Gulur, gylltur, grænn og brons: Opinn aðgangur og flókið litróf birtinga

Sigurgeir Finnsson, verkefnastjóri Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, skrifar grein í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Opinn aðgangur að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum ætti að vera ein­falt og auð­sótt mál, en er það ekki. Eins og reifað hefur verið ansi vel í greinum fyrr í vik­unni (20. okt., 21. okt. og 22.okt) er kerfið sem við búum við í dag hvað varðar birt­ingu og aðgang að fræði­grein­um, afskap­lega ósjálf­bært og dýrt. Enn er beðið eftir heild­stæðri stefnu frá íslenskum stjórn­völdum um opinn aðgang eins og Rósa Bjarna­dóttir tal­aði um á mánu­dag­inn. 

En af hverju er þetta svona flók­ið, af hverju birtir fræða­fólk ekki greinar í opnum aðgangi? Jú þau tíma­rit sem eft­ir­sótt­ast er að birta í eru yfir­leitt lokuð áskrift­ar­tíma­rit, sem háskóla­bóka­söfn kaupa aðgang að dýrum dóm­um. Það eru tíma­ritin sem fræða­fólk fær flest stig fyrir í árs­mat­inu og upp­hefðin fyrir að fá grein sína birta í virtu tíma­riti er það sem máli skipt­ir. Það mætti ætla að ástæðan fyrir þessu hræði­lega útgáfu­kerfi væri útgáfu­fyr­ir­tækin en málið er að útgáfu­fyr­ir­tækin eru ein­fald­lega að spila með þessu upp­hefð­ar­kerfi og meðan að fólk birtir enn í þessum dýru tíma­ritum og háskólar kaupa enn áskriftir er eng­inn ástæða til að breyta kerf­inu. Útgáfu­fyr­ir­tækin hafa meira segja nýtt sér hug­takið opinn aðgangur til enn meiri gróða.

Þegar fyrst fór að bera á hug­tak­inu opinn aðgangur í upp­hafi ald­ar­innar var gjarnan talað um tvær leiðir til birt­ingar í opnum aðgangi, gullnu leið­ina og grænu leið­ina:

Gullna leið­in:

Grein kemur út í opnum aðgangi í tíma­riti án end­ur­gjalds eða hind­r­ana fyrir þann sem les, gjarnan í tíma­riti sem allt er í opnum aðgangi. Til að byrja með var þetta einnig end­ur­gjalds­laust fyrir þann sem birt­i. 

Græna leið­in:

Hand­rit að grein er birt og gert aðgengi­legt í raf­rænu varð­veislu­safni sam­hliða birt­ingu ann­ars stað­ar. Höf­undur sendir varð­veislu­safn­inu loka­gerð hand­rits (Pre-print) eða rit­rýnt loka­hand­rit (Post-prin­t/Accepted manuscript) sem til­búið er til birt­ing­ar. Greinin er síðan gefin út í áskrift­ar­tíma­riti en hand­ritið er jafn­framt aðgengi­legt í opnum aðgangi í varð­veislu­safn­inu. Lands­bóka­safn Íslands ásamt öllum háskólum á Íslandi reka saman varð­veislu­safnið Opin vís­indi, þar sem hægt er birta sam­kvæmt þess­ari leið.

Auglýsing
Útgáfufyrirtækin eru vel með á nót­unum og hafa búið til sína útgáfu af opnum aðgangi með sinni leið:

Hybrid leið­in:

Útgáfu­fyr­ir­tækin fóru að bjóða uppá að hægt væri að birta grein í opnum aðgangi í áskrift­ar­tíma­riti gegn gjaldi og til urðu hybrid tíma­rit. Höf­undur borgar fyrir að grein sín birt­ist í opnum aðgangi þjón­ustu­gjöld vegna birt­inga (Art­icle process­ing charge) og geta þau numið allt að 500. þús. ISK fyrir ein­staka grein. Ég end­ur­tek hálf milljón fyrir eina grein. Þessi hybrid tíma­rit eru á sama tíma áskrift­ar­tíma­rit sem háskóla­bóka­söfn borga aðgang að en jafn­framt einnig að hluta í opnum aðgangi. Auk­inn gróði fyrir útgáfu­fyr­ir­tæk­in, aukin kostn­aður fyrir fræða­fólk, háskóla og háskóla­bóka­söfn. Af ein­hverjum ástæðum hefur þetta orðið sú leið sem þekkt­ust er í dag og ástæðan fyrir því að margt fræða­fólk veigrar sér við að birta í opnum aðgangi. Útgáfu­fyr­ir­tækin tóku fal­lega hug­sjón um opinn aðgang og gerðu að gróðama­sk­ín­u. 

Brons leið­in:

Annað sem útgef­endur gera einnig er að hafa greinar úr áskrift­ar­tíma­ritum opn­ar/ókeypis um óákveð­inn tíma, gjarnan merktar Free access, en án nokk­urra OA leyfa, þ.e. útgef­andi getur án tafar ákveðið að loka aðgangi að grein þegar honum þókn­ast. Það er engin trygg­ing fyrir því að grein sem er „op­in“ í dag verði það áfram.

