2020 - árið sem sjávarútvegurinn hefði átt að skila sínu

Arnar Atlason skrifar um vendingar í sjávarútveginum á árinu sem er að líða.

Auglýsing

Nú er senn að baki árið 2020. Öll vitum við hvað ein­kenndi það og mót­aði okkar líf. 

Sam­dráttur í þjóð­ar­fram­leiðslu, aukið atvinnu­leysi og veik­ing krón­unnar eru allt afleið­ingar ástands­ins sem varir og því við­fangs­efni sem við okkur öllum blasa. Þar kemur sjáv­ar­út­veg­ur­inn meðal ann­ars inn eða ætti í það minnsta að ger­a. 

Þessi grunnatvinnu­grein okkar og langstærsta ein­staka auð­lind gæti nefni­lega spilað mun stærri rullu en hún gerir í raun. Á árinu jókst útflutn­ingur starfa vegna vinnslu sjáv­ar­af­urða frá land­inu. Að sama skapi hefðu þjóð­hags­legar tekjur okkar getað verið mun meiri af auð­lind­inni, hefðu sam­keppn­is­sjón­ar­mið verið tryggð.

Auglýsing

Árið 2020 ætti að vekja ráða­menn til umhugs­unar um hlut­verk sjáv­ar­út­vegs­ins í íslenskum veru­leika. 

Sam­herji – Namibía

Upp­haf árs­ins mót­að­ist mjög af umfjöllun og ákærum vegna starf­semi Sam­herja í Namib­íu. Sam­herji og starfs­menn félags­ins hafa síðan hlotið stöðu grun­aðra. Namib­íu­málið fjallar meðal ann­ars um mút­ur, und­ir­verð­lagn­ingu og skattaund­an­skot Sam­herja.

Málið í heild sinni er álits­hnekkir fyrir íslenskan sjáv­ar­út­veg, hvort sem sekt verður sönnuð eður ei, enda er Sam­herji flagg­skip Íslend­inga þegar að sjáv­ar­út­veg­inum kem­ur. Við Íslend­ingar höfum jafn­framt á und­an­förnum árum barið okkur á brjóst þegar kemur að sjáv­ar­út­vegi og talið okkur fyr­ir­mynd ann­arra. Það sem að mínu viti ætti þó að standa upp úr umræðu þess­ari, er sú stað­reynd að Namib­íu­málið gerð­ist ekki óvart. Málið er miklu frekar afleið­ing af inn­ræt­ingu íslenskra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja í íslensku sjáv­ar­út­vegs­kerfi, sem er þar af leið­andi ekki til sér­legrar eft­ir­breytni. Lík­indin með því sem Sam­herj­a­menn er grun­aðir um í Namibíu eru nefni­lega mikil með því sem á sér stað hér heima. Namibía er eins konar afleið­ing af þróun sjáv­ar­út­vegs­kerfis á Íslandi sem byggir á fákeppni, sam­keppn­is­brota­löm­um, fámenni lands­ins og veikri stefnu­mótun stjórn­valda. 

Skýrsla um afleið­ingar og aðdrag­anda banka­hruns er lið­lega 10 ára göm­ul. Síðan þá er búið að skrifa skýrslu um skýrsl­una. Lík­indin með aðdrag­anda banka­hruns­ins og þró­un­inni í íslenskum sjáv­ar­út­vegi und­an­farið eru umtals­verð. Skortur á eft­ir­liti og traust á virkni kerf­is­ins er nán­ast algjört.

Grá­sleppu­kvóti

Þegar þessi orð eru rituð í lok árs 2020 hefur sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra náð að stofna til nokk­urrar úlfúðar innan Lands­sam­bands smá­báta­eig­enda. Innan LS takast ann­ars vegar á öfl sem vilja kvóta­út­hlutun á grá­sleppu og hins vegar þeir sem vilja það ekki. Fyr­ir­komu­lag veið­anna hefur verið með þeim hætti að dögum hefur verið jafnt úthlutað milli lands­hluta og þess gætt að engin beri skarðan hlut frá borði. Þetta árið brást ráðu­neytið þó í þessu hlut­verki og mik­ill mis­brestur varð á að jafn­ræðis væri gætt. Hvers vegna er ég hér að velta þessu upp? Jú, grá­sleppan er ein af örfáum teg­undum við Íslands­strendur sem enn syndir frjáls utan kvóta­kerf­is. Þegar maður nú verður vitni að storm­inum í kringum þessa til­raun til kvóta­setn­ing­ar, áttar maður sig á því að maður hefur ítrekað á þessum árum sem maður hefur starfað við íslenskan sjáv­ar­út­veg orðið vitni að svip­uðum atburð­u­m. 

