Gullfoss.
Gullfoss.
Auglýsing

Fyrsta des­em­ber minn­umst við full­veldis Íslend­inga, en þann dag árið 1918 varð Ísland ­full­valda ríki. Kallað hefur verið eftir því að þessum áfanga sem þá náð­ist verði gert hærra und­ir­ höfð­i. Sig­ur­inn sem fólst í full­veldi Íslands hafi verið árangur af bar­áttu Íslend­inga fyrir auknum rétt­indum og sjálfs­stjórn og því beri að fagna á afger­andi hátt.

Þetta er að nokkru leyti rétt, því full­veldið var Íslend­ingum vissu­lega mik­il­væg­ur á­fangi. Sé hins vegar rýnt í sög­una þá er málið ekki alveg svo ein­falt að al­farið megi skrifa full­veldið á hetju­lega bar­áttu Íslend­inga. Á þessum tíma var laga- og þjóð­rétt­ar­leg staða ríkja í mik­illi mótun og var almennt að verða til­ ­kerfi nútíma full­valda ríkja – þó form­lega megi rekja sög­una aftur til árs­ins 1648.

Auglýsing

Bent hefur verið á að Íslend­ingar hafi ætíð nálgast ­full­veldið eins og ein­hver muni koma og hrifsa það af þeim þegar minnst var­ir. Eftir ákafa bar­áttu fyrir full­veld­inu við erlend ríki beri yngri kyn­slóðum því að verja það fullu. Ástæðan er kannski sú að þegar Ísland varð full­valda rík­i árið 1918 var talað um að Íslend­ingar væru að end­ur­heimta það full­veldi sem mis­vitrir menn hefðu glatað eftir gullöld þjóð­veld­is­tím­ans, þar sem við hafi ­tekið margra alda nið­ur­læg­ing. Full­veld­i Ís­lands er þó eitt­hvað sem við höfum í hendi okkar – „full­fær um að glutra nið­ur­ ­sjálf“ – fremur en að ein­hver komi og taki það af okk­ur.Bent hefur verið á að Íslendingar hafi ætíð nálgast fullveldið eins og einhver muni koma og hrifsa það af þeim þegar minnst varir. Eftir ákafa baráttu fyrir fullveldinu við erlend ríki beri yngri kynslóðum því að verja það fullu.

Full­veldi er mjög víð­feðmt hug­tak en hin hefð­bundna skil­grein­ing er í grófum dráttum fullt og óskorað vald ríkis á eigin land­svæð­i. ­Full­veld­is­hug­takið hefur tvær vídd­ir, þá innri sem snýr að laga­setn­ingu og lög­mæti rík­is­valds­ins inn­an­lands – og þá ytri sem snýr að við­ur­kenn­ing­u um­heims­ins á lög­sögu rík­is­ins. Jafn­framt hefur full­veldið tvö megin sjón­ar­horn, laga­legt sem er hin form­lega skil­grein­ing – og póli­tískt sem gefur hugs­an­lega raunsann­ari mynd af hug­tak­inu, þó um leið geti það orðið að póli­tísku slag­orði.

Full­veld­ið er þannig í grunn­inn lög­fræði­leg skil­grein­ing á fyr­ir­komu­lagi stjórn­skip­un­ar ­þjóð­rík­is­ins, sem nauð­syn­legt er að skoða í sögu­legu sam­hengi við sam­skipt­i við­kom­andi ríkis við önnur ríki. Síðan koma til ýmis óljós hug­tök eins og þjóð­arsál eða þjóð­ar­ein­ing, sem geta gefið full­veld­inu til­finn­inga­legt gildi. Vanda­mál­ið við full­veld­isum­ræður á Íslandi er einmitt að hug­takið er svo sam­ofið sjálf­stæð­is­bar­átt­u Ís­lend­inga að umræður um fram­sal eða deil­ingu full­veldis geta hljó­mað nánast eins og föð­ur­lands­svik í eyrum margra.

Því er ­mik­il­vægt að árétta að full­veldi er ekki ein­hliða fyr­ir­bæri og snýst ekki um að haga sér eftir eigin geð­þótta. „Við­ur­kenn­ing á full­veldi fæst með sam­starfi, ekki með því að steyta hnef­ann framan í heim­inn“. Gagn­legt gæti verið að hafa orðið „full­gildi“ á bak við eyrað til að fá gleggri mynd af merk­ingu hug­taks­ins, því í full­veld­i ­felst meðal ann­ars réttur ríkis til þátt­töku á alþjóða­vett­vangi og ákveðn­ar ­skyldur því sam­fara.

Ógnar alþjóða­sam­starf full­veld­inu?

