Er þjóðaröryggi Íslendinga einskis virði?

Undanfarið hefur verið tekist á um stuðning Íslands við viðskiptaþvinganir gagnvart Rússum. Málflutningur hagsmunaaðila hefur verið hávær og mikið gert úr fjárhagslegu tjóni þeirra. En er þjóðaröryggi Íslands einskis virði?

fánar
Auglýsing

Und­an­farnar vikur hefur verið tek­ist á um þátt­töku Íslands í við­skipta­þving­unum vest­ur­veld­anna gagn­vart Rússum í kjöl­far fram­ferðis þeirra í Úkra­ínu. Mikið hefur borið á mót­mælum útvegs­manna vegna afleið­inga þess­ara aðgerða, við­skipta­banns sem Rússar settu á Íslenskar vörur rúmu ári eftir að við­skipta­bannið hófst og meints tjóns af völdum þess.

Hags­muna­sam­tök sjáv­ar­út­vegs­ins hafa stað­ið ­sig vel og reynt að gera sem mest úr tjón­inu til að knýja á um ein­hverjar bæt­ur frá rík­inu. Þar er rétt að skoða hvort ekki þurfi að koma til ein­hverjar að­gerðir til að bæta ein­stökum byggðum það tjón sem þær kunna að verða fyr­ir­, eins og stjórn­völd hafa þegar ljáð máls á. Það er hins vegar áhyggju­efn­i hvernig mál­flutn­ingur sem bygg­ist á miklum rang­færslum hefur náð eyr­um ­stjórn­mála­manna, jafn­vel þeirra sem ættu að sjá hlut­ina í stærra sam­hengi en ­for­ystu­menn til­tek­inna fyr­ir­tækja eða atvinnu­greina gera.

Utan­rík­is­ráðu­neytið hefur gert vel í að svara þessum rang­færslum lið fyr­ir­ lið og hefur jafn­framt gefið út mats­skýrslu þar sem farið er heild­rænt yfir hags­muni Íslands í mál­inu. Þar eru metnir þeir efna­hags­legu þættir sem máli skipta, en einnig þeir utan­rík­is­póli­tísku þættir sem m.a. varða full­veldi Íslands og utan­rík­is­ráð­herra hef­ur rétti­lega bent á að erfitt sé að meta til fjár – en verða að vera með í dæm­inu eig­i að fást skyn­sam­leg nið­ur­staða. Þessir þættir varða t.a.m. nauð­syn­legar varn­ir Ís­lands sem nágranna- og sam­starfs­ríki tryggja. Hið full­valda ríki Ísland get­ur ekki verið hlut­laus þiggj­andi í þeim efn­um, slíkar varnir eru dýrar og munu því á­vallt kosta ein­hverjar efna­hags­legar fórn­ir.

Auglýsing

Tak­mark­aðir við­skipta­hags­munir orðnir að ­þjóð­ar­hags­munum

Vara­for­maður utan­rík­is­mála­nefndar alþingis sagð­i í útvarps­fréttum nýlega að hún­ teldi rétt að end­ur­skoða stuðn­ing Íslands við við­skipta­þving­anir gagn­vart Rúss­um. Af máli hennar mátti skilja að ekki hefði gætt nægi­legrar for­sjáln­i þegar lagt var að stað og að nú væri staðan sú að þjóð­ar­búið væri að tapa stórum upp­hæðum vegna glat­aðra við­skipta­tæki­færa. Jafn­framt sagði hún­ ­nauð­syn­legt fyrir „okk­ur“ að opna hug­ann og mik­il­vægt væri að skoða málið í stærra sam­hengi, þ,á.m. að ekki væri nauð­syn­legt fyrir Íslend­inga að fylgja eftir aðgerðum á vegum ESB sem við hefðum engum skyldum við að gegna.

Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra hefur staðið fast í lappirnar gagnvart þrýstingi um að endurskoða stuðning Íslands við viðskiptaþvinganir gegn Rússum.