Kvóta­setn­ing byrjar ætíð með ein­hvers konar skorti, í þessu til­felli til­búnum skorti. Hlut­að­eig­andi sjó­menn sjá sér þar af leið­andi tæki­færi til verð­mæta­aukn­ingar til skamms tíma með sölu eigna í kjöl­far kvóta­setn­ingar og mögu­lega útleið úr grein­inni. Það sem á eftir fylgir er svo und­an­tekn­ing­ar­laust þróun í átt til fákeppni, nei­kvæð byggða­þróun og minnk­andi jákvæð áhrif á þjóð­ar­af­komu sökum mark­aðs­brest­anna. Í ár nýttu um 200 bátar rétt til veiða á grá­sleppu og afl­inn var um 5000 tonn. Ef grá­sleppan verður kvóta­sett má gera ráð fyrir því að bátum og störfum fækki um allt að 90% og að veiðar á henni muni ekki ná helm­ingi þess afla sem náð­ist í land þetta árið. Þessu til stuðn­ings þá var með­al­afli þorsks við Ísland 30 árin áður en kvóta­kerfi var tekið upp 409 þús­und tonn per ár. Með­al­afli þorsks við Ísland síð­ustu 30 ár eru 222 þús­und tonn per ár. Um fjölda báta í flota okkar þarf ekki að fjöl­yrða.

Strand­veiðar og við­bót­ar­dagar

Strand­veiðar eru önnur teg­und veiða utan kvóta­kerf­is. Veið­arnar eru stund­aðar á sumrin með mjög tak­mörk­uðum hætti. Ein­ungis er veitt fjóra daga vik­unnar auk þess sem veið­arnar eru tak­mark­aðar af hámarks dagsafla og tak­mörk­uðu heild­ar­afla­marki strand­veiði­flot­ans. Um miðjan ágúst­mánuð lá fyrir að afla­mark það sem ætlað var til veið­anna myndi ekki duga til loka mán­að­ar­ins. Mynd­að­ist þá þrýst­ingur á ráð­herra að bæta við nálægt 1000 tonnum til þess að forða atvinnu­leysi hjá hópn­um. Þessi sömu tonn höfðu fallið dauð niður árið áður þar sem afli náð­ist ekki það árið. Ákvörðun þessi hefði átt að vera auð­veld enda góð leið til að minnka atvinnu­leysi til skamms tíma og auka tekj­ur. Sú ákvörðun ráð­herra að verða ekki við beiðni þess­ari kom aftur á móti ekki á óvart.

Útflutn­ingur á óunnum afla

Hvernig hljómar það að sjáv­ar­út­vegs­þjóðin Ísland, tækni­væddasta sjáv­ar­út­vegs­þjóðin með flottasta fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfið og mesta sjálfs­á­lit­ið, skuli flytja 50-55 þús­und tonn af fiski til vinnslu erlendis á einu ári? Hvernig má það vera að um 8% af verð­mætasta stofn­inum okkar þorsk­inum sé þannig fyrir kom­ið? Hvernig má það vera að aukn­ing á þess lags útflutn­ingi á þorski hafi auk­ist um 80% á milli áranna 2019 og 2020? Hvernig má það vera að til þess sé ekki horft á árinu 2020 að auka atvinnu hér heima tengda sjáv­ar­út­vegi?

Hér verður ekki talað fyrir höft­um. Sá sem þessa grein skrifar hefur fulla trú á frelsi í við­skipt­um. Það skal þó sagt að til þess að ná mark­miðum um auk­inn þjóð­ar­hag, byggðan á hag­vexti, þarf að skoða kerfið okk­ar. Kerfið inni­heldur hvata til útgerð­ar­manna sem geta unnið á móti þjóð­ar­hag. Jafn­framt skal bent á að fjöldi leiða er til hvata í átt að auk­inni vinnslu og auk­inni þjóð­ar­fram­leiðslu. Gríð­ar­legur þjóð­ar­hagur felst í því að mörkuð verði stefna til auk­innar virð­is­sköp­unar hér heima. Vöru­merkið Ísland á að vera leið­ar­ljós í þeirri stefnu­mótun sem ein­ungis stjórn­völd geta leitt.

