Græna miðjan og þýska spurningin

Jón Ormur Halldórsson skrifar um komandi valdaskipti í Þýskalandi og möguleg áhrif sterkrar stöðu þýskra græningja.

Auglýsing

Valda­skipti eru framundan í Berlín. Margt bendir til að þau verði meira afger­andi en oft­ast á síð­ustu ára­tug­um. Þetta kemur okkur Evr­ópu­búum öllum við vegna stöðu Þýska­lands og sömu­leiðis öðrum eins og til að mynda Banda­ríkj­un­um, Rúss­landi, Kína, Tyrk­landi og Íran sem öll eiga nokkuð undir því hvað ger­ist með haustinu í Berlín.

Sviss­neski draum­ur­inn

Þýska­land er í þeirri sér­stöku stöðu að vilja ekki vera stór­veldi en að kom­ast samt illa hjá því. Ára­tuga­langt upp­gjör Þjóð­verja við sögu sína, sem er án hlið­stæðu í heim­in­um, hefur leitt til ríkrar andúðar þar í landi á öllu sem menn gætu talið til stór­velda­til­burða. Þetta nær svo langt að finna má fyrir útbreiddri and­stöðu Þjóð­verja við að land þeirra beiti sér mikið á alþjóða­vett­vangi þótt eftir því sé kall­að. Þessa almennu afstöðu má líka sjá í þeirri sér­kenni­legu stöðu að harða þýska þjóð­ern­is­sinna dreymir ekki um heims­yf­ir­ráð eins og for­vera þeirra gerði, heldur virð­ast þeir eiga þeir sér þann draum dýrastan að losna við evr­una, helst við Evr­ópu­sam­bandið líka og fá bara að vera í friði með sam­fé­lag, sem er þó ekki lengur til. Þjóð­verjar bæði til hægri og vinstri, sagði ein­hver, vildu helst að land þeirra væri ein­hvers konar Sviss, bæði í friði og til friðs.

Huldu­efni Evr­ópu

Þjóð­verjum hefur hins vegar gengið illa síð­ustu árin að vera stórt Sviss. Aðstæður þröngva þeim til ann­ars. Fjöl­menni lands­ins og ríki­dæmi þess skapar þessa stöðu en ekki er síður mik­il­vægt það traust sem nágrannar Þjóð­verja bera nú til Þýska­lands. Þetta er ekki síst vegna upp­gjörs Þjóð­verja við tutt­ug­ustu öld­ina en önnur fyrrum stór­veldi Evr­ópu hafa reynst treg til að horfast í augu við blóði drifna sögu sína og sum næra sig enn á goð­sög­um. Merkel sagði nýlega að Þýska­land væri nú umkringt vin­um. Það var öðru vísi áður. Mál hafa þró­ast með þeim hætti að ekk­ert sem varðar Evr­ópu alla er lengur útrætt án þess að leitað sé eftir áliti og oft atbeina Þýska­lands. Þetta sést ekki alltaf á yfir­borð­inu. Þýsk áhrif í Evr­ópu, sagði ein­hver, eru eins og huldu­efnið í alheim­inum sem er ósýni­legt og ill­mæl­an­legt en menn vita að það heldur heim­inum sam­an.

Þýska spurn­ingin

Fyrrum utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna sagði að Þýska­land væri of lítið fyrir heim­inn en of stórt fyrir Evr­ópu. Þetta var í for­seta­tíð Nixons. Síðan þá hefur Þýska­land sam­ein­ast og vaxið bæði að stærð og afli en Evr­ópa hefur sum­part misst mátt. Þessi ummæli voru í reynd enn ein útfærslan á því sem menn kalla þýsku spurn­ing­una sem Þjóð­verjar og Evr­ópu­menn hafa spurt um ald­ir. Og svarað með nokkrum af verstu stríðum mann­kyns­sög­unn­ar.

Stað­reyndin er ein­fald­lega sú að nái þýska menn­ing­ar­svæðið saman sem póli­tísk heild myndar það til mik­illa muna sterk­ustu ein­ingu Evr­ópu. Jafn­vel í sundr­ungu sinni drottn­uðu þýsk ríki öldum saman yfir öllum löndum allt austur til Rúss­lands og suður eftir Balkanskaga. Þess vegna hafa öll stór­veldi álf­unnar um aldir haft það að meg­in­mark­miði að forða póli­tískri ein­ingu þýsku­mæl­andi manna. Þetta hent­aði líka þýskum ríkjum oft ágæt­lega, eins og til dæmis Prúss­landi framan af, Bæj­ara­landi, Aust­ur­ríki og tugum minni ríkja. Sundr­ung þýskra ríkja var öldum saman uppi­staðan í Evr­ópu­stefnu Bret­lands og að sínu leyti bæði Frakk­lands og Rúss­lands líka.

