Kreppan kallar á breytta pólitík

Forréttindapólitík yfirstéttarinnar mun ekki hverfa af sjálfu sér þó hún sé bæði ósanngjörn og ósjálfbær, því henni er viðhaldið með því valdi sem mest vegur – en það er peningavaldið. Að því leyti er þörf fyrir meiri áherslu á stéttapólitík í nútímanum.

Auglýsing

Kreppur eru eins konar álags­próf á skipan sam­fé­laga, ekki síst skipan efna­hags­mála, fjár­mála og vel­ferð­ar­mála. Kreppur draga fram veik­leika sem fyrir eru og vísa veg­inn um hvernig byggja má sam­fé­lagið betur upp til að taka á ógn­um, óvæntum áföllum og tryggja bætt lífs­kjör þeirra sem verr standa. 

Það þarf öfl­uga póli­tík til að ná slíkum mark­miðum – öðru­vísi póli­tík en ríkt hefur víða á síð­ustu ára­tug­um.

Skip­brot nýfrjáls­hyggj­unnar

Sú póli­tík sem hefur verið ríkj­andi á Vest­ur­löndum frá um 1980 í Bret­landi og Banda­ríkj­unum og í flestum öðrum ríkjum frá um 1990 hefur einkum mót­ast af hug­mynda­fræði nýfrjáls­hyggj­unn­ar. Hún hefur gjarnan verið á borð borin sem „eina alvöru hag­fræð­in“ sem hægt sé að hafa að leið­ar­ljósi við mótun sam­fé­laga.

Þar hefur verið boðuð aukin mark­aðsvæð­ing, einka­væð­ing, afreglun og skatta­lækk­anir á hátekju- og stór­eigna­fólk. Í stað­inn hafa oft komið skatta­hækk­anir og kjara­rýrnun fyrir lægri tekju­hópa. 

Kjarn­inn í þessum boð­skap hefur falið í sér aukið frelsi fjár­mála­afla og mark­aða einka­geirans, sam­hliða veik­ingu rík­is­valds­ins. Þetta hefur almennt leitt til veik­ara lýð­ræðis og auk­ins auð­ræð­is, auk­inna áhrifa auð­manna.

Þessi póli­tík var sögð far­sælust til að auka hag­vöxt og bæta hag allra. 

Auglýsing
Reynsla frá 1980 sýnir hins vegar að hag­vöxtur á nýfrjáls­hyggju­tím­anum síð­ustu 3-4 ára­tug­ina hefur víð­ast hvar verið minni en á gullöld bland­aða hag­kerf­is­ins (1945 til 1980/1990) og að lág­tekju- og milli­tekju­fólk hefur setið eftir á meðan hátekju­fólk hefur stór­aukið tekjur sínar og eign­ir, eins og Thomas Piketty og sam­starfs­menn hans hafa ítar­lega sýnt (sjá t.d. hér). 

Nýfrjáls­hyggjan er því nátengd auknum ójöfn­uði í nútíma­sam­fé­lög­um.

Brauð­mola­kenn­ingin sem brást

Sem dæmi um fárán­leika hug­mynda nýfrjáls­hyggju­manna má benda á „brauð­mola­kenn­ing­una“, sem átti að sýna að for­rétt­indapóli­tík gagn­vart rík­asta fólk­inu myndi gagn­ast sam­fé­lag­inu öllu. Ef mark­miðið var t.d. að draga úr fátækt þá sögðu nýfrjáls­hyggju­menn að stjórn­völd ættu að byrja á því að bæta hag þeirra rík­ustu (t.d. með skatta­lækk­unum á fjár­magn og háar tekj­ur). Þetta myndi síðan skila sér til þeirra sem neðar væru í tekju­stig­anum – í formi brauð­mola sem hryndu af háborðum yfir­stétt­ar­innar niður tekju­stig­ann. 

Þeir ríku myndu kaupa meiri þjón­ustu af iðn­að­ar­mönnum og verka­fólki og þar með skapa fleiri störf, sögðu frjáls­hyggju­menn. En aukið ríki­dæmi þeirra allra rík­ustu skilar sér ekki í auk­inni eft­ir­spurn inn­an­lands, heldur teng­ist frekar auknu flæði fjár­magns úr landi, meðal ann­ars í erlend skatta­skjól. Auð­ur­inn færð­ist ein­fald­lega í meiri mæli á æ færri hend­ur. 

Ótví­ræð reynsla síð­ustu ára­tuga hefur nú vendi­lega opin­berað blekk­ing­arnar sem fel­ast í brauð­mola­kenn­ing­unni (sjá nýlegar rann­sóknir um það hér



). Aukið ríki­dæmi yfir­stétt­ar­innar hefur hvorki verið gott fyrir hag­vöxt né lífs­kjör alls þorra almenn­ings. Það hefur einnig aukið líkur á óheil­brigðu braski og fjár­málakrepp­um.

