Tímamót hjá SAS

SAS hyggst færa út kvíarnar og opna starfsstöð í London og á Spáni. Þrátt fyrir að fljúga um allan heim, hefur félagið ekki áður stigið skref sem þetta út úr Skandinavíu. Borgþór Arngrímsson kynnti sér merkilega sögu SAS.

SAS
Auglýsing

Fyrir nokkrum dögum til­kynnti stjórn skand­in­av­íska flug­fé­lags­ins SAS að félagið hygð­ist opna starfs­stöðvar í London og á Spáni. Þetta er í fyrsta skipti sem þetta rúm­lega sjö­tuga félag, sem lifað hefur tím­ana tvenna í rekstr­in­um, opnar starfs­stöð utan Skandi­anavíu. Til­gang­ur­inn er að draga úr kostn­aði og styrkja rekstur félags­ins í síharðn­andi sam­keppni. Ekki er bein­línis hægt að segja að til­kynn­ingin um þessar breyt­ingar hafi komið á óvart. Fréttir um að stjórn­endur SAS myndu bregða á þetta ráð hafa af og til birst í nor­rænum fjöl­miðlum um nokk­urt skeið og nú er komið í ljós að sá ,,kvitt­ur” eins og einn stjórn­enda SAS orð­aði það fyrir nokkru, reynd­ist ekki flugu­fregn.

Þrjú félög í eina sæng

Scand­in­av­ian Air­lines System, eins og félagið hét upp­haf­lega var form­lega stofnað 1. ágúst 1946. Til­gang­ur­inn með stofnun SAS, eins og félagið hefur frá upp­hafi verið kall­að, var að sam­eina milli­landa­flug þriggja félaga: Svensk Interkontinental Luft­trafik, Det Danske Luft­fartselskab og Det Nor­ske Luft­fartsel­skap. Félögin þrjú héldu áfram inn­an­lands­flugi, hvert í sínu landi, næstu árin en eftir 1950 náði starf­semi SAS (sem nú heitir Scand­in­av­ian Air­lines) einnig til inn­an­lands­flugs­ins.  

25 klukku­stundir frá Stokk­hólmi til New York

Fyrsta flug­vélin undir merkjum SAS (Dou­glas DC-4) fór í loftið frá Stokk­hólmi 17. sept­em­ber 1946, för­inni var heitið til New York. Þetta var ekki neinn skreppit­úr, flugið tók rúman sól­ar­hring, milli­lent í Kaup­manna­höfn, Glas­gow og Gander á Nýfundna­landi. Það var ekki til­viljun að New York varð fyrir val­inu, flug­leiðin Stokk­hólmur - New York var fyrsta áætl­un­ar­leið félags­ins. Áður en þotu­öldin hófst urðu vélar SAS að milli­lenda til að taka elds­neyti á leið­inni til Amer­íku. SAS vél­arnar lentu nær alltaf við bæinn Gander á Nýfundna­landi til að taka elds­neyti en þar var þá stór og mikið not­aður milli­lend­inga­flug­völl­ur. Flug­menn köll­uðu Gander ,,gatna­mót heims­ins”. Nokkrum mán­uðum eftir að SAS hóf áætl­un­ar­flug til New York byrj­aði félagið að fljúga til Suð­ur­-Am­er­íku, frá Stokk­hólmi til Rio de Jan­eiro og síðar til Montevideo í Uruguay og Buenos Aires í Argent­ínu. Ferðin frá Stokk­hólmi til Montevideo tók hátt í þrjá sól­ar­hringa, með fimm milli­lend­ingum og tveimur næt­ur­gist­ing­um. Í dag flýgur SAS ekki til Suð­ur- Amer­íku. Árið 1951 hóf SAS, fyrst evr­ópskra flug­fé­laga, áætl­un­ar­flug til Jap­an, flogið var til Tókýó.

Auglýsing

Inn­an­lands­flugið sam­einað 1950

Í upp­hafi gekk rekstur SAS brös­ug­lega og til þess að skjóta styrk­ari stoðum undir starf­sem­ina ákváðu félögin að stíga sam­ein­ing­ar­skrefið til fulls og eftir það náði starf­semin einnig til inn­an­lands­flugs­ins. Sú ákvörðun var tekin á fundi í Nor­egi í októ­ber 1950. Fjár­mála­ráð­herrar Dan­merk­ur, Nor­egs og Sví­þjóðar mættu á þennan fund. Einn þeirra sagði síðar að valið hefði staðið um tvennt: hrökkva eða stökkva ,,við ákváðum að stökkva” sagði ráð­herr­ann. Ákveðið var að höf­uð­stöðvar SAS yrðu í Stokk­hólmi og keyptar voru sjö nýjar Dou­glas DC-6 flug­vélar (með þrýsti­jöfn­un­ar­bún­aði í far­þega­rým­inu) og sömu­leiðis voru pant­aðar tutt­ugu Con­vair flug­vélar ætl­aðar til notk­unar á styttri flug­leið­um.  

Flogið yfir Norð­ur­pól­inn

Árið 1954 varð SAS fyrst flug­fé­laga til að fljúga áætl­un­ar­flug yfir Norð­ur­pól­inn, það ár hófust ferðir milli Kaup­manna­hafnar og Los Ang­el­es, milli­lent var í Kan­gerlussuaq (Syðri- Straums­firði) og Winn­epeg.  Fimm árum síð­ar, 1959, eign­að­ist SAS fyrstu þot­una, franska Cara­velle en félagið hafði tveimur árum fyrr pantað 21 slíka þotu. Cara­vell­urn­ar, eins vél­arnar voru kall­aðar höfðu sæti fyrir 80 far­þega, flug­tím­inn milli Óslóar og Stokk­hólms var 45 mín­útur sem for­stjóri SAS kall­aði bylt­ingu. Cara­vell­urnar reynd­ust SAS mjög vel, þóttu hins­vegar háværar og fékk félagið margar kvart­an­ir, einkum frá íbúum í nágrenni Bromma flug­vall­ar­ins við Stokk­hólm.

Hratt yfir sögu – Jan Car­lzon

Ekki er ætl­unin í þessum pistli að rekja nákvæm­lega sögu SAS flug­fé­lags­ins, það er efni í heila bók. Starf­semi SAS jókst til muna á fyrstu ára­tug­unum sem félagið starf­aði en eins og margir vita er flug­rekstur mjög sveiflu­kenndur og árin í kringum 1980 reynd­ust SAS, eins og mörgum öðrum flug­fé­lög­um, erf­ið. Þar kom margt til, sem ekki verður rakið hér.

Árið 1983 var Sví­inn Jan Car­lzon ráð­inn for­stjóri SAS. Hann ein­setti sér að ,,rífa SAS upp” einsog hann komst að orði. Hann vildi breyta ímynd félags­ins, gera það meira ,,skand­in­av­ískt”. Meðal þess breyt­ing­anna var útlit flug­vél­anna. Búkur vél­anna varð skjanna­hvítur og orðið Scand­in­av­ian mjög áber­andi en það sem mesta athygli vakti, og margir muna, voru fána­litir þjóð­anna þriggja, Dan­merk­ur, Nor­egs og Sví­þjóð­ar, lóð­réttar rákir á fram­hluta vél­ar­inn­ar. Þetta útlit hélst óbreytt til 1998 þegar núver­andi útlit, ljós búk­ur, rauðir hreyflar og blátt stél með hvít­mál­uðum SAS stöf­um, leit dags­ins ljós.

Óhætt er að segja að SAS hafi allt frá upp­hafi, verið eins­konar þjóða­flug­fé­lag Skand­in­av­íu, ef hægt er að tala um slíkt. Ríkin þrjú, Dan­mörk, Nor­egur og Sví­þjóð eiga sam­tals helm­ings hlut í félag­inu, hinn helm­ing­ur­inn er í eigu ann­arra. Starfs­stöðvar félags­ins hafa fram til þessa ein­skorð­ast við löndin þrjú.

Ný öld og nýjar áskor­anir

Um og eftir alda­mótin 2000 urðu miklar breyt­ingar í flug­rekstri. Hin svoköll­uðu lággjalda­flug­fé­lögum fjölg­aði mikið og létu æ meira til sín taka. Mörg eldri og rót­grón­ari félög, þar á meðal SAS, áttu í erf­ið­leikum með að mæta þess­ari nýju sam­keppni. Lággjalda­fé­lögin buðu lægri far­gjöld og minni þjón­ustu. Það var ekki lengur sjálf­sagt að hress­ing væri inni­