Þessi ummæli eru í sam­ræmi við mál­flutn­ing ­for­svars­manna sjáv­ar­út­vegs­ins und­an­farnar vikur og við þau er margt að athuga. Fyr­ir­ utan að end­ur­óma beinar rang­færslur úr umræð­unni, sem m.a. sendi­herra Banda­ríkj­anna hafði séð sig knú­inn til að leið­rétta, er ­þing­mað­ur­inn og þeir sem hún virð­ist ganga erinda fyrir að snúa hlut­unum á hvolf. Hvernig getur það verið stórt sam­hengi að skoða málin út frá­ efna­hags­legum for­sendum ákveð­inna fyr­ir­tækja, en ekki hags­munum íslensku þjóð­ar­inn­ar og rík­is­ins í heild? Það gengur ekki upp nema að látið sé sem utan­rík­is­póli­tískir hags­munir séu ekki til, öryggi, full­veldi, virð­ing fyrir alþjóða­lögum og ­sam­staða með banda­lags­ríkjum séu bara eitt­hvað tákn­rænt fyr­ir­bæri eða skrúð­mælg­i á hátíða­stund­um.

Gam­al­gró­inn hugs­un­ar­háttur

Það er að vissu leyti rétt að ekki hafi ver­ið ­skoðað nægi­lega vel hverjar afleið­ingar þátt­töku Íslands yrðu. En jafn­framt má ­segja að það sjón­ar­mið mót­ist af því að þar skipti aðeins máli þau verð­mæti sem telja megi í seldum tonnum af fiski og engu skipti ann­ars konar verð­mæti.

Ástæða þess­ara við­horfa gæti verið sú að það eimi enn eftir af þeim aðstæðum sem hér ríktu lengi vel, þegar sama­sem­merki var milli íslensks sjáv­ar­út­vegs og efna­hags­á­stands­ins á Íslandi. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn var upp­haf og endir alls, sann­kallað fjöregg þjóð­ar­inn­ar. Vissu­lega er ­sjáv­ar­út­vegur mik­il­væg atvinnu­grein og getur verið um tals­verð verð­mæti að ræða ­vegna tap­aðra mark­aða á fiskaf­urð­um. Jafn­framt getur það raskað at­vinnu­mögu­leikum í ein­stökum greinum eða byggð­ar­lög­um.

Utan­rík­is­stefna Íslands getur þó ekki stað­ið og fallið með því hvernig vinnslu og sölu á til­teknum sjáv­ar­af­urðum er hátt­að og þaðan af síður hvort afkoma ein­stakra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja fer úr stór­gróða í gróða. Séu hlut­irnir settir í stærra sam­hengi er langur vegur frá­ því að efna­hags­málin standi og falli með sölu á fiski til Rúss­lands. Staða Ís­lands, öryggi og full­veldi, getur hins vegar staðið og fallið með mark­vissri utan­rík­is­stefnu.

Það er skilj­an­legt að hags­muna­gæslu­menn ­fyr­ir­tækj­anna tali með þeim hætti að afleið­ingar af tap­aðri fisk­sölu einka­fyr­ir­tækja séu þjóð­ar­hag­munir en þegar máls­met­andi fólk á borð við vara­for­mann utan­rík­is­mála­nefndar Alþingis Íslend­inga gerir slíkt ­– gengur í raun erinda þess­ara þröngu sjón­ar­miða – steðjar raun­veru­leg hætta að þjóð­ar­hag.

Það er jafn­framt umhugs­un­ar­efni að kjör­inn ­full­trúi í slíkri nefnd, sem ætti að vera öllum hnútum kunn­ugur í ut­an­rík­is­mál­um, fari með jafn mikið fleipur um blint fylgilag við ESB þeg­ar ­ljóst er frá byrjun að við­skipta­þving­an­irnar eru að und­ir­lagi Banda­ríkja­manna ­með full­tingi NATO ríkja, þótt ESB sé þarna auð­vitað virkur ger­andi.

Þau rök sem tals­maður útgerð­ar­innar til­tek­ur um að Ísland hafi ávallt staðið í við­skiptum við Rússa (Sov­ét­rík­in) án þess það hafi haft áhrif á veru okkar í NATO, eru einnig úr lausu lofti grip­in. Banda­rík­in, NATO ríki og Sov­ét­menn hafa alla tíð átt í margs­konar við­skiptum hvað sem kalda ­stríð­inu leið og Íslend­ingar þar með líka. Þá var ein­fald­lega ekki um nein­ar við­skipta­þving­anir að ræða og því ekki hægt að bera stöð­una saman á þenn­an hátt.

Þá var Ísland ómissandi hlekkur í varn­ar­keðju ­Banda­ríkj­anna á Norð­ur­-Atl­ants­hafi. Þegar Íslend­ingum þótti nóg komið af ­yf­ir­gangi Breta í land­helg­is­deil­unum á átt­unda ára­tug síð­ustu aldar nægði að ­stappa niður fæt­inum til að Banda­ríkja­menn sussuðu á Breska heims­veld­ið. Raun­veru­leik­inn er nú annar og Ísland hefur ekki lengur þann frí­miða í hönd­unum sem tryggði aðgang að ókeypis varn­ar­sam­starfi.

Skip íslensku Landhelgisgæslunnar í höfn sumarið 1983.

Það er jafn­framt dálítið ein­kenni­legt hvern­ig andúð á ESB verður til þess að fólk er til­búið að líta svo á að óvinir ESB séu þar með orðnir vinir þeirra. Einnig eru þeir til sem segja Rússa vera í full­u­m rétti í Úkra­ínu og ekk­ert sem rétt­læti afskipti Vest­ur­landa þar. Því er til að svara að hvaða skoðun sem við höfum á fram­ferði Rússa og Banda­ríkja­manna verð­ur­ að móta afstöðu Íslands í mál­inu út frá heild­rænu hags­muna­mati, en ekki ­per­sónu­legum skoð­unum á Pútín, ESB eða Banda­ríkj­un­um.

Rök útgerð­ar­manna og einnig land­bún­að­ar­ráð­herra um gagns­leysi við­skipta­þving­ana eru einnig van­hugs­uð. Þau ­taka ekki mið af þeirri þróun sem orðið hefur í beit­ingu slíkra aðgerða. Áður­ ­fyrr tíðk­að­ist að beita við­skipta­banni heilt yfir og skoða lítið ein­stök áhrif ­gagn­vart til­teknum hópum eins og almennum borg­ur­um. Við­skipta­þving­anir eru aldrei galla­lausar en þeim er nú beitt gagn­vart Rússum á mark­vissan hátt, gegn til­teknum aðilum sem til­heyra valda­stétt­inni í kringum Pútín og reynt er að gæta þess að áhrif verði sem minnst á rúss­neskan almenn­ing.

Krefj­andi verk­efni framundan í örygg­is­mál­u­m Ís­lands

Íslend­ingar standa frammi fyrir mjög krefj­andi aðstæðum í örygg­is­mál­um. Grund­vall­ar­at­riði þar er þátt­taka í NATO þar sem frí­mið­inn er ekki lengur í gildi og hefur á und­an­förn­um árum bein­línis verið lagt að Íslend­ingum að auka fram­lag­ið. Því er ljóst að auka þarf fram­lag til alþjóð­legs örygg­is- og varn­ar­mála­sam­starfs, bæði á vett­vangi NATO og á grund­velli sam­starfs Norð­ur­landa.

Íslend­ingar eru almennt mjög upp á önnur rík­i komnir hvað varðar að tryggja öryggi sitt og verður það best gert með sam­starf­i við vest­ræn ríki. Það breytir hins vegar ekki þeirri stað­reynd að Ísland get­ur ­gert mun bet­ur. Fram­lög til örygg­is- og varn­ar­mála eru væg­ast sagt skorin við ­nögl og langt frá því sem landið getur borið – og langt frá því sem lýst hef­ur verið yfir á alþjóða­vett­vangi að stefnt sé að. En það er þó ekk­ert nýtt að ekki fari saman orð og efndir í þeim efn­um, sbr. við­var­andi lág fram­lög Íslands til­ ­þró­un­ar­mála.

Hvaða skoðun sem fólk hefur á NATO og ­Banda­ríkj­unum er því mik­il­vægt að líta raun­sætt á aðstæð­ur. Hver sem þró­un­in verð­ur, t.d. að örygg­is­mála­sam­starf við Norð­ur­landa­þjóðir verði aukið á kostn­að NATO sam­starfs­ins, ríður enn meira á að koma þar fram sem ábyrgur og áreið­an­leg­ur ­banda­mað­ur. Vel stað­sett land­svæði, þekk­ing og trú­verðug stefna í anda vest­rænna lýð­ræð­is­sam­fé­laga er í raun það eina sem Ísland hefur mark­vert fram að færa í slíku sam­starfi. Tæki­fær­is­mennska í alþjóða­sam­skiptum gerir slíkt fram­lag auð­veld­lega verð­lít­ið.

Ísland sem smá­ríki þarf skjól banda­manna en það er ekki sama á hvaða for­sendum það er og vara­samt að reyna að byggja slíkt ­sam­band á hags­mun­unum einum sam­an, eins og reynslan hef­ur ­kennt Íslend­ing­um. Virk aðild að alþjóða­sátt­málum og virð­ing fyr­ir­ al­þjóða­lög­um, full­veldi og landa­mærum er grund­vall­ar­at­riði fyrir smá­ríki. Ef Ís­lend­ingar vilja geta treyst á þessar stoð­ir verða þeir að fylkja sér með þeim ­ríkjum sem vilja standa vörð um þær. Þá dugar ekki henti­stefna sem byggir á þröngum stund­ar­hags­munum ein­stakra hópa heldur þarf að horfa til langs tíma með­ hag íslensku þjóð­ar­innar að leið­ar­ljósi.

Gjaldtaka vegna fiskeldis dugar ekki fyrir kostnaði við bætta stjórnsýslu og eftirlit
Þeir fjármunir sem rekstraraðilar fiskeldis eiga að greiða fyrir afnot af hafsvæðum í íslenskri lögsögu á næsta ári eru minni en það sem ríkissjóður ætlar að setja í bætta stjórnsýslu og eftirlit með fiskeldi.
Kjarninn 19. september 2019
Seðlabanki Bandaríkjanna lækkar vexti og segir óvissu í heimsbúskapnum
Þetta er önnur lækkunin á skömmum tíma, en þar áður höfðu vextir ekki lækkað í áratug.
Kjarninn 18. september 2019
Innlendar eignir nú 72 prósent af eignum lífeyrissjóða
Lífeyrissjóðir landsmanna hafa stækkaðir mikið í eignum talið, á undanförnum árum. Innlán sjóðanna nema tæplega 170 milljörðum.
Kjarninn 18. september 2019
Bergþór Ólason orðinn nefndarformaður á ný
Nýr formaður umhverfis- og samgöngunefndar var kjörinn í dag með tveimur atkvæðum.
Kjarninn 18. september 2019
Íslendingar endurvinna minnst á Norðurlöndunum
Magn heimilisúrgangs á hvern íbúa hér á landi hefur aukist með hverju ári frá hruni og náði magnið nýju hámarki árið 2017 með rúmlega 650 kílóum á hvern íbúa. Jafnframt endurvinna Íslendingar minnst af heimilissorpi af öllum Norðurlöndunum.
Kjarninn 18. september 2019
Takmarka þarf notkun á reiðufé í spilakössum til að stöðva peningaþvætti
Í aðgerðaráætlun gegn peningaþvætti er lagt til að lögum verði breytt þannig að nafnlausir spilarar í spilakössum geti ekki sett háar fjárhæðir í þá, tekið þær síðan út sem vinninga og látið leggja þær inn á sig sem löglega vinninga.
Kjarninn 18. september 2019
Leggj­a enn og aftur fram frum­­varp um refs­ing­ar við tálm­un
Umdeilt tálmunarfrumvarp hefur verið lagt fram á ný á Alþingi.
Kjarninn 18. september 2019
Kristbjörn Árnason
Pantaðar pólitískar tillögur frá OECD og AGS
Leslistinn 18. september 2019
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None