Margir f­inna alþjóð­legum skuld­bind­ingum allt til for­áttu þar sem þær vegi stór­lega að ­sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétti ríkja og þar með að full­veld­inu. Að sama skapi skerð­i al­þjóða­væð­ing rétt­indi borg­ar­anna þegar ríkin þurfi að laga sig að og beygja undir þær hömlur sem hún skap­ar. Hitt sjón­ar­miðið er að ríki styrki einmitt raun­veru­leg­t ­full­veldi sitt með deil­ingu hins form­lega full­veld­is. Jafn­framt færi al­þjóða­væð­ingin borg­ur­unum lýð­ræð­isum­bætur því ríkin séu knúin til að standa ­sig í stykk­inu með ýmis­legt sem til dæmis varðar borg­ara­leg rétt­indi.

En hvern­ig má það vera að með því að skerða rétt rík­is­ins til að ráða sín­um ­mál­u­m ­megi styrkja sjálf­stæði þess? Af hverju kjósa ríki til dæmis að ger­ast aðil­ar að alþjóða­stofn­unum og samn­ingum þar sem þau aug­ljós­lega fram­selja hluta ­full­veld­is­ins? Í raun hafa flest ríki, Ísland er þar fremst í flokki, fram­selt eða deilt hluta full­veld­is­ins. Spurn­ingin er því hvar við viljum draga mörk­in frekar en hvort við fram­seljum eða deilum því yfir­höf­uð.

Afstaða Íslend­inga til full­veld­is­ins setur mark sitt á umræður um þátt­töku Íslands í alþjóða­sam­starfi. Í því sam­hengi er fróð­legt að skoða hvað það er sem í raun ógnar full­veld­inu. Það sem heyr­ist gjarnan í umræð­unni er að út­lend­ingar sitji um auð­lindir Íslend­inga, hina óþrjót­andi orku, hreina vatnið og fiski­mið­in. Að sama skapi er vísað til yfir­valds­ins í Brus­sel sem íþyngj­and­i ­reglu­gerð­ar­bákns sem full­veld­inu stafi bráð hætta af.Herðubreið.

Þetta við­horf um full­veldið sem við­kvæmt fjöregg, sem við gætum misst í hendur gírugra útlend­inga, kann að vera skað­legt. Því á meðan er sofið á verð­inum á öðrum víg­stöðvum þar sem raun­veru­lega er sótt að full­veld­inu. Grund­vall­ar­at­rið­ið í þessu er að full­veldið fáum við ekki með ein­hliða yfir­lýs­ingu heldur þarf að koma til við­ur­kenn­ing ann­arra ríkja. Hún fæst með form­legu sam­starfi þar sem ­ríki sýnir að því sé treystandi og geti að sem mestu leyti staðið á eig­in ­fót­um.  

Stór­lega er vegið að full­veldi ríkis sem getur ekki tryggt örygg­i ­borgar­anna gagn­vart þeim ógnum sem að geta steðj­að. Það geta verið árásir frá­ öðrum ríkj­um, hóp­um, þeim sem ógna stöðu rík­is­ins innan frá eða ógn vegna ­nátt­úru­ham­fara og ann­arra hörm­unga.

Þeg­ar ­skoð­aðir eru mögu­leikar Íslend­inga til hefð­bund­inna varna verður að við­ur­kenn­ast að þar erum við ekki mjög burð­ug. Ísland er her­laust ríki og upp á önnur ríki komið með her­varn­ir. Eftir brott­för banda­ríska hers­ins árið 2006 hefur Land­helg­is­gæslan átt í mesta basli við að halda úti lág­marks­ ­þyrlu­björg­un­ar­sveit. Jafn­framt má spyrja má hvort Íslend­ingar geti í raun haldið uppi lág­marks borg­ara­legu öryggi í efna­hags­lög­sög­unni umhverfis land­ið. Það er svæði sem við gerum þó kröfu til – og höfum jafn­framt skuld­bundið okkur til sinna öryggi á enn stærra svæði.

Að sama skapi má einnig full­yrða að ef ríki er ekki efna­hags­lega ­sjálf­stætt sé það ekki full­valda. Í því sam­hengi má nefna stöðu Íslands í kjöl­far efna­hags­hruns­ins árið 2008 er Ís­land varð í raun upp á önnur ríki komið efna­hags­lega. Þá missti Ísland ­trú­verð­ug­leika á alþjóða­vett­vangi um skeið og íslensk stjórn­völd fóru með­ ­stjórn efna­hags­mála undir hand­leiðslu Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins. Óhætt er að ­segja að þar hafi verið vegið að full­veld­inu á ein­hvern hátt.

Full­veldið varið

Því er farin sú leið að leita sam­starfs við önnur ríki, ýmist tví­hliða eða með aðild að ein­hvers konar form­legum samn­ingum eða alþjóða­stofn­un­um. Gera má ráð fyr­ir­ því að meg­in­á­stæða þess að Íslend­ingar und­ir­rit­uðu samn­ing­inn um EES, með þeim ­tak­mörk­unum á full­veld­inu sem aðildin hefur í för með sér, sé komin til af söm­u or­sök og lá að baki inn­göng­unni í NATO.

