Tímamót hjá SAS

SAS hyggst færa út kvíarnar og opna starfsstöð í London og á Spáni. Þrátt fyrir að fljúga um allan heim, hefur félagið ekki áður stigið skref sem þetta út úr Skandinavíu. Borgþór Arngrímsson kynnti sér merkilega sögu SAS.

SAS
Auglýsing

Fyrir nokkrum dögum til­kynnti stjórn skand­in­av­íska flug­fé­lags­ins SAS að félagið hygð­ist opna starfs­stöðvar í London og á Spáni. Þetta er í fyrsta skipti sem þetta rúm­lega sjö­tuga félag, sem lifað hefur tím­ana tvenna í rekstr­in­um, opnar starfs­stöð utan Skandi­anavíu. Til­gang­ur­inn er að draga úr kostn­aði og styrkja rekstur félags­ins í síharðn­andi sam­keppni. Ekki er bein­línis hægt að segja að til­kynn­ingin um þessar breyt­ingar hafi komið á óvart. Fréttir um að stjórn­endur SAS myndu bregða á þetta ráð hafa af og til birst í nor­rænum fjöl­miðlum um nokk­urt skeið og nú er komið í ljós að sá ,,kvitt­ur” eins og einn stjórn­enda SAS orð­aði það fyrir nokkru, reynd­ist ekki flugu­fregn.

Þrjú félög í eina sæng

Scand­in­av­ian Air­lines System, eins og félagið hét upp­haf­lega var form­lega stofnað 1. ágúst 1946. Til­gang­ur­inn með stofnun SAS, eins og félagið hefur frá upp­hafi verið kall­að, var að sam­eina milli­landa­flug þriggja félaga: Svensk Interkontinental Luft­trafik, Det Danske Luft­fartselskab og Det Nor­ske Luft­fartsel­skap. Félögin þrjú héldu áfram inn­an­lands­flugi, hvert í sínu landi, næstu árin en eftir 1950 náði starf­semi SAS (sem nú heitir Scand­in­av­ian Air­lines) einnig til inn­an­lands­flugs­ins.  

25 klukku­stundir frá Stokk­hólmi til New York

Fyrsta flug­vélin undir merkjum SAS (Dou­glas DC-4) fór í loftið frá Stokk­hólmi 17. sept­em­ber 1946, för­inni var heitið til New York. Þetta var ekki neinn skreppit­úr, flugið tók rúman sól­ar­hring, milli­lent í Kaup­manna­höfn, Glas­gow og Gander á Nýfundna­landi. Það var ekki til­viljun að New York varð fyrir val­inu, flug­leiðin Stokk­hólmur - New York var fyrsta áætl­un­ar­leið félags­ins. Áður en þotu­öldin hófst urðu vélar SAS að milli­lenda til að taka elds­neyti á leið­inni til Amer­íku. SAS vél­arnar lentu nær alltaf við bæinn Gander á Nýfundna­landi til að taka elds­neyti en þar var þá stór og mikið not­aður milli­lend­inga­flug­völl­ur. Flug­menn köll­uðu Gander ,,gatna­mót heims­ins”. Nokkrum mán­uðum eftir að SAS hóf áætl­un­ar­flug til New York byrj­aði félagið að fljúga til Suð­ur­-Am­er­íku, frá Stokk­hólmi til Rio de Jan­eiro og síðar til Montevideo í Uruguay og Buenos Aires í Argent­ínu. Ferðin frá Stokk­hólmi til Montevideo tók hátt í þrjá sól­ar­hringa, með fimm milli­lend­ingum og tveimur næt­ur­gist­ing­um. Í dag flýgur SAS ekki til Suð­ur- Amer­íku. Árið 1951 hóf SAS, fyrst evr­ópskra flug­fé­laga, áætl­un­ar­flug til Jap­an, flogið var til Tókýó.

Auglýsing

Inn­an­lands­flugið sam­einað 1950

Í upp­hafi gekk rekstur SAS brös­ug­lega og til þess að skjóta styrk­ari stoðum undir starf­sem­ina ákváðu félögin að stíga sam­ein­ing­ar­skrefið til fulls og eftir það náði starf­semin einnig til inn­an­lands­flugs­ins. Sú ákvörðun var tekin á fundi í Nor­egi í októ­ber 1950. Fjár­mála­ráð­herrar Dan­merk­ur, Nor­egs og Sví­þjóðar mættu á þennan fund. Einn þeirra sagði síðar að valið hefði staðið um tvennt: hrökkva eða stökkva ,,við ákváðum að stökkva” sagði ráð­herr­ann. Ákveðið var að höf­uð­stöðvar SAS yrðu í Stokk­hólmi og keyptar voru sjö nýjar Dou­glas DC-6 flug­vélar (með þrýsti­jöfn­un­ar­bún­aði í far­þega­rým­inu) og sömu­leiðis voru pant­aðar tutt­ugu Con­vair flug­vélar ætl­aðar til notk­unar á styttri flug­leið­um.  