Brauð­mola­kenn­ingin hefur því sýnt sig að vera hin versta svika­mylla.

Fjár­málakreppur sýna bresti mark­að­anna

Fjár­málakrepp­ur, eins og sú sem skall á árið 2008, verða vegna mark­aðs­bresta. Aukna frelsið í fjár­mála­geir­anum getur af sér aukið brask með láns­fé, taum­lausa græðgi, óhóf­legar verð­hækk­anir á eignum (bólu­hag­kerfi) og auknar áhættur í fjár­mála- og efna­hags­líf­i. 

Hér á landi gekk slíkt bólu­hag­kerfi óvenju langt á ára­tugnum fram að hruni – með óvenju miklum afleið­ingum í hrun­inu. Eftir að frelsi var aukið í fjár­mála­geirum Vest­ur­landa upp úr 1980 fóru slíkar fjár­málakreppur að verða mun algeng­ari en áður hafði verið (sjá hér).

Fjár­málakreppur sýna þannig mis­bresti og ósjálf­bærni óheftu mark­að­anna á óvenju skýran hátt. Eftir að hafa þurft að bjarga bönk­um, fyr­ir­tækjum og styðja við heim­ili í kjöl­far fjár­málakrepp­unnar 2008 standa stjórn­völd víð­ast nú skuldugri en áður var (það gildir þó ekki um Ísland, sem betur fer). Það hefur veikt við­náms­þrótt stjórn­valda og vel­ferð­ar­rík­is­ins sér­stak­lega.

Óheftur kap­ít­al­ismi getur svo af sér sívax­andi ósjálf­bæra ágengni á umhverfi og vist­kerfi jarð­ar­inn­ar, sem hefur kallað yfir okkur þá stór­brotnu ógn sem felst í lofts­lagskrepp­unni. Hug­myndir nýfrjáls­hyggj­unnar neita þess­ari ógn ann­ars vegar og vinna síðan bein­línis gegn því að hægt sé að taka á þessum vanda og byggja betur sjálf­bæra þróun sam­fé­laga og hag­kerfa.

Kóvid-kreppan sýnir mik­il­vægi vel­ferð­ar­rík­is­ins

Núver­andi kreppa er ólík fyrri kreppum kap­ít­al­ism­ans, þar eð hún orsakast af nauð­syn­legum sótt­varn­ar­að­gerðum vegna veiru­far­ald­urs. Hún er því meira kreppa vegna nátt­úruógnar en vegna mark­aðs­bresta. 

Kóvid kreppan er þó lík fyrri kreppum að því leyti að hún bitnar almennt mest á verka­fólki og lág­tekju­fólki almennt (sjá nánar um það hér https://global.oup.com/academ­ic/prod­uct­/welfare-and-t­he-gr­eat-recession-9780198830962?cc=is&lang=en&). Raunar eru horfur á að Kóvid-kreppan geti bitnað enn meira á lág­launa­fólki en algeng­ast er í kreppum (sjá hér). Þannig vara bæði Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn og OECD nú við hættu á auknum ójöfn­uði vegna Kóvid-krepp­unar og brýna stjórn­völd um að fyr­ir­byggja slíkt.

Í raun má segja að ríki heims búi nú við þrí­þætta alls­herj­ar­kreppu:

  • Heilsu­far­skreppu sem ógnar manns­lífum í stórum stíl. 
  • Hún hefur svo leitt til sótt­varn­ar­að­gerða sem hafa fram­kallað efna­hag­skreppu, sem jafn­framt eykur líkur á skulda­kreppu í fram­hald­in­u. 
  • Því til við­bótar er svo lofts­lagskreppan sem hótar að brenna skóg­lendum í sívax­andi mæli, hækka yfir­borð sjávar og setja vist­kerfi jarð­ar­innar úr jafn­vægi með ófyr­ir­séðum afleið­ingum (sjá nánar um þetta hér). 

Við þurfum sterkt rík­is­vald í lýð­ræð­is­sam­fé­lagi til að taka á þessum þrí­þætta vanda. Ríkj­andi sjón­ar­mið síð­ustu ára­tuga hafa hins vegar veikt rík­is­vald­ið.