Þá er það ­metið sem svo, að fórn á hluta full­veld­is­ins sé nauð­syn­leg for­senda sjálf­stæð­is ­ís­lenska þjóð­rík­is­ins. Án greiðs aðgangs að evr­ópskum mörk­uðum gæti íslenskt efna­hags­líf ekki þrif­ist og ef efna­hags­lífið hryndi væri full­veldið vænt­an­lega ekki mik­ils virði. Með fram­sali á vörnum lands­ins með form­legum hætti til­ ­banda­lags eins og NATO og eða Banda­ríkj­anna, má líta svo á að hið raun­veru­lega ­full­veldi rík­is­ins sé betur tryggt.

Þrátt ­fyrir að vera veik­burða getur smá­ríki eins og Ísland með virku alþjóða­sam­starf­i og form­legu fram­sali full­veld­is, varið hags­muni sína á hlut­laus­ari grunni en ella og styrkt sjálf­stæði sitt – auk þess að skapa sér trú­verð­ug­leika á al­þjóða­vett­vangi, sem er lyk­il­at­riði.

Full­veld­ið er því býsna marg­brotið og mik­il­vægt að umgang­ast það af nær­gætni og forð­ast að mis­nota það sem póli­tíska tákn­mynd eða slag­orð. Hætt er við að skil­grein­ing á full­veld­i ­sem bygg­ist á þjóð­ern­is-­róm­an­tískum hug­myndum hund­rað ára gam­allar heims­mynd­ar sé ekki mjög gagn­leg – mun frekar skað­leg.

Full­veld­i er í raun marg­þætt, gagn­kvæmt og síbreyti­legt fyr­ir­bæri og snýst ekki ein­göng­u um að verja hags­muni rík­is­ins á ein­hliða hátt eins og stundum er haldið fram. Full­veld­i er eins­konar gæða­stað­all sem ríki ávinnur sér, en felur þá jafn­framt í sér­ ­ríkar skyld­ur, bæði gagn­vart eigin borg­urum og á alþjóða­vett­vangi. Ef þær eru ekki upp­fylltar er fyrst hætta á að fjöreggið glat­ist.  

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samninganefnd Eflingar
Samninganefnd Eflingar segist reiðubúin að ganga nú þegar til viðræðna
Samninganefnd Eflingar lýsir sig reiðubúna til að ganga nú þegar til viðræðna við samninganefnd Reykjavíkurborgar á „þeim breyttu forsendum sem Efling telur að opinberar yfirlýsingar borgarinnar fyrir helgi hafi skapað.“
Kjarninn 24. febrúar 2020
Telur að rannsókn á fjárfestingarleið verði að vera „ítarleg og heildstæð“
Skattrannsóknarstjóri gat ekki rannsakað gögn sem embættið fékk fyrir um fjórum árum um þá sem nýttu sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands með tæmandi hætti. Ástæðan var mannekla og annir við önnur verkefni.
Kjarninn 24. febrúar 2020
Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Seðlabankinn leggst ekki gegn skipun rannsóknarnefndar um fjárfestingarleiðina
Í umsögn sem nýr seðlabankastjóri skrifar undir leggst Seðlabanki Íslands ekki sérstaklega gegn því að fram fari rannsókn á fjárfestingarleiðinni sem bankinn hélt úti milli 2011 og 2015. Alls voru 206 milljarðar króna ferjaðir inn í landið í gegnum hana.
Kjarninn 24. febrúar 2020
Stefán Eiríksson tekur við starfi útvarpsstjóra 1. mars næstkomandi.
Stjórnmálamenn verði að senda skilaboð um hvað ætti að skera niður hjá RÚV
Verðandi útvarpsstjóri segir að ef það eigi að setja takmarkanir á getu RÚV til að afla sér auglýsingatekna, sem eru yfir tveir milljarðar króna á ári, þá þurfi stjórnmálamenn að segja hvað eigi að láta undan í rekstrinum í staðinn.
Kjarninn 24. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir
Á konudaginn: Nokkur orð um vinnu-konur vegna orða borgarstjóra um heimsreisur
Kjarninn 23. febrúar 2020
Flugferðum var aflýst í stórum stíl á mörgum Kanarí-eyjanna í dag.
Hví er sandbylur á Kanarí?
Mikil röskun á flugi. Viðburðum aflýst og skólum lokað. Skyggni lítið. Hvað er eiginlega að gerast á Kanarí-eyjum?
Kjarninn 23. febrúar 2020
Eftir sex daga verkfall mátti sjá í miðbæ Reykjavíkurborgar yfirfullar ruslatunnur.
Áhrifa verkfalls farið að gæta í miðborginni – Rusl flæðir úr tunnum
Verkfall Eflingar hefur ekki einungis áhrif á velferðarþjónustu í Reykjavíkurborg heldur má sjá, eftir vikuverkfall, að sorp er farið að safnast upp á götum borgarinnar.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Kristbjörn Árnason
Efling sýnir klærnar og boðar samúðarverkföll
Leslistinn 23. febrúar 2020
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None