Flogið yfir Norð­ur­pól­inn

Árið 1954 varð SAS fyrst flug­fé­laga til að fljúga áætl­un­ar­flug yfir Norð­ur­pól­inn, það ár hófust ferðir milli Kaup­manna­hafnar og Los Ang­el­es, milli­lent var í Kan­gerlussuaq (Syðri- Straums­firði) og Winn­epeg.  Fimm árum síð­ar, 1959, eign­að­ist SAS fyrstu þot­una, franska Cara­velle en félagið hafði tveimur árum fyrr pantað 21 slíka þotu. Cara­vell­urn­ar, eins vél­arnar voru kall­aðar höfðu sæti fyrir 80 far­þega, flug­tím­inn milli Óslóar og Stokk­hólms var 45 mín­útur sem for­stjóri SAS kall­aði bylt­ingu. Cara­vell­urnar reynd­ust SAS mjög vel, þóttu hins­vegar háværar og fékk félagið margar kvart­an­ir, einkum frá íbúum í nágrenni Bromma flug­vall­ar­ins við Stokk­hólm.

Hratt yfir sögu – Jan Car­lzon

Ekki er ætl­unin í þessum pistli að rekja nákvæm­lega sögu SAS flug­fé­lags­ins, það er efni í heila bók. Starf­semi SAS jókst til muna á fyrstu ára­tug­unum sem félagið starf­aði en eins og margir vita er flug­rekstur mjög sveiflu­kenndur og árin í kringum 1980 reynd­ust SAS, eins og mörgum öðrum flug­fé­lög­um, erf­ið. Þar kom margt til, sem ekki verður rakið hér.

Árið 1983 var Sví­inn Jan Car­lzon ráð­inn for­stjóri SAS. Hann ein­setti sér að ,,rífa SAS upp” einsog hann komst að orði. Hann vildi breyta ímynd félags­ins, gera það meira ,,skand­in­av­ískt”. Meðal þess breyt­ing­anna var útlit flug­vél­anna. Búkur vél­anna varð skjanna­hvítur og orðið Scand­in­av­ian mjög áber­andi en það sem mesta athygli vakti, og margir muna, voru fána­litir þjóð­anna þriggja, Dan­merk­ur, Nor­egs og Sví­þjóð­ar, lóð­réttar rákir á fram­hluta vél­ar­inn­ar. Þetta útlit hélst óbreytt til 1998 þegar núver­andi útlit, ljós búk­ur, rauðir hreyflar og blátt stél með hvít­mál­uðum SAS stöf­um, leit dags­ins ljós.

Óhætt er að segja að SAS hafi allt frá upp­hafi, verið eins­konar þjóða­flug­fé­lag Skand­in­av­íu, ef hægt er að tala um slíkt. Ríkin þrjú, Dan­mörk, Nor­egur og Sví­þjóð eiga sam­tals helm­ings hlut í félag­inu, hinn helm­ing­ur­inn er í eigu ann­arra. Starfs­stöðvar félags­ins hafa fram til þessa ein­skorð­ast við löndin þrjú.

Ný öld og nýjar áskor­anir

Um og eftir alda­mótin 2000 urðu miklar breyt­ingar í flug­rekstri. Hin svoköll­uðu lággjalda­flug­fé­lögum fjölg­aði mikið og létu æ meira til sín taka. Mörg eldri og rót­grón­ari félög, þar á meðal SAS, áttu í erf­ið­leikum með að mæta þess­ari nýju sam­keppni. Lággjalda­fé­lögin buðu lægri far­gjöld og minni þjón­ustu. Það var ekki lengur sjálf­sagt að hress­ing væri inni­falin í miða­verð­inu, ekki heldur ferða­taska. Iðu­lega var talað um ,,gripa­flutn­inga­vél­ar” lággjalda­fé­lag­anna og þar vísað til þess að þröngt væri í vél­un­um. Allt slíkt tal breytti ekki því að lággjalda­fé­lögin náðu til sín æ stærri sneið af ,,far­þega­kök­unn­i”. 

Lággjalda­fé­lögin voru sömu­leiðis sökuð um að borga lág laun og að for­svars­menn þeirra leit­uðu allra leiða til að halda kostn­aði niðri. Lyk­il­þáttur í þeirri við­leitni er hvar félagið er skráð. Skattar og gjöld, ekki síst þau sem varðar gjöld (önnur en laun) starfs­fólks­ins eru afar mis­mun­andi eftir lönd­um. Í þessum efnum standa skand­in­av­ísku löndin illa að vígi í sam­keppn­inni. Kostn­aður vegna hvers starfs­manns þar er rúm­lega fimm­tíu pró­sentum hærri en til dæmis í Englandi, Írlandi eða á Spáni og því segir sig sjálft að t.d. flug­fé­lag sem skráð er í Skand­in­avíu á erfitt upp­dráttar í sam­keppn­inn­i. 

SAS hefur reynt að mæta sam­keppn­inni með alls kyns hag­ræð­ingu, upp­sögnum og launa­lækk­un­um. Árið 2012 mun­aði minnstu að félagið kæm­ist í þrot en með marg­hátt­uðum aðgerðum tókst að bjarga rekstr­inum fyrir horn. Mörgum Skand­inövum þótti það óbæri­leg til­hugsun að starf­semi SAS liði undir lok, en önd­uðu léttar þegar ljóst var að SAS hefði áfram byr undir báðum vængj­um. Með alls kyns aðgerðum hefur félagið náð að rétta nokkuð úr kútnum en í flug­rekstri er slag­ur­inn aldrei unn­inn og sífellt þarf að finna ný vopn í bar­átt­unni um far­þeg­ana.

Nýjar starfs­stöðvar utan Skand­in­avíu

Fyrir nokkrum dögum til­kynnti yfir­stjórn SAS að félagið hygð­ist á næst­unni brjóta blað í starf­sem­inni og opna starfs­stöðvar (hub) í London og á Spáni. Sér­stakt félag verður um þennan hluta starf­semi SAS og verður skráð á Írlandi. Þessi breyt­ing hefur í för með sér lægri launa-og launa­tengdan kostn­að. Frétt­irnar af þess­ari breyt­ingu vöktu mikla athygli á Norð­ur­löndnum en yfir­stjórn SAS lagði mikla áherslu á að lang stærstur hluti starf­sem­inn­inar yrði áfram í Skand­in­av­íu, og það gildi líka um flug­á­hafn­irn­ar. Tals­maður starfs­fólks­ins sagð­ist, í sjón­varps­við­tali, vona að yfir­lýs­ing stjórnar félags­ins væri ekki orðin tóm.

SAS er stærsta flug­fé­lag á Norð­ur­löndum (Norweg­ian er þó ekki langt und­an) með um átta þús­und starfs­menn. Félagið ræður yfir um það bil 180 flug­vélum og flýgur til 130 áfanga­staða í 34 lönd­um.

Katrín kynnti innleiðingu á heimsmarkmiðum
Forsætisráðherra talaði fyrir mikilvægi aukinnar alþjóðlegrar samvinnu við innleiðingu á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Forstjóri Nova: Óþarfi að greiða tvo milljarða á ári fyrir leigu á myndlyklum
Forstjóri Nova segir að framtíð sjónvarpsins sé á netinu.
Kjarninn 16. júlí 2019
Jeppi prófaður á Íslandi fyrir ferð til Mars árið 2020
Prófun á Mars-Jeppa fer fram í nágrenni Langjökuls. Fjölmargir vísindamenn koma að verkefninu, þar á meðal nemendur frá Háskóla Reykjavíkur og starfsfólk Arctic Trucks.
Kjarninn 16. júlí 2019
Innleiðingarhalli EES-gerða innan við eitt prósent þriðja árið í röð
Innleiðingarhalli EES-gerða á Íslandi stendur í 0,7 prósentum. Hallinn náði hámarki árið 2013 þegar hann nam 3,2 prósentum.
Kjarninn 16. júlí 2019
Katrín Baldursdóttir
Flokksskírteini leið til frama
Kjarninn 16. júlí 2019
Lífeyrisjóður verzlunarmanna lækkar óverðtryggða vexti
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur lækkað fasta vexti á óverðtryggðum lánum úr 6,12 prósentum í 5,14 prósent. Í kjölfar breytingarinnar eru þetta lægstu föstu vextir óverðtryggðra lána sem í boði eru.
Kjarninn 16. júlí 2019
Íslenska ríkið braut gegn Styrmi og Júlíusi
Mannréttindadómstóll Evrópu telur íslenska ríkið hafa brotið gegn Styrmi Þór Bragasyni, fyrrum forstjóra MP banka, og Júlíusi Sigurþórssyni, fyrrum framkvæmdastjóra vörustýringasviðs Húsasmiðjunnar.
Kjarninn 16. júlí 2019
Duterte íhugar að slíta stjórnmálasambandi við Ísland
Rodrigo Duterte, forseti Filippseyja, íhugar alvarlega að slíta stjórnmálasambandi við Ísland í kjölfar ályktunar Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None