Gulur, gylltur, grænn og brons: Opinn aðgangur og flókið litróf birtinga

Sigurgeir Finnsson, verkefnastjóri Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, skrifar grein í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Opinn aðgangur að rannsóknarniðurstöðum ætti að vera einfalt og auðsótt mál, en er það ekki. Eins og reifað hefur verið ansi vel í greinum fyrr í vikunni (20. okt., 21. okt. og 22.okt) er kerfið sem við búum við í dag hvað varðar birtingu og aðgang að fræðigreinum, afskaplega ósjálfbært og dýrt. Enn er beðið eftir heildstæðri stefnu frá íslenskum stjórnvöldum um opinn aðgang eins og Rósa Bjarnadóttir talaði um á mánudaginn. 

En af hverju er þetta svona flókið, af hverju birtir fræðafólk ekki greinar í opnum aðgangi? Jú þau tímarit sem eftirsóttast er að birta í eru yfirleitt lokuð áskriftartímarit, sem háskólabókasöfn kaupa aðgang að dýrum dómum. Það eru tímaritin sem fræðafólk fær flest stig fyrir í ársmatinu og upphefðin fyrir að fá grein sína birta í virtu tímariti er það sem máli skiptir. Það mætti ætla að ástæðan fyrir þessu hræðilega útgáfukerfi væri útgáfufyrirtækin en málið er að útgáfufyrirtækin eru einfaldlega að spila með þessu upphefðarkerfi og meðan að fólk birtir enn í þessum dýru tímaritum og háskólar kaupa enn áskriftir er enginn ástæða til að breyta kerfinu. Útgáfufyrirtækin hafa meira segja nýtt sér hugtakið opinn aðgangur til enn meiri gróða.

Þegar fyrst fór að bera á hugtakinu opinn aðgangur í upphafi aldarinnar var gjarnan talað um tvær leiðir til birtingar í opnum aðgangi, gullnu leiðina og grænu leiðina:

Gullna leiðin:

Grein kemur út í opnum aðgangi í tímariti án endurgjalds eða hindrana fyrir þann sem les, gjarnan í tímariti sem allt er í opnum aðgangi. Til að byrja með var þetta einnig endurgjaldslaust fyrir þann sem birti. 

Græna leiðin:

Handrit að grein er birt og gert aðgengilegt í rafrænu varðveislusafni samhliða birtingu annars staðar. Höfundur sendir varðveislusafninu lokagerð handrits (Pre-print) eða ritrýnt lokahandrit (Post-print/Accepted manuscript) sem tilbúið er til birtingar. Greinin er síðan gefin út í áskriftartímariti en handritið er jafnframt aðgengilegt í opnum aðgangi í varðveislusafninu. Landsbókasafn Íslands ásamt öllum háskólum á Íslandi reka saman varðveislusafnið Opin vísindi, þar sem hægt er birta samkvæmt þessari leið.

Auglýsing
Útgáfufyrirtækin eru vel með á nótunum og hafa búið til sína útgáfu af opnum aðgangi með sinni leið:

Hybrid leiðin:

Útgáfufyrirtækin fóru að bjóða uppá að hægt væri að birta grein í opnum aðgangi í áskriftartímariti gegn gjaldi og til urðu hybrid tímarit. Höfundur borgar fyrir að grein sín birtist í opnum aðgangi þjónustugjöld vegna birtinga (Article processing charge) og geta þau numið allt að 500. þús. ISK fyrir einstaka grein. Ég endurtek hálf milljón fyrir eina grein. Þessi hybrid tímarit eru á sama tíma áskriftartímarit sem háskólabókasöfn borga aðgang að en jafnframt einnig að hluta í opnum aðgangi. Aukinn gróði fyrir útgáfufyrirtækin, aukin kostnaður fyrir fræðafólk, háskóla og háskólabókasöfn. Af einhverjum ástæðum hefur þetta orðið sú leið sem þekktust er í dag og ástæðan fyrir því að margt fræðafólk veigrar sér við að birta í opnum aðgangi. Útgáfufyrirtækin tóku fallega hugsjón um opinn aðgang og gerðu að gróðamaskínu. 

Brons leiðin:

Annað sem útgefendur gera einnig er að hafa greinar úr áskriftartímaritum opnar/ókeypis um óákveðinn tíma, gjarnan merktar Free access, en án nokkurra OA leyfa, þ.e. útgefandi getur án tafar ákveðið að loka aðgangi að grein þegar honum þóknast. Það er engin trygging fyrir því að grein sem er „opin“ í dag verði það áfram.

Demanta leiðin:

Demanta leiðin er andsvar við Hybrid leiðinni, nokkurs konar gullna leiðin 2.0. Opinn aðgangur með gullnu leiðinni nema engin þjónustugjöld vegna birtinga leggjast á höfunda. Höfundur heldur að jafnaði höfundarréttinum, í stað þess að framselja réttinn til útgefanda eins og í hefðbundinni útgáfu. Tímarit sem þessi eru annað hvort rekin af háskólum eða vísindafélögum og er markmið þeirra einfaldlega að vera vettvangur fyrir birtingu vísindagreina án þess að þurfa að leita til stóru útgefendanna. Open Library of Humanities og Scoap3 eru dæmi um svona útgáfuform. Allt er gefið út í opnum aðgangi án kostnaðar fyrir höfunda né lesendur og rekið af frjálsum framlögum frá t.d. háskólabókasöfnum. Landsaðgangur styrkir t.a.m. Scoap3. 