Sam­keppn­is­mál

Lands­réttur kvað upp dóm í áfrýj­uðu máli Mjólk­ur­sam­söl­unnar í mars á þessu ári, þar sem sekt MS var stað­fest. Málið byggir á áliti Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins frá árinu 2016 á þá leið að MS hefði með alvar­legum hætti brotið gegn banni í sam­keppn­is­lögum við mis­notkun á mark­aðs­ráð­andi stöðu. Málið hlaut ekki sér­stak­lega mikla umfjöllun í fjöl­miðlum en er athygl­is­vert. 

Sér­stak­lega er það þó athygl­is­vert í sam­hengi við sjáv­ar­út­veg­inn en Sam­keppn­is­eft­ir­litið gaf árið 2012 út álit sem fjallar um lóð­rétt sam­þætt útgerð­ar- og fisk­vinnslu­fyr­ir­tæki. Lík­indin með þeim fyr­ir­tækjum og sam­stæðu MS eru mikil og sér­stak­lega athygl­is­verð, sér­stak­lega  í því ein­falda ljósi sem varpa má á málið með því að SE talar um stærstu íslensku útgerð­ar­fé­lögin sem lóð­rétt sam­þætt fyr­ir­tæki sem inni­fela hættu á innri und­ir­verð­lagn­ingu. Á sama tíma tala þau sjálf um sig sem virð­is­keðju sem sé órjúf­an­leg og óend­an­lega mik­il­væg fyrir íslenskt sam­fé­lag. For­dæmi um slíkar keðjur í mann­kyns­sög­unni eru það mörg að fólk ætti að hrökkva við þegar slíkt er nefnt með jákvæðum for­merkj­um.

Nefnd um ljótu hliðar sjáv­ar­út­vegs­ins

Í jan­úar 2019 skil­aði Rík­is­end­ur­skoðun úttekt um Fiski­stofu. Þar var bent á að Fiski­stofa hefði ekki rækt hlut­verk sitt við eft­ir­lit með yfir­ráðum tengdra aðila. Við sem með sjáv­ar­út­vegi fylgj­umst vitum að þetta þýðir það að í íslenskum sjáv­ar­út­vegi halda nú þrjár stærstu blokk­irnar á fast að helm­ingi veiði­heim­ilda okk­ar. Nýjar tölur benda til þess að þessi tala sé allt að 43%. Ráðu­neytið setti á stofn sér­staka verk­efna­stjórn í kjöl­far úttekt­ar­innar sem skyldi huga að þremur ljótum hliðum kerf­is­ins; sam­þjöpp­un, brott­kasti og brotum á reglum um vigt­un. Til­lögur sem verk­efna­stjórnin skil­aði af sér á árinu eru svo veikar að einn af þremur mönnum í verk­efna­stjórn­inni skil­aði sér­at­kvæði um álit­ið. Þing­mað­ur­inn Páll Magn­ús­son hefur síðan komið fram með frum­varp um sam­þjöppun í sjáv­ar­út­vegi. Páll lét af því til­efni hafa eftir sér í lok nóv­em­ber: „Með öðrum orðum það gengur ekki fyrir stórt fyr­ir­tæki í sjáv­ar­út­vegi, sem væri kannski komið upp undir þessi mörk, 12 pró­sent, að kaupa síðan 49 pró­sent í öðru stóru sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki án þess að sá hlutur teld­ist með þeim afla­heim­ildum sem fyr­ir­tækið átti fyr­ir. Með öðrum orðum að koma í veg fyrir frek­ari sam­þjöpp­un.“

Ljóst er að stefnu­leysi ríkir varð­andi íslenskan sjáv­ar­út­veg. Margir þing­menn telja að best sé að treysta útveg­inum fyrir auð­lind­inni, meðan aðrir sjá að svo er alls ekki.

Skaða­bóta­málið

Um páska­helg­ina birti Krist­ján Þór Júl­í­us­son svar við fyr­ir­spurn Þor­gerðar Katrínar Gunn­ars­dóttir um bóta­kröfu útgerða vegna mak­rílút­hlut­un­ar. Þar kom fram að til­teknar útgerðir hafi sett fram skaða­bóta­kröfu á íslenska rík­ið. Skaða­bótakrafan hljóð­aði upp á rúma 10 millj­arða. Síðan þá hafa mál þró­ast á þann veg að eitt­hvað hefur hljóðnað yfir kröf­unni. Stað­reynd máls­ins er þó sú að Hæsti­réttur felldi dóm í mál­inu sem skaða­bóta­málið byggir á. Þar kom fram að þáver­andi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra var óheim­ilt að úthluta mak­ríl­kvóta með þeim hætti sem hann gerði. Bótakrafan er því sterk og hlýtur að kalla á end­ur­skoðun laga, sem snúa að grund­vall­ar­rétt­indum fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins.