Græn­ingjar til valda?

Nú blasa við valda­skipti í Þýska­landi eftir 16 ára stjórn Merkel kansl­ara. Græn­ingjar mæl­ast stærstir í könn­un­um. Þetta er raunar ekki í fyrsta sinn sem græn­ingjar njóta hylli í skoð­ana­könn­un­um. En lík­urnar á stór­auknum áhrifum þeirra í stærsta og öfl­ug­asta ríki ESB hafa senni­lega aldrei verið meiri. Stemm­ingin er með þeim, það er eins og fólk bíði eftir kyn­slóða­skipt­um, breyttum áherslum og ferskum vind­um. Leið­toga þeirra, hinni fer­tugu og eld­kláru Anna­lena Baer­bock, er af mörgum spáð kansl­ara­emb­ætt­inu. Einn styrkur græn­ingja sést á því að Robert Habeck, fimm­tugur rit­höf­undur og ljóða­þýð­andi, sem leiddi flokk­inn með Baer­bock í nokkur ár hefði ekki síður komið til greina sem trú­verð­ugt kansl­ara­efni. Hvor­ugt þeirra hefði átt mik­inn sjens í þýskum stjórn­málum fyrir tutt­ugu árum eða svo og þá er ekki átt við ald­ur­inn. Þýska­land hefur mikið breyst þrátt fyrir þá öfunds­verðu rósemi og yfir­vegun sem einkennir stjórn­mál í land­inu. Merkel, sem aldrei virð­ist bifast, hefur haldið utan um þjóð­fé­lag í örari gerjun en margir myndu ímynda sér.

Er græn­ingjum treystandi?

Þetta er spurn­ingin sem bæði vinstri menn og hægri menn innan og utan Þýska­lands spyrja um græn­ingja. Efinn á sér rætur í upp­runa flokks­ins í hreyf­ingum hippa, stjórn­leys­ingja, vinstri sinn­aðra bar­áttu­hreyf­inga, umhverf­is­vernd­ar­sinna og afvopn­un­ar­sinna fyrir fjöru­tíu árum. Það er einkum þrennt sem menn spyrja um. Eitt er hvort flokkur með rætur í rótt­tækum frið­ar­hreyf­ingum sé treystandi fyrir örygg­is- og varn­ar­málum öfl­ug­asta ríkis Evr­ópu. Annað er hvort flokkur sem stofn­aður var í kringum rótt­tækar hug­myndir í umhverf­is­málum geti rekið stærsta hag­kerfi Evr­ópu. Og það þriðja er hvort þessi lit­skrúð­ugi flokkur sé yfir­leitt stjórn­tæk­ur, eins og það heitir á Íslandi.

Græn­ingjar og Mercedes Benz

Síð­ustu spurn­ing­ar­innar er spurt utan Þýska­lands en sjaldnar innan þess. Græn­ingjar hafa meiri reynslu af völdum en fólki er tamt að álíta. Þeir eiga aðild að rík­is­stjórnum í meiri­hluta þýsku sam­bands­land­anna og í einu þeirra, Baden Wuerttem­berg, hafa þeir farið með stjórn­ar­for­ustu í fimm ár. Þeir unnu kosn­inga­sigur þar fyrir fáum vikum og fengu 33% atkvæða en kristi­legir demókratar sem stjórn­uðu fylk­inu í hálfa öld fengu 24%.

Það sér­staka við þetta er að Baden Wuerttem­berg er ein mesta mið­stöð iðn­aðar í Evr­ópu. Þar er heim­ili Mercedes Benz, Porsche og Bosch á meðal stór­fyr­ir­tækja og um leið er þarna lík­lega mesta sam­þjöppun í heim­inum á mjög sér­hæfðum iðn­fyr­ir­tækjum sem eru leið­andi á heims­vísu, hvert á sínu sviði.