Veik­ara rík­is­vald – veik­ari kreppu­úr­ræði

Kóvid-kreppan sýnir svo hversu mik­il­vægt það er fyrir þjóðir að búa við öfl­ugt vel­ferð­ar­kerfi sem tryggir fólki við­un­andi fram­færslu þegar harðnar á dalnum (í formi atvinnu­leys­is­bóta sem veita við­un­andi trygg­ing­ar­vernd) og í formi heil­brigð­is­þjón­ustu sem veitir öllum þegnum fullt aðgengi að lækn­ingum og lyfj­um, óháð fjár­hags­stöð­u. 

Auglýsing
Þær þjóðir sem búa við veik­ari vel­ferð­ar­kerfi ráða síður við veiru­far­ald­ur­inn og hafa almennt hærri dán­ar­tíðni vegna hans. Þar verða ójafn­að­ar­á­hrif krepp­unnar einnig meiri.

Bein afleið­ing af póli­tík nýfrjáls­hyggj­unnar síð­ustu ára­tug­ina er veik­ara rík­is­vald og aðþrengd vel­ferð­ar­kerfi. Hvoru tveggja þýðir að við­náms­þróttur og geta stjórn­valda til að bregð­ast við þrí­þættu krepp­unni sem nú herjar á heim­inn er minni en þarf. Ríkið er alltaf í lyk­il­hlut­verki við að milda kreppur og byggja upp á ný.

Því er þörf á breyttri póli­tík til að byggja betur upp til fram­tíðar og tryggja að fram­farir stefni að almanna­hag en ekki fyrst og fremst að auknum fríð­indum þeirra best settu, eins og stjórn­mál nýfrjáls­hyggj­unnar gera.

Frá for­rétt­indum yfir­stéttar til almanna­hags

Að mörgu leyti má sækja fyr­ir­myndir til verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar á Íslandi um áherslur sem fram­sækin stjórn­mál fram­tíð­ar­innar þurfa að hafa. 

Setja þarf almanna­hag í fyr­ir­rúm og sér­stak­lega það mark­mið að bæta mest hag þeirra verst settu – á mörgum sviðum lífs­kjara, bæði sem snerta launa­kjör og ráðn­ing­ar­kjör fyrir launa­vinnu en einnig á sviði lífs­kjara­trygg­inga vel­ferð­ar­rík­is­ins. Lífs­kjara­samn­ing­ur­inn frá 2019 hefur mörg ein­kenni slíkrar kjara­stefnu. Verka­lýðs­hreyf­ingin hefur einnig haldið uppi miklum kröfum um öfl­ugra við­nám stjórn­valda gegn afleið­ingum krepp­unn­ar, ekki síst hvað snerti afkomu­trygg­ingar atvinnu­lausra og fjölgun starfa í grænna hag­kerfi.

Skatta­stefna þarf að útrýma sér­stökum fríð­indum hátekju- og stór­eigna­fólks, t.d. á sviði skatt­lagn­ingar fjár­magnstekna og kaup­réttar (sem reyndar var verið að auka fyrir skömmu með lækkun fjár­magnstekju­skatts – sjá hér). Skatt­leggja ber fjár­magnstekjur á sama hátt og atvinnu­tekjur og líf­eyr­is­tekj­ur. Annað er bæði órétt­látt og ósjálf­bært. 

Þá þarf að skatt­leggja mikla auð­legð (fyrir ofan frí­tekju­mark sem rúmar fjöl­skyldu­eignir í íbúð­ar­hús­næði til eigin nota) og notkun auð­linda þarf að skila þjóð­inni mun meiri auð­lind­arentu en nú er. Með því að taka einnig á útbreiddum und­an­skotum frá skatti og notkun skatta­skjóla er hægt bæði að efla inn­viði lands­ins, bæði félags­lega og í sam­göng­um, en jafn­framt væri hægt að létta skatt­byrði af þeim tekju­lægri í sam­fé­lag­inu í skref­um.

Reynsla eft­ir­stríðs­ár­anna (1945 til um 1990) sýnir að þegar hagur alls þorra almenn­ings er bættur hvað mest þá eru for­sendur fram­fara í sam­fé­lag­inu hvað bestar, hag­vöxtur mestur og tæki­færi til nýsköp­unar og tæki­færi fyrir ein­stak­linga til að kom­ast áfram í líf­inu hvað best. Þetta þarf síðan að tengja við auknar kröfur um sjálf­bærni og grænan hag­vöxt, til að vinna á þeim helstu ógnum sem steðja að vest­rænum sam­fé­lög­um.

Í seinni tíð hefur klass­ísk Key­nesísk hag­stjórn og stéttapóli­tík þokað um of fyrir lífs­stílspóli­tík (identity polit­ics), oft í bland við ein­feldn­ings­lega mark­aðs­hyggju (eins og hjá Tony Blair í Bret­landi og Bill Clinton í Banda­ríkj­un­um). Það hefur ekki dugað til að bæta hag almenn­ings, heldur veikt stöðu vest­rænna jafn­að­ar­flokka meðal verka­fólks og milli­stétta, þar sem klass­íska fylgið var hvað mest áður fyrr. 

