Loftslagsréttlæti á nýju ári?

Tinna Hallgrímsdóttir segir að við höfum látið baráttuna við hið hnattræna vandamál, faraldur kórónuveirunnar, einkennast að miklu leyti af ójöfnuði og eiginhagsmunum ríkja, sem komi auðvitað niður á árangrinum. „Endurtökum ekki sömu mistökin tvisvar.“

Auglýsing

Lofts­lags­breyt­ingar og afleið­ingar þeirra komust svo sann­ar­lega í kast­ljósið þetta árið.

Skrið­ur, ein­hver stærstu flóð síðan mæl­ingar hófust og hita­met, sem voru slegin hvað eftir ann­að, settu mark sitt á sum­arið í Evr­ópu og Norð­ur­-Am­er­íku. Þessum öfga­kenndu atburðum fylgdu bæði dauðs­föll og skaði, en líkur á þeim eru mun meiri vegna áhrifa lofts­lags­breyt­inga á veð­ur­far síð­ustu ára­tugi.

Þrátt fyrir að afleið­ingar lofts­lags­breyt­inga hafi verið áber­andi á árinu eru þær ekki nýtil­komn­ar. Um ára­bil hafa mörg hund­ruð þús­und manns lát­ist ár hvert vegna lofts­lags­breyt­inga. Það er hins vegar líkt og við áttum okkur ekki á alvöru máls­ins fyrr en verstu afleið­ing­arn­ar, sem hingað til hafa mest­megnis bitnað á íbúum suð­ur­hvels Jarð­ar, fær­ast sífellt nær okkar vest­rænu, iðn­væddu sam­fé­lög­um. Við höfum því fengið for­smekk­inn af því sem koma skal ef ekki verður tekið á lofts­lags­vánni af nægi­legri festu. Eini mögu­leik­inn í stöð­unni er að reyna að lág­marka skað­ann og lík­urnar á því að slíkar ham­far­ir, eða aðrar ófyr­ir­sjá­an­legar afleið­ing­ar, verði dag­legt brauð. Til þess að það verði raun­hæft mark­mið þarf að tak­marka hnatt­ræna hlýnun við 1,5 gráðu frá iðn­bylt­ingu. Ef það tekst ekki verðum við, ásamt fram­tíð­ar­kyn­slóð­um, dæmd til þess að lifa við síversn­andi aðstæður vegna óaft­ur­kræfra breyt­inga á hringrás­ar­kerfum Jarðar sem kippa undan okkur þeim stöð­ug­leika sem sam­fé­lög okkar eru byggð á.

Auglýsing

Það var með þessa vit­neskju í fartesk­inu sem þjóð­ar­leið­togar heims mættu á 26. aðild­ar­ríkja­fund Lofts­lags­samn­ings Sam­ein­uðu þjóð­anna, COP26, sem hald­inn var í Glas­gow í nóv­em­ber, og und­ir­rituð var svo heppin að sækja. Þrátt fyrir fögur fyr­ir­heit og háleitar ræður um alvar­leika ástands­ins, var ljóst á þriðja degi að þau mark­mið sem þjóð­ar­leið­togar kynntu voru ekki í sam­ræmi við það neyð­ar­á­stand sem þeir höfðu lokið við að lýsa. Það er þó lán í óláni að aðild­ar­ríki samn­ings­ins skildu að núver­andi mark­mið sem stefna okkur í 2,4 gráða hlýnun eru óásætt­an­leg, og var því ein nið­ur­staða fund­ar­ins að hvetja ríki til að upp­færa mark­mið sín strax á næsta ári, í stað þess að bíða í 5 ár líkt og innri taktur Par­ís­ar­sátt­mál­ans kveður á um.  

Til að draga saman upp­lifun mína af COP26, voru margar ákvarð­anir teknar sem færa okkur nær líf­væn­legri fram­tíð, en ljóst er að betur má ef duga skal. Í stað þess að útlista það nánar vil ég til­einka þennan pistil því mál­efni sem er mér efst í huga eftir aðild­ar­ríkja­fund­inn, þ.e. lofts­lags­rétt­læti, en á þeim vett­vangi urðu einmitt vend­ingar þetta árið.