Það er ljóst í mínum huga að leiðin til að allt vísindaefni heimsins verði í opnum aðgangi er ekki hybrid leiðin heldur demanta leiðin og ég mæli eindregið frá því að fólk birti samkvæmt hybrid leið útgáfufyrirtækjanna. Demanta leiðin er ekki orðin fullfær ennþá en þangað til mæli ég með að fólk nýti sér grænu leiðina og birti handrit greina sinna í varðveislusafni allra háskóla á Íslandi Opnum vísindum

Nánari upplýsingar um opinn aðgang má finna á  openaccess.is.

Höfundur er verkefnastjóri Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn.

#HvarerOAstefnan?

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Davíð Helgason, einn stofnenda og fyrrum forstjóri Unity.
Segir Ísland geta orðið „einhvers konar tilraunasetur fyrir framtíðina“
Frumkvöðullinn og milljarðamæringurinn Davíð Helgason flytur til Íslands í sumar og ætlar að fjárfesta í fyrirtækjunum sem vinna gegn loftslagsvandanum. Að hans mati er margt sem gerir landið að góðum fjárfestingarkosti.
Kjarninn 18. maí 2021
Palestínumennirnir fimm fyrir utan húsnæði Útlendingastofnunar í Hafnarfirði í dag.
„Við viljum frekar deyja á götunni á Íslandi en að fara aftur til Grikklands“
„Íslensk yfirvöld hlusta ekkert á okkur. Þó að þau viti hvernig ástandið er í okkar heimalandi og þær áhyggjur sem við höfum. Ég meina, húsin sem við bjuggum í hafa sum verið jöfnuð við jörðu.“ Þetta segir Palestínumaður sem er lentur á götunni á Íslandi.
Kjarninn 18. maí 2021
Fasteignaverð hækkar meira með hverjum mánuðinum sem líður, þar sem eftirspurn er mikil og minna er um nýbyggingar.
Ekki meiri hækkun síðan árið 2017
Fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu hækkaði um 13,7 prósent í apríl á ársgrundvelli, miðað við vísitölu Þjóðskrár. Vísitalan hefur ekki hækkað jafnmikið milli ára síðan í desember 2017.
Kjarninn 18. maí 2021
Þröstur Ólafsson
Var þanþolið rofið?
Kjarninn 18. maí 2021
„Þegar mikil eftirspurn er eftir húsnæði getur fyrirvari um ástandsskoðun fasteignar talist kauptilboði til frádráttar,“ segir í greinargerð með þingsályktunartillögunni.
Ástandsskýrslur fylgi öllum seldum fasteignum
Nýsamþykkt þingsályktunartillaga felur ráðherra að móta frumvarp um ástandsskýrslur fasteigna. Slíkum skýrslum er ætlað að auka traust í fasteignaviðskiptum en ábyrgð vegna galla sem ekki koma fram í ástandsskýrslum mun falla á matsaðila.
Kjarninn 18. maí 2021
Allir hljóta að hafa skoðun á vegferð Ísraelsmanna að mati Hönnu Katrínar Friðriksson þingmanns Viðreisnar.
„Við Íslendingar höfum sterka rödd á alþjóðavettvangi“
Íslensk stjórnvöld þurfa að láta í sér heyra og hvetja aðra til að gera slíkt hið sama vegna átaka milli Ísraels og Palestínu að mati þingmanna Viðreisnar og Framsóknarflokks. Þó svo að íslenska þjóðin sé fámenn hafi hún sterka rödd og hana þurfi að nota.
Kjarninn 18. maí 2021
Samkvæmt ASÍ og BSRB er skuldasöfnun ríkisins ekki áhyggjuefni þegar vextir eru lágir
Gagnrýna „afkomubætandi ráðstafanir“ og vilja breyta fjármálareglum
Sérfræðingahópur á vegum ASÍ og BSRB varar stjórnvöld við að beita niðurskurði í yfirstandandi kreppu og segir að fjármálareglur hins opinbera þurfi að vera sveigjanlegri í nýrri skýrslu um efnahagsleg áhrif faraldursins.
Kjarninn 18. maí 2021
Græni miðinn er aftur kominn upp á gafl Hafnarborgar.
Listaverk sem fjarlægt var af bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði komið upp á nýjan leik
Listaverk þeirra Libiu Castro og Ólafs Ólafssonar var fjarlægt af gafli Hafnarborgar fyrr í þessum mánuði að beiðni bæjaryfirvalda. Listaverkið er nú aftur komið upp en líklega hafa bæjaryfirvöld látið undan þrýstingi fagfélaga að mati listamannanna.
Kjarninn 18. maí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar