Af hverju einkavæddi Lóraxinn ekki trufflutrén?

Eikonomics bendir á að úti um allan heim hafi illa skilgreindur eignaréttur valdið tómum vandræðum.

Auglýsing

Fyrir tæplega fimmtíu árum gaf dr. Seuss út barnabókina Lóraxinn sem lýsir einhverju langlífasta og vandmeðfarnasta vandamáli okkar tíma: samgæðaharmleiknum.

Lóraxinn fjallar um ungan athafnamann, Einsler að nafni. Einsler er ósköp venjulegur athafnamaður sem reynir allt sem hann getur til að auðga sjálfan sig. Einn daginn rambar Einsler í leit að viðskiptatækifærum á eitthvað sem hann hafði aldrei séð áður: þéttan skóg, uppfullan af trufflutrjám – eins langt og augað eygði. Trén voru undurfögur. Með langan grannan stofn og þykkan litríkan dúsk á toppnum. Dúskurinn var mjúkur sem silki og ilmaði ómótstæðilega. Trén voru vagga alls lífs í skóginum. Sérstaklega voru litlu loðnu barbalútarnir háðir ávöxtum trésins sem fæðu. 

Einsler sá strax að það var hægt að græða á dúski trufflutrjánna. Því kom hann sér upp vinnubúðum og hjó sitt fyrsta trufflutré. Úr dúsknum saumaði hann svo fínasta þníd, hvað sem það nú er. Um leið og hann var búinn að sauma þnídið var viðskiptavinur mættur og borgaði Einsler ríkulega fyrir það.

Með peninga í augunum hringdi Einsler í alla vini sína og vandamenn. Hann sagði þeim að koma, hér væri  vinnu að fá. Vinirnir komu, hjuggu tré og saumuðu þníd, nótt sem nýtan dag. En það var sama hversu mikið þeir framleiddu, þnídið seldist jafnharðan upp. Einsler tók því upp á því að búa til vél. Vélin hjó fjögur tré í einu höggi og komst að trjám á afskekktum stöðum. Fyrirtækið blómstraði. Skógurinn þjáðist en enginn sagði neitt. Nema reyndar talsmaður trjánna, Lóraxinn, en á hann var ekki hlustað. Á endanum hjó vélin síðasta tré skógarins. Ekkert stóð eftir nema veraldlegur auður Einslers. Barbalútarnir voru horfnir og í menguðum stöðuvötnum var enga humm-fiska lengur að finna. Græðgi Einslers hafði gert hann ríkan en rústað  skóginum og því lífi sem þar þreifst.

Auglýsing
Dr. Seuss skrifaði bókina árið 1972. Hann skrifaði hana af því að hann var búinn að fá sig fullsaddan af græðgi mannanna. Græðgi sem hann sá að byrjuð var að ganga frá náttúrunni í kringum hann. Í dag, á  meðan Ástralía brennur og komandi afleiðingar loftslagsbreytinga verða skýrari, á bókin Lóraxinn við sem aldrei fyrr. Rétt eins og hagfræðin. Harmleikurinn sem Einsler olli í sögunni var nefnilega ekki óumflýjanlegur. Í raun hefði verið hægt að fara tvær leiðir til þess að vernda truffluskóginn, á sama tíma og hægt hefði verið að leyfa Einsler að framleiða og selja smá þníd [1]. 

Ein leiðin sem Lóraxinn hefði getað farið var að setja á stofn umhverfisráðuneyti. Í gegnum það hefði Lóraxinn svo getað mælt hvaða magn trufflutrjáa mátti höggva, án þess að það kæmi óþarflega mikið niður á öðrum íbúum skógarins. Til þess að það gengi upp þyrfti Lóraxinn auðvitað að koma upp dómstólum, setja á fót lögreglu og byggja fangelsi, í þeim tilgangi að halda Einsler heiðarlegum.

Önnur lausnin hefði einfaldlega falið það í sér að afhenda Einsler eignaréttinn á trjánum í skóginum. Rétt eins og í fyrra dæminu þyrfti Lóraxinn líka að koma á fót stofnunum – eins og dómstóla og lögreglu – sem gætu varið Einsler fyrir þjófnaði og dregið þá sem nýta sér auðlindina án hans leyfis til ábyrgðar. Slík stefna kæmi til með að breyta hvötum Einsler og þegar hvatar breytast breytast athafnir um leið.

Þegar allir höfðu sama rétt til skógarhöggs reyndi Einsler að höggva trén eins fljótt og hann gat til að verða fyrri til ef annar frumkvöðull kynni að finna skóginn og hefði þá getað keppt um trufflutrén. Því meira sem nýi frumkvöðullinn felldi þeim mun minna gæti Einsler fellt. En ef Einsler hefði ekki þurft að óttast samkeppnina væri best fyrir hann að viðhalda skóginum svo hann gæti framleitt og selt þníd og grætt á því til dauðadags. Á endurnýjanlegan, vistvænan máta. Þessi greining kemur reyndar ekki fyrir í bókinni svo skýrt, en ef Einsler var að reyna að hámarka gróða sinn af þnídi er líklegt að tilhugsunin um að einhver annar myndi hefja skógarhögg hafi drifið áfram hegðun hans [2].

Úti um allan heim hefur illa skilgreindur eignaréttur valdið tómum vandræðum. Ef of fáir hafa of litla hagsmuni af því að vernda auðlindir verndum við minna en ákjósanlegt er. Ameríski vísundurinn er gott dæmi. Rétt eins og trufflutrén var vísundur eitt sinn sérstaklega eftirsóttur í Ameríku. Á 19. öld reikuðu milljónir vísunda um sléttur Norður-Ameríku. Eftir stöðugar veiðar næstu hundrað árin stóðu bara nokkur hundruð dýr eftir. Í lok 19. aldar tóku einhverjir bændur sig til og „eignuðu“ sér nokkra vísunda. Eftir að þeir eignuðust réttinn á sínum vísundum, breyttust hvatar bændanna. Nú áttu frumkvöðlar í vísundageiranum ekki lengur í kappi um hver gæti kálað vísundum á undan samkeppninni heldur var betra að rækta vísunda og slátra svo bara hluta dýranna sem fæddust. Vissulega er vísundastofninn aðeins skorpan af sextán tommu Pizza 67-pizzunni sem hann var, en eignarrétturinn gerði samt það að verkum að í dag er þetta stórfenglega dýr ekki lengur í útrýmingarhættu.

Punktar höfundar

[1] Augljóslega er einnig hægt að banna nýtingu trufflutrjáa. Það myndi að sjálfsögðu geta verndað þau frá ofnýtingu. En þar sem það er skýrt í bók dr. Seuss að eftirspurn og greiðsluvilji er fyrir þnídi er þníd greinilega einhvers virði. Því væri það aðeins sanngjarnt að leyfa einhverja nýtingu þess.

[2] Reyndar má líka túlka hegðun Einslers í gegnum skammtímahugsun og breiðbogakósínus-núvirðingu (e. hyperbolic discounting). En við látum það eiga sig í bili.

Þessi pistill birtist upphaflega í nýútkominni bók höfundar, Eikonomics – hagfræði á mannamáli.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra fékk 82 prósent atkvæða í fyrsta sætið í prófkjörinu, samkvæmt fyrstu tölum.
Bjarni, Jón og Bryndís efst samkvæmt fyrstu tölum
Kjörstöðum hefur nú verið lokað í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi. Bjarni Benediktsson, Jón Gunnarsson og Bryndís Haraldsdóttir skipa þrjú efstu sætin nú þegar tæpur þriðjungur atkvæða hefur verið talinn.
Kjarninn 12. júní 2021
Kári Árnason
Einkareknar forvarnir
Kjarninn 12. júní 2021
AGS býst ekki við að jafnmargir muni ferðast á næstu árum og á árunum fyrir faraldurinn.
Segir hátt vægi ferðaþjónustu og stífa kjarasamningagerð vera áhyggjuefni
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að aukinn sveigjanleiki á vinnumarkaði, til dæmis með því að láta laun fylgja framleiðniþróun í meira mæli, gæti komið í veg fyrir að faraldurinn valdi langtímaskaða í hagkerfinu.
Kjarninn 12. júní 2021
Jón Gnarr
Hugmyndin um Ísland og menn sem giftast náfrænkum sínum
Kjarninn 12. júní 2021
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Uppfærslur hjá Apple á öllum stýrikerfum
Kjarninn 12. júní 2021
Ekkert komið fram sem kalli á breytingu á stefnu um hágæða Borgarlínu
Framkvæmdastjóri Betri samgangna svaraði á dögunum erindi sem þrýstihópur sem vill ódýrari Borgarlínu sendi á ýmsa aðila í vor. Í umfjöllun Betri samgangna er meðal annars bent á að það væri dýrast fyrir samfélagið að verja langmestu fé í stofnvegi.
Kjarninn 12. júní 2021
Stefán Ólafsson
Lágtekjuvandi lífeyrisþega
Kjarninn 12. júní 2021
Mona Lisa frímerkjaheimsins og frægasta frímerki Bandaríkjanna saman á uppboði
Á dögunum var mesta fágæti frímerkjaheimsins boðið upp, 165 ára gamalt einstakt frímerki frá Bresku Gvæjana sem seldist á milljarð króna. Á uppboðinu mátti einnig finna þekktasta prentgalla bandarískrar frímerkjasögu – flugvélina Jenny á hvolfi.
Kjarninn 12. júní 2021
Meira úr sama flokkiEikonomics