Auglýsing

Sam­búð þeirra við græn­ingja gengur vel. Mál­ið, sagði einn græn­ingi, er ekki að hætta að búa til bíla heldur að gera þá sem umhverf­is­væn­asta. Það mun líka bjarga þýskum bíla­iðn­aði frá því að daga uppi og um leið forða Stutt­gart frá þeim dap­ur­legu örlögum sem biðu Detroit. Þeir vilja sumsé hrein­lát­ari Benz og Audi fyrir þá sem ekki hjóla. Fólkið í við­skipta­líf­inu sér sífellt betur að umhverf­is­vernd er spurn­ing um líf eða dauða fyrir heilar iðn­grein­ar. Í nýlegri könnun sem þýskt við­skipta­blað gerði á meðal for­stjóra reynd­ist leið­togi græn­ingja vera sú mann­eskja sem flestir vildu að tæki við af Merkel.

Fólk án far­ang­urs

Þótt græn­ingjar eigi rætur í marg­vís­legum bar­áttu­hreyf­ingum 20. aldar er eitt af því fyrsta sem menn taka eftir í sam­ræðum við leið­andi fólk í flokknum sú til­finn­ing að þar fari fólk án mik­ils póli­tísks far­ang­urs. Einn af yngri þing­mönnum flokks­ins lýsti þessu sem svo að hún hefði frá upp­hafi haft djúpa sann­fær­ingu fyrir umhverf­is­málum en það hefði skipt hana mjög miklu máli við mótun skoð­ana á öðrum málum að horfa á sam­tíð­ina, og á mögu­leika fram­tíð­ar, án póli­tískra gler­augna. Það er líka eft­ir­tekt­ar­vert hvað græn­ingjar sýna gömlum póli­tískum víg­línum úr for­tíð­inni litla virð­ingu og hvað þeir spyrja oft opið um leið­ina fram á við frekar en útfrá þeim átökum for­tíðar sem skip­uðu fólki í flokka.

Miðjan fær­ist til græn­ingja

Græn­ingjum hefur líka tek­ist á síð­ustu árum að koma sér úr hlut­verki predik­ara, eða „góða fólks­ins“ eins og það heitir á Íslandi. Tals­menn flokks­ins ræða sjaldn­ast af yfir­læti þeirra sem telja sjálfa sig hafa sið­ferði­lega yfir­burði og forð­ast að dæma fólk fyrir að fylgja ekki nýj­ustu línum um hvað má og hvað má ekki.

Það vita hins vegar allir að þeir eru ein­lægir í vilja sínum um aukið jafn­rétti og jöfnuð og að þeir vilja stórar breyt­ingar á umgengni manna við nátt­úr­una. Í stað þess að básúna hneykslan sína á öðrum virka þeir oft eins og fólk með almenna sam­kennd í leit að góðum lausn­um.

Græn­ingjar eru rót­tækir í umhverf­is­málum og jafn­rétt­is­málum og þeir vilja líka hækka skatta, auka efna­hags­legan jöfn­uð, bæta vel­ferð­ar­kerfið og gera enn betur við flótta­menn. Þeir sækja hins vegar um leið mjög inná miðj­una og höfða þar til fólks sem finnur sig ekki lengur í stóru flokk­unum tveim­ur, kristi­legum demókrötum og jafn­að­ar­mönn­um. Einn for­ustu­manna þeirra sagði nýlega að flokk­ur­inn hefði fært sig inná miðj­una en það væri samt eft­ir­tekt­ar­verð­ara að miðjan hefði færst til græn­ingja. Í þessum efnum er Þýska­land ekki und­an­tekn­ing, það má víða finna hávær­ari kröfur um jöfn­uð, jafn­rétti og umhverf­is­vernd. Þýska­land er hins vegar á undan í að mynda far­veg fyrir þessa póli­tík inná miðju stjórn­mála.

Heim­ur­inn og Evr­ópa

Fyrir græn­ingja, líkt og gömlu stóru flokk­ana, er stuðn­ingur við dýpri ein­ingu og sam­runa í Evr­ópu afdrátt­ar­laus. Í utan­rík­is­málum blasir hins vegar við ákveðin þver­sögn. Græn­ingjar eru enn ólík­legri en aðrir Þjóð­verjar til að ala með sér drauma um þýsk völd í heim­in­um. Þeir eru hins vegar óhrædd­ari en gömlu flokk­arnir við að láta í sér heyra á alþjóða­vett­vangi þegar kemur að mann­rétt­ind­um, jafn­rétti og lýð­ræð­i.