Dem­anta leið­in:

Dem­anta leiðin er and­svar við Hybrid leið­inni, nokk­urs konar gullna leiðin 2.0. Opinn aðgangur með gullnu leið­inni nema engin þjón­ustu­gjöld vegna birt­inga leggj­ast á höf­unda. Höf­undur heldur að jafn­aði höf­und­ar­rétt­in­um, í stað þess að fram­selja rétt­inn til útgef­anda eins og í hefð­bund­inni útgáfu. Tíma­rit sem þessi eru annað hvort rekin af háskólum eða vís­inda­fé­lögum og er mark­mið þeirra ein­fald­lega að vera vett­vangur fyrir birt­ingu vís­inda­greina án þess að þurfa að leita til stóru útgef­end­anna. Open Libr­ary of Human­ities og Scoap3 eru dæmi um svona útgáfu­form. Allt er gefið út í opnum aðgangi án kostn­aðar fyrir höf­unda né les­endur og rekið af frjálsum fram­lögum frá t.d. háskóla­bóka­söfn­um. Lands­að­gangur styrkir t.a.m. Scoap3. 

Það er ljóst í mínum huga að leiðin til að allt vís­inda­efni heims­ins verði í opnum aðgangi er ekki hybrid leiðin heldur dem­anta leiðin og ég mæli ein­dregið frá því að fólk birti sam­kvæmt hybrid leið útgáfu­fyr­ir­tækj­anna. Dem­anta leiðin er ekki orðin full­fær ennþá en þangað til mæli ég með að fólk nýti sér grænu leið­ina og birti hand­rit greina sinna í varð­veislu­safni allra háskóla á Íslandi Opnum vís­indum

Nán­ari upp­lýs­ingar um opinn aðgang má finna á  openaccess.is.

Höf­undur er verk­efna­stjóri Lands­bóka­safn Íslands – Háskóla­bóka­safn.

#Hvar­er­OA­stefn­an?

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kristján Vilhelmsson.
Kristján Vilhelmsson vildi láta svipta Helga Seljan Edduverðlaunum
Útgerðarstjóri Samherja, sem var um árabil annar af stærstu eigendum fyrirtækisins, vildi að taka Edduverðlaun Helga Seljan af honum vegna Seðlabankamálsins. Helgi var valinn sjónvarpsmaður ársins af almenningi tvö ár í röð.
Kjarninn 4. desember 2020
Ögmundur Jónasson
Segir að allir þurfi aðhald – líka dómarar í Strassborg
Fyrrverandi innanríkisráðherra segir að fjöldi augljósra mannréttindabrota sé látinn sitja á hakanum hjá MDE. Hins vegar sé legið yfir því að koma höggi á íslensk stjórnvöld vegna máls sem sé svo smávægilegt í hinu stærra samhengi að undrum sæti.
Kjarninn 3. desember 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 28. þáttur: Hlaupið fyrir Búdda
Kjarninn 3. desember 2020
Þorsteinn Már Baldvinsson, annar forstjóra Samherja.
Samherji segir namibísku lögregluna ekki leita sinna manna
Í yfirlýsingu frá Samherja segir að namibísk yfirvöld hafi ekki reynt að hafa afskipti af núverandi né fyrrverandi starfsmönnum fyrirtækisins. Hvorki fyrrverandi stjórnendur félagsins í Namibíu né aðrir séu á flótta undan réttvísinni.
Kjarninn 3. desember 2020
Halldór Gunnarsson
Mismunun og ranglæti gagnvart lífeyrisþegum
Kjarninn 3. desember 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
„Misnotkun á valdi og bolabrögð hafa verið einkenni Sjálfstæðisflokksins í langan tíma“
Þingmaður Pírata segir að koma þurfi í veg fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn fái að koma nálægt völdum en hann fjallaði um landsréttarmálið á þingi í morgun. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins segir að horfa verði á málið í ákveðnu samhengi.
Kjarninn 3. desember 2020
Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalags Íslands.
Öryrkjabandalagið fagnar hugmynd Brynjars um rannsókn á bótasvikum
Þingmaður Sjálfstæðisflokks vill láta rannsaka hvor öryrkjar og bótaþegar sigli undir fölsku flaggi. ÖBÍ fagnar þeirri hugmynd en segja rannsókn ekki nauðsynlega til að staðfesta ríkjandi fordóma og andúð gegn fötluðu fólki í samfélaginu.
Kjarninn 3. desember 2020
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Stjórnvöld vona að hjarðónæmi verði náð á fyrsta ársfjórðungi
Í tilkynningu frá heilbrigðisráðuneytinu segir að vonir standi til þess að markmiðum bólusetningar verði náð á fyrsta ársfjórðungi. Búið er að ná samkomulagi um bóluefni fyrir 200.000 manns, en ólíklegt er að það komi allt til landsins á sama tíma.
Kjarninn 3. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar