Konungur hljóðfæranna þrjú hundruð ára

Um þessar mundir eru þrjú hundruð ár síðan hljóðfærið sem iðulega er nefnt konungur hljóðfæranna varð til. Slagharpan, eða píanóið, á engan eiginlegan ,,afmælisdag” en um aldamótin 1700 er þessa hljóðfæris fyrst getið.

Píanó
Auglýsing

Árið 1655 fædd­ist í Padova á Ítalíu drengur sem síðar var skírður Bar­tolomeo, fjöl­skyldu­nafnið var Chri­stof­ori. Fátt er vitað um æsku pilts­ins en talið vitað að hann hafi numið fiðlu­smíði á verk­stæði Stra­di­vari fjöl­skyld­unnar í bænum Cremona á Norð­ur­-Ítal­íu. Ítalskur sagn­fræð­ingur telur sig hafa fundið sann­anir fyrir því að Ant­oni Stra­di­vari hafi verið leið­bein­andi Chri­stof­ori. Ant­oni Stra­di­vari þessi er þekkt­asti fiðlu­smiður sem uppi hefur verið en hann smíð­aði jafn­framt ann­ars konar strengja­hljóð­færi.

Prins­inn í Flór­ens

Bar­tolomeo Chri­stof­ori var árið 1688 ráð­inn til Ferdin­ando de Med­ici í Flór­ens. Ferdin­ando þessi var prins, sonur her­tog­ans í Toscana, eins rík­asta manns Evr­ópu á þessum tíma. Um til­drög þess­arar ráðn­ingar er ekk­ert vitað en Ferdin­ando prins var mik­ill áhuga­maður um tón­list og kannski hefur Stra­di­vari bent á Chri­stof­ori þegar prins­inn leit­aði að starfs­manni. Prins­inn lék sjálfur á hljóð­færi, átti fjöld­ann allan af vönd­uðum hljóð­færum og tón­list­ar­menn voru tíðir gestir í höll hans í Flór­ens. Meðal hljóð­fær­anna í eigu prins­ins voru 37 semb­alar og til eru gögn sem sýna að Chri­stof­ori ann­að­ist ýmis konar við­hald og við­gerðir á þeim.

Vildi eitt­hvað nýtt

Ferdin­ando prins var eins og áður sagði mik­ill áhuga­maður um tón­list og hljóð­færi. Hann mun hafa sagt Chri­stof­ori að hann gæti bæði eytt tíma og pen­ingum í það sem nú myndi vera kallað þró­un­ar­vinna og ku hafa nefnt semb­alinn sér­stak­lega. Chri­stof­ori lét ekki segja sér þetta tvisvar og eyddi miklum tíma í alls kyns til­raunir og prins­inn fylgd­ist áhuga­samur með. Chri­stof­ori þótti hljóm­ur­inn í semb­alnum  of ein­hæfur og ein­setti sér að bæta úr því. Eftir margra ára vinnu hafði honum tek­ist að smíða hljóð­færi, sem í upp­hafi dró nafn sitt af því að á það var bæði hægt að spila veikt og sterkt, Gravicemb­alo col piano e for­te. Chri­stof­ori hafði semsé tek­ist það sem hann ætl­aði sér. Ferdin­ando prins var him­in­lif­andi og hvatti Chri­stof­ori til að halda áfram til­raunum sín­um. Prins­inn lést fimm­tugur að aldri árið 1713 en þremur árum síðar var gerð skrá yfir þau hljóð­færi sem til voru í höll fjöl­skyld­unnar í Flórens og á list­anum var semb­all með hömrum, semsé píanó. Til eru þrjú píanó sem með vissu er vitað að Chri­stof­ori smíð­aði á árunum 1720 – 1726. Þau líkj­ast sembal að ytra útliti, strengja­harpan (úr tré) liggj­andi, eins og í flygli. Hér verður ekki fjallað um hina tækni­legu hlið og upp­bygg­ingu píanós­ins en í mjög ein­földu máli má segja að það er hamar með filt­klæddum haus á tréstilk sem slær í streng­ina en á sembal er það sér­stakur bún­aður sem ,,kropp­ar” í streng­ina.

Auglýsing

Vakti tak­mark­aða athygli í upp­hafi

Þótt píanóið byði uppá marg­falt fjöl­breytt­ari túlk­un­ar­mögu­leika en semb­all­inn vakti það ekki sér­staka athygli í upp­hafi. Semb­alinn þekkti fólk enda átti hann sér langa hefð. Chri­stof­ori á að hafa látið svo um mælt árið 1720 að  það væri aðeins tíma­spurs­mál hvenær heim­ur­inn myndi upp­götva píanó­ið. Það reynd­ist rétt, árið 1725 birt­ist í þýsku tíma­riti löng grein um Chri­stof­ori og píanó­ið, grein þess vakti mikla athygl­i,en Chri­stof­ori lést sex árum síð­ar, 1731.

Píanóið slær í gegn

Margir hljóð­færa­smiðir hófu fyrir og um miðja átj­ándu öld­ina að smíða píanó. Vin­sældir hljóð­fær­is­ins juk­ust eins og Chri­stof­ori hafði spáð. Meðal þeirra sem snemma komu auga á mögu­leika píanós­ins var fyr­ir­tækið Broa­d­wood & Sons í Lund­únum sem síðar sendi bæði Lud­wig van Beet­hoven og Josep Haydn píanó að gjöf.   

Til að gera langa sögu stutta

Þótt tækn­inni hafi fleygt fram frá dögum Chri­stof­ori er grund­vall­ar­upp­bygg­ing hljóð­fær­is­ins sú sama.  Árið 1825 fékk banda­rískt fyr­ir­tæki einka­leyfi á heil­steyptum ramma (hörpu­nni) úr járni. Þannig varð harpan marg­falt sterk­ari en áður og hljóð­færið að sama skapi hljóm­sterkara. Franskt fyr­ir­tæki hóf smíði upp­rétts píanós (þar sem strengir liggja lóð­rétt) snemma á nítj­ándu öld. Slík hljóð­færi eru minni og ódýr­ari og einsog franska fyr­ir­tækið sagði í aug­lýs­ingum ,,henta því betur til heim­il­is­nota”.

Á síð­ustu ára­tugum hafa komið á mark­að­inn margs konar raf­magns­pí­anó sem, að minnsta kosti sum hver, kosta ein­ungis brot af verði hinna hefð­bundnu píanóa. Hljóm­gæðin eru ekki sam­bæri­leg.

Þeir fjórir stóru

Píanó­fram­leið­endur eru í dag ótelj­andi, um allan heim. Fjögur fyr­ir­tæki eru þó af mörgum talin standa fremst í þeim flokki. Bösend­orfer í Vín (í dag eign Yamaha í Jap­an) er elst þess­ara fjög­urra, stofnað 1828. Hin þrjú, Steinway & Sons í Þýsklandi og Banda­ríkj­un­um, Bech­stein og Blut­hner í Þýska­landi (Berlín og Leipzig) voru öll stofnuð árið 1853.

Af hverju er píanóið svona vin­sælt hljóð­færi?

Þess­ari spurn­ingu er kannski fljótsvar­að. Píanóið er geysi­lega fjöl­hæft hljóð­færi enda til ógrynni af tón­verkum sem samin hafa verið fyrir það. Hægt er að leika á það veikt og sterkt, dramat­ískt og róm­an­tískt, það sómir sér jafn vel eitt og sér og í hópi ann­arra hljóð­færa, það fyllir sal­inn og nýtur sín líka vel sem lág­vær bak­grunnur þegar svo ber und­ir. Sem með­leiks­hljóð­færi söngv­ara er það í sér­flokki. Þegar öllu er á botn­inn hvolft er ekki að undra að píanóið eða slag­harpan sé iðu­lega kallað kon­ungur hljóð­fær­anna.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Tap TM á þriðja ársfjórðungi nam 251 milljón króna
TM tapaði 251 millj­ón krón­a á þriðja árs­fjórðungi þessa árs. Forstjórinn segir að tapið megi að öllu leyti rekja til fjárfestingastarfsemi.
Kjarninn 23. október 2019
Sigurgeir Finnsson
Leikhús fáránleikans: Um opinn aðgang og útgáfu fræðigreina
Kjarninn 23. október 2019
Rusl og blautþurrkur í skólphreinsistöð í Klettagörðum
Mikið magn af rusli og blautklútum í skólphreinsistöð í Klettagörðum
Umhverfisstofnun minnir fólk enn og aftur á að henda ekki öðru en pappír í klósettin.
Kjarninn 23. október 2019
Már Guðmundsson
Fjárfestingarleiðin og peningaþvætti
Kjarninn 23. október 2019
Vilhjálmur Birgisson, for­maður Verka­lýðs­fé­lags Akra­ness.
Hafna ásökunum Vilhjálms um að Landsvirkjun sé að „slátra“ Elkem
Landvirkjun hafnar því að sýna stóriðjufyrirtækjum óbilgirni með því að selja raforku á hærra verði til þeirra en áður. Vilhjálmur Birgisson vill að Landsvirkjun dragi úr arðsemi sinni til að bæta rekstrarskilyrði Elkem og Norðuráls á Grundartanga.
Kjarninn 23. október 2019
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Helmingur þjóðar hefur litlar áhyggjur af orkupakkanum
Mun fleiri Íslendingar hafa litlar eða engar áhyggjur af áhrifum þriðja orkupakka ESB á hagsmuni þjóðarinnar en þeir sem áhyggjur hafa. Miðflokkurinn sker sig úr en 90 prósent stuðningsmanna flokksins hafa áhyggjur af áhrifum orkupakkans.
Kjarninn 23. október 2019
Bjarni Ármannsson er forstjóri Iceland Seafood.
Bréf í Iceland Seafood skráð á markað á þriðjudag
Iceland Seafood verður tuttugasta félagið á Aðalmarkaði Kauphallar Íslands þegar bréf í félaginu verða tekin til viðskipta eftir helgi.
Kjarninn 23. október 2019
Dagur Hjartarson
Samtök atvinnu, lífs og dauða
Kjarninn 23. október 2019
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None