Til að skilja af hverju lofts­lagsórétt­læti stafar er nauð­syn­legt að setja lofts­lags­vána í sögu­legt sam­hengi. Þegar kemur að lofts­lags­breyt­ingum er það ekki losun á árs­grund­velli sem gefur okkur besta mynd af stöð­unni, heldur upp­safn­aðar birgðir gróð­ur­húsa­loft­teg­unda í and­rúms­loft­inu. Búið er að reikna út hve mikið upp­safnað magn koldí­oxíðs (eða gróð­ur­húsa­loft­teg­unda yfir höf­uð) í loft­hjúpnum heldur okkur innan svo­kall­aðs „ör­uggs svæð­is“ þar sem röskun veðra­kerf­anna er við­ráð­an­leg, hvar brúnin á milli afleið­inga sem við ættum að ráða við og ekki ligg­ur. Nú þegar erum við komin yfir brún­ina og eftir því sem við hættum okkur lengra eykur áfram­hald­andi losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda lík­urnar á alvar­legri röskun á stöð­ug­leika hringrás­ar­kerfa Jarð­ar, og þar með sam­fé­laga okkar eins og við þekkjum þau í dag. Við stefnum því hrað­byri inn í óviss­una um hvað fram­tíðin ber í skauti sér.

Þegar horft er til sögu­legrar los­unar er ljóst að lít­ill hópur hátekju­þjóða hefur bæði eignað sér langstærstan hluta „ör­ugga“ kolefn­isk­vót­ans sem og þeirrar los­unar sem fer umfram hann. Þessi þróun hefur verið kölluð kolefn­is- eða lofts­lagsný­lendu­stefna. Hér er því ekki úr vegi að draga upp sam­lík­ingu við fyrsta hluta nýlendu­stefn­unn­ar, en rétt eins og lofts­lagsórétt­læti dags­ins í dag, olli hún gríð­ar­legri eyði­legg­ingu á líf­ríki og sam­fé­lögum á suð­ur­hveli Jarð­ar. Það eru einmitt ríki á suð­ur­hveli Jarðar sem verða hvað verst úti vegna lofts­lags­breyt­inga en bera á sama tíma minnsta ábyrgð á röskun kolefn­is­hringrásar Jarð­ar.

Eftir hams­lausa losun frá upp­hafi iðn­bylt­ingar höfum við ákveðið að nú sé tími til að segja stopp, svall­inu er lok­ið. En hvað með þau lönd sem eru á fyrstu stigum sinnar þró­un­ar­braut­ar, og mættu of seint í „los­un­ar­partý­ið“, partý sem gerði hinum vest­ræna heimi kleift að þróa iðnað og auka hag­vöxt, vel­sæld og völd í ára­tugi? Nú þegar við höfum til­kynnt að partýið sé búið - ljósin kveikt og allir heim - er nauð­syn­legt að sann­girnis sé gætt fyrir þau ríki sem við krefj­umst að skipti strax yfir í lág­kolefna­hag­kerfi í stað þess að feta í sótug spor iðn­væddra ríkja. Þó að ábat­inn sé aug­ljós til lengri tíma fyrir hvaða ríki sem er, þarf miklar inn­viða­fjár­fest­ing­ar, tækni­kunn­áttu og mann­afla ef takast á að skipta með hraði yfir í lág­kolefna­hag­kerfi, bjarg­ráð sem mörg ríki búa ekki að.

Það eina sið­ferð­is­lega rétta í stöð­unni fyrir hátekju­þjóðir er því að styðja við þau lönd sem verða hvað verst úti vegna ham­fara­hlýn­unar og eru verr í stakk búin að leggja í þær breyt­ingar sem nauð­syn­legar eru fyrir fram­tíð okkar allra. Slíkar aðgerðir falla í þrjá meg­in­flokka: stuðn­ingur til að draga úr los­un, stuðn­ingur við aðlögun að lofts­lags­breyt­ingum og loks skaða­bætur eða trygg­ing fyrir þær lofts­lags­ham­farir sem þegar hafa dunið yfir þeim og eru óum­flýj­an­legar í fram­tíð­inni. Skref í þessa átt voru vissu­lega tekin á COP26, en þau duga ekki til.

Hvað varðar fjár­magn til aðgerða sem stuðla að sam­drætti los­unar var svikið lof­orð auð­ugra ríkja að veita 100 millj­arða Banda­ríkja­dala árlega til lofts­lags­að­gerða frá og með árinu 2020 mest í deigl­unni. Fyrir COP26 var áætlun sem á að tryggja að lof­orðið verði efnt ekki síðar en árið 2023, og standi fram til árs­ins 2025, kynnt [44. gr. kafli V]. Eftir það tíma­bil þarf að end­ur­skil­greina árlegt mark­mið fyrir lofts­lags­fjár­magn frá og með 2025, en ekki var gert ráð fyrir að sátt næð­ist um það á fund­inum í ár. Þó sjást vís­bend­ingar um hvaða upp­hæðir eru í umræð­unni, t.a.m. í skjali þró­un­ar­ríkja (LMDC og African Group) þar sem minnst á 1,3 billjónir Banda­ríkja­dala árlega fyrir árið 2030, skipt til helm­inga milli aðgerða til sam­dráttar í losun og til aðlög­unar [8. gr.]. Enn fremur eiga a.m.k. 100 millj­arðar Banda­ríkja­dala af þess­ari upp­hæð að vera í formi styrkja, en stór hluti núver­andi lofts­lags­fjár­magns til þró­un­ar­lands eru lán. Klausan var þó tekin úr skjal­inu áður en loka­út­gáfa þess var gefin út en gefur vís­bend­ingu um að núver­andi mark­mið kom­ist ekki í hálf­kvisti við þá upp­hæð sem þró­un­ar­lönd telja sig þurfa á að halda, eigi lofts­lags­mark­mið að takast með sann­girni að leið­ar­ljósi.

Hvað varðar stuðn­ing til aðlög­unar var sam­þykkt á fund­inum að hvetja þróuð ríki til að tvö­falda sam­eig­in­legt fjár­magn til aðlög­unar vegna lofts­lags­breyt­inga árið 2025 (miðað við 2019) [18. gr. kafli III]. Það jafn­gildir 40,2 millj­örðum Banda­ríkja­dala, en sú upp­hæð dugar skammt upp í raun­kostnað aðlög­unar fyrir þró­un­ar­lönd, sem er um 70 millj­arðar Banda­ríkja­dala árlega, og gæti rúm­lega fjór­fald­ast fyrir árið 2030.

Hvað varðar fjár­magn til skaða­bóta eða trygg­ingar gegn lofts­lags­ham­förum, þ.e.a.s. þeim skaða sem ekki er hægt að aðlagast, kröfð­ust þró­un­ar­lönd þess að stofn­aður yrði alþjóð­legur lofts­lags­ham­fara­sjóður. Sú krafa hlaut mikla mót­stöðu frá Banda­ríkj­unum og Evr­ópu­sam­band­inu, og úr varð sam­komu­lag um að stofna sam­ráðs­vett­vang um fjár­mögnun lofts­lags­ham­fara­sjóðs [73. gr. kafli VI].

Það er því langt í land þar til kröfu þró­un­ar­landa um lofts­lags­rétt­læti verður full­nægt, en á COP26 urðu þó breyt­ingar til batn­að­ar. Lofts­lags­breyt­ingar eru hnatt­rænt vanda­mál, og krefj­ast þess að við tök­umst á við það sem slíkt. Árang­ur­inn ræðst síðan af því hvernig við sem heild stöndum okk­ur. Við höfum látið bar­átt­una við annað hnatt­rænt vanda­mál, far­aldur kór­ónu­veirunn­ar, ein­kennast, að miklu leyti, af ójöfn­uði og eig­in­hags­munum ríkja, sem kemur auð­vitað niður á árangrin­um. End­ur­tökum ekki sömu mis­tökin tvisvar. Látum 2022 vera skráð í sögu­bæk­urnar sem árið sem ein­kennd­ist af rétt­látum og metn­að­ar­fullum aðgerðum í lofts­lags­mál­um. Augu kom­andi kyn­slóða hvíla á okkur og til alls er að vinna.

Höf­undur er for­maður Ungra umhverf­is­sinna og meist­ara­nemi í umhverf­is- og auð­linda­fræði.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jepplingur á ferð í Laugarnesi í Reykjavík. Bílar af þessari stærðargráðu og stærri hafa orðið æ algengari á götunum undanfarin ár.
Bílarnir á götunum þyngjast og þyngjast
Nýskráðir fólksbílar á Íslandi árið 2021 voru að meðaltali um 50 prósentum þyngri en bílarnir voru árið 1990. Þetta er alþjóðleg þróun – sem sumir segja að sé helst leidd af bílaframleiðendum sem vilja selja almenningi stærri og dýrari bíla ár frá ári.
Kjarninn 22. janúar 2022
Nokkrir valkostanna sem eru til skoðunar gera ráð fyrir jarðgöngum í gegnum Reynisfjall og að vegurinn liggi meðfram Víkurfjöru.
Sér ekki hvað nýr valkostur um Mýrdal á að leysa
Oddviti Mýrdalshrepps telur að nýjum valkosti Vegagerðarinnar við færslu hringvegarins í Mýrdal myndi fylgja umtalsvert meira jarðrask en láglendisvegi og jarðgöngum.
Kjarninn 22. janúar 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Microsoft kaupir Blizzard og frábær CES
Kjarninn 22. janúar 2022
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Stefnt að því að koma Íslandi í efstu sætin á Regnbogakortinu
Forsætisráðherra hefur lagt fram framkvæmdaáætlun í málefnum hinsegin fólks í 17 liðum fram í samráðsgátt stjórnvalda. Á meðal aðgerða er að stjórnendur hjá ríkinu og lögreglumenn fái fræðslu um málefni hinsegin fólks.
Kjarninn 21. janúar 2022
N1 Rafmagn er dótturfélag N1, sem er eitt dótturfélaga Festi hf., sem er að uppistöðu í eigu íslenskra lífeyrissjóða.
N1 reiknar með því að útskýra rafmagnsendurgreiðslur betur eftir helgi
N1 Rafmagn, sem áður hét Íslensk orkumiðlun, hefur verið orkusali til þrautavara frá 1. júní 2020. Fyrirtækið hefur ekki útskýrt hvers vegna það hyggst einungis endurgreiða neytendum mismun tveggja taxta frá 1. nóvember 2021.
Kjarninn 21. janúar 2022
Tímasetning uppsagnar tilfallandi og greiðslur til hluthafa „eðlilegur hluti af fyrirtækjarekstri“
Sjóvá vísar því á bug að samningi við FÍB um vegaþjónustu hafi verið sagt upp í hefndarskyni. Tímasetningin hafi verið tilfallandi. Markaðsstjóri Sjóvá segir greiðslur til hluthafa „eðlilegan hluta af fyrirtækjarekstri“.
Kjarninn 21. janúar 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Kínverska fjárfestinga- og innviðaverkefnið Belti og braut
Kjarninn 21. janúar 2022
Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins.
Meiri fjárfesting en minni útboð hjá hinu opinbera
Heildarvirði fjárfestinga hjá stærstu opinberu aðilunum gæti aukist um 20 milljarða króna í ár, en Reykjavíkurborg boðar umfangsmestu framkvæmdirnar. Á hinn bóginn hefur umfang útboða minnkað á milli ára, sem SI segir vera áhyggjuefni.
Kjarninn 21. janúar 2022
Meira úr sama flokkiÁlit