Þetta hefur skapað jarð­veg fyrir upp­gang lýð­skrums­flokka sem margir eru á hægri væng stjórn­mál­anna, en sigla gjarnan undir fölsku flaggi verka­lýðsum­hyggju, líkt og frá­far­andi for­seti Banda­ríkj­anna. Hann sagð­ist ætla að bæta hag verka­fólks en vann einkum að því að bæta eigin hag og ann­arra auð­manna. 

For­rétt­indapóli­tík yfir­stétt­ar­innar mun ekki hverfa af sjálfu sér þó hún sé bæði ósann­gjörn og ósjálf­bær, því henni er við­haldið með því valdi sem mest vegur – en það er pen­inga­vald­ið.

Að því leyti er þörf fyrir meiri áherslu á stéttapóli­tík í nútím­an­um, líkt og verka­lýðs­hreyf­ingin rekur hér á land­i. 

Höf­undur er pró­fessor við HÍ og sér­fræð­ingur hjá Efl­ingu – stétt­ar­fé­lagi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Alls störfuðu um 130 manns hjá SaltPay hér á landi áður en til uppsagna dagsins kom.
Hópuppsögn hjá SaltPay
SaltPay segir upp tugum starfsmanna hér á landi í dag, aðallega starfsmönnum sem hafa starfað við að þróa og viðhalda eldra greiðslukerfi Borgunar. SaltPay keypti Borgun síðasta sumar.
Kjarninn 19. apríl 2021
Samfylking sé tilbúin með frumvarp sem skyldar komufarþega til að dvelja í sóttvarnahúsi
Formaður Samfylkingar spurði forsætisráðherra hvort til stæði að breyta sóttvarnalögum í óundirbúnum fyrirspurnatíma á Alþingi í dag. Ekki við núverandi fyrirkomulag að sakast að mati forsætisráðherra, heldur við þá sem fylgja ekki reglum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Sigríður Ólafsdóttir verður í öðru sæti listans og Eiríkur Björn í því fyrsta.
Eiríkur Björn og Sigríður leiða Viðreisn í Norðausturkjördæmi
Fyrrverandi bæjarstjóri á Fljótsdalshéraði og Akureyri verður oddviti Viðreisnar í Norðausturkjördæmi í komandi kosningum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Harpa opnaði árið 2011. Kostnaður við rekstur fasteignarinnar og uppsafnað viðhald er að skapa alvarlega stöðu.
„Alvarleg staða“ hjá Hörpu vegna skorts á fjármagni til að sinna viðhaldi
Alls hafa eigendur Hörpu, ríki og borg, lagt húsinu til 14,4 milljarða króna í formi greiðslna af lánum vegna byggingu þess og rekstrarframlaga. Í fyrra nam rekstrarframlag þeirra 728 milljónum króna. Mikill vandi framundan vegna uppsafnaðs viðhalds.
Kjarninn 19. apríl 2021
Víðir Reynisson, Þórólfur Guðnason og Alma Möller á upplýsingafundi dagsins.
44 smit um helgina – Breytingar orðið í niðurstöðum landamæraskimanna
„Atburðir helgarinnar eru vissulega vonbrigði og við höfum fengið nú staðfest svo um munar að breska afbrigðið er til staðar í samfélaginu,“ segir Alma Möller landlæknir.
Kjarninn 19. apríl 2021
Styrkir til að hjálpa fyrirtækjum í ferðaþjónustu að rifta ráðningarsambandi við starfsfólk sitt hafa staðið til boða frá því í maí 2020.
Fyrirtæki tengd Icelandair Group hafa fengið 4,7 milljarða króna í uppsagnarstyrki
Alls hafa 17 fyrirtæki hafa fengið meira en 100 milljónir króna í uppsagnarstyrki úr ríkissjóði frá því í maí í fyrra. Næstum 40 prósent upphæðarinnar hafa farið til fyrirtækja sem tengjast Icelandair Group.
Kjarninn 19. apríl 2021
Á þriðja tug smita greindust í gær
Í fyrsta sinn frá því í nóvember 2020 greindust fleiri en 20 COVID-19 smit á Íslandi á einum degi. Fjöldinn sem greindist í gær er meiri en sá sem greindist síðast þegar aðgerðir voru hertar.
Kjarninn 19. apríl 2021
Eiríkur Ragnarsson
Hvaða frelsi er yndislegt?
Kjarninn 19. apríl 2021
Meira úr sama flokkiÁlit