Þetta gæti þýtt auknar deilur við Kína, Rúss­landi, Tyrk­landi, Saúdí Arab­íu, Bela­rús og miklu fleiri ríki. Þeir hafa líka sýnt minni þol­in­mæði gagn­vart þeim löndum ESB sem margir telja að nú gangi á svig við mann­rétt­indi, jafn­rétti og lýð­ræð­is­lega stjórn­ar­hætti, eins og Pól­land og Ung­verja­land. Grænir hafa gagn­rýnt Kín­verja harð­lega fyrir mann­rétt­inda­brot og sömu­leiðis stjórn­völd í Rúss­landi, Tyrk­landi og vilja stöðva vopna­sölu til Saúdí Arab­íu. Þeir hafa líka verið mót­fallnir því að lokið verði við nýja gasleiðslu frá Rúss­landi, Nord Str­eam 2, sem hefur verið mikið deilu­mál á milli Banda­ríkj­anna og Þýska­lands.

Fyrir hauka á Vest­ur­löndum yrðu aukin völd græn­ingja hins vegar ekki sér­stakt fagn­að­ar­efni. Flokk­ur­inn hefur mikla fyr­ir­vara við aukin fram­lög til varn­ar­mála en Þýska­land ver nú aðeins 1,3% af þjóð­ar­fram­leiðslu til her­mála sem er eitt lægsta hlut­fall í heimi þótt þýskur vopna­iðn­aður sé raunar einn hinn öfl­ug­asti í heimi. Leið­togar flokks­ins segj­ast frekar vilja byggja upp varnir gegn netárásum en að kaupa fleiri skrið­dreka, kaf­báta eða orustuflug­vél­ar. Um leið eykst sífellt þrýst­ingur frá banda­mönnum Þjóð­verja á að þeir taki meiri þátt í her­vörnum í Evr­ópu og blandi sér meira í örygg­is­mál í Afr­íku norðan Sahara og í við­búnað við vax­andi áhrifum Kína við Ind­lands­haf og Kyrra­haf, auk landamæra­varna á Mið­jarð­ar­hafi. Í engu af þeim málum verða græn­ingjar léttir í taumi. Það má þó má benda á að eini utan­rík­is­ráð­herra græn­ingja til þessa, Joscha Fischer, braut eitt helg­asta tabú þýskra stjórnmála og sendi þýska her­menn til þátt­töku í hern­aði erlend­is.

Höf­undur er alþjóða­­stjórn­­­mála­fræð­ing­­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sigrún Sif Jóelsdóttir og Grant Wyeth
Hæstiréttur leiðir dómstóla á hættulega braut í málum barna
Kjarninn 28. september 2021
Þorkell Helgason
Kosningakerfið þarf að bæta
Kjarninn 28. september 2021
Seðlabankinn stendur við Kalkofnsveg sem kenndur er við kalkofn sem þar var í notkun á síðari hluta 19. aldar.
Varaseðlabankastjórar gerast ritstjórar
Kalkofninn er nýr vettvangur fyrir greinar um verkefni og verksvið Seðlabanka Íslands sem finna má á vef bankans. Kalkofninum er ætlað að höfða til almennings, atvinnulífs, fjölmiðla og fræðasamfélags.
Kjarninn 28. september 2021
Árni Páll Árnason.
Árni Páll skipaður í stjórn Eftirlitsstofnunar EFTA
Fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar hefur gengt starfi varaframkvæmdastjóra Uppbyggingarsjóðs EES undanfarið. Hann hefur nú verið skipaður í stjórn ESA.
Kjarninn 28. september 2021
Þau fimm sem duttu inn á þing sem jöfnunarmenn síðdegis á sunnudag verða að óbreyttu þingmenn.
Listar yfir nýkjörna þingmenn sendir á yfirkjörstjórnir
Þeir fimm frambjóðendur sem duttu skyndilega inn á þing sem jöfnunarmenn eftir endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi á sunnudag munu verða þingmenn á næsta kjörtímabili, nema Alþingi ákveði annað.
Kjarninn 28. september 2021
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 9. þáttur: „Íkarus virti ekki viðvörunarorðin og hélt af stað“
Kjarninn 28. september 2021
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthlutaði úr Matvælasjóði í liðinni viku.
Síldarvinnslan og félag í meirihlutaeigu Samherja fengu milljónir úr Matvælasjóði
Vel á sjötta hundrað milljóna var úthlutað úr Matvælasjóði fyrr í mánuðinum. Stór fyrirtæki í sjávarútvegi á borð við Síldarvinnsluna og Útgerðarfélag Reykjavíkur á meðal styrkþega.
Kjarninn 28. september 2021
Þórður Snær Júlíusson
Ný valdahlutföll og fleiri möguleikar leiða af sér öðruvísi ríkisstjórn
Kjarninn 28. september 2021
Meira úr sama flokkiÁlit