Like

Fés­bókin er af mörgum talin helsti vett­vangur þjóð­fé­lags­um­ræðu sam­tím­ans. Nú í lok árs bár­ust þaðan stór­tíð­indi. Krist­ján Þór Júl­í­us­son hafði þar líkað við gagn­rýna umfjöllun um rann­sókn­ar­vinnu og umfjöllun RÚV um Sam­herj­a­málið svo­kall­aða. Sam­kvæmt skil­grein­ingum dóm­stóla þykir full­víst að með því lýsi hann því yfir að hann sé sam­mála. Gagn­rýnin umfjöllun um stærstu fyr­ir­tæki lands­ins er óþol­andi. Þetta minnir mig á lend­ingu manns­ins á tungl­in­u. 

Eitt lítið pikk fyrir mann á lykla­borð, ein risa­stór upp­ljóstrun fyrir heila sjáv­ar­út­vegs­þjóð.

Höf­undur er for­maður Sam­taka fisk­fram­leið­enda og útflytj­enda.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Frosti Sigurjónsson
Nóbelsverðlaunahafi segir ivermectin vinna á COVID-19
Kjarninn 19. apríl 2021
Kári Stefánsson (t.v.) og Þórólfur Guðnason.
Samstarf Þórólfs og Kára „langoftast“ og „næstum því alltaf“ ánægjulegt
Mun meira máli skiptir hvernig við hegðum okkur heldur en af hvaða afbrigði veiran er, segir Kári Stefánsson forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar. Sóttvarnalæknir segir þátt fyrirtækisins í baráttunni gegn COVID-19 hafa skipt sköpum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Alls störfuðu um 130 manns hjá SaltPay hér á landi áður en til uppsagna dagsins kom.
Hópuppsögn hjá SaltPay
SaltPay segir upp tugum starfsmanna hér á landi í dag, aðallega starfsmönnum sem hafa starfað við að þróa og viðhalda eldra greiðslukerfi Borgunar. SaltPay keypti Borgun síðasta sumar.
Kjarninn 19. apríl 2021
Samfylking sé tilbúin með frumvarp sem skyldar komufarþega til að dvelja í sóttvarnahúsi
Formaður Samfylkingar spurði forsætisráðherra hvort til stæði að breyta sóttvarnalögum í óundirbúnum fyrirspurnatíma á Alþingi í dag. Ekki við núverandi fyrirkomulag að sakast að mati forsætisráðherra, heldur við þá sem fylgja ekki reglum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Sigríður Ólafsdóttir verður í öðru sæti listans og Eiríkur Björn í því fyrsta.
Eiríkur Björn og Sigríður leiða Viðreisn í Norðausturkjördæmi
Fyrrverandi bæjarstjóri á Fljótsdalshéraði og Akureyri verður oddviti Viðreisnar í Norðausturkjördæmi í komandi kosningum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Harpa opnaði árið 2011. Kostnaður við rekstur fasteignarinnar og uppsafnað viðhald er að skapa alvarlega stöðu.
„Alvarleg staða“ hjá Hörpu vegna skorts á fjármagni til að sinna viðhaldi
Alls hafa eigendur Hörpu, ríki og borg, lagt húsinu til 14,4 milljarða króna í formi greiðslna af lánum vegna byggingu þess og rekstrarframlaga. Í fyrra nam rekstrarframlag þeirra 728 milljónum króna. Mikill vandi framundan vegna uppsafnaðs viðhalds.
Kjarninn 19. apríl 2021
Víðir Reynisson, Þórólfur Guðnason og Alma Möller á upplýsingafundi dagsins.
44 smit um helgina – Breytingar orðið í niðurstöðum landamæraskimanna
„Atburðir helgarinnar eru vissulega vonbrigði og við höfum fengið nú staðfest svo um munar að breska afbrigðið er til staðar í samfélaginu,“ segir Alma Möller landlæknir.
Kjarninn 19. apríl 2021
Styrkir til að hjálpa fyrirtækjum í ferðaþjónustu að rifta ráðningarsambandi við starfsfólk sitt hafa staðið til boða frá því í maí 2020.
Fyrirtæki tengd Icelandair Group hafa fengið 4,7 milljarða króna í uppsagnarstyrki
Alls hafa 17 fyrirtæki hafa fengið meira en 100 milljónir króna í uppsagnarstyrki úr ríkissjóði frá því í maí í fyrra. Næstum 40 prósent upphæðarinnar hafa farið til fyrirtækja sem tengjast Icelandair Group.
Kjarninn 19. apríl 2021
Meira úr sama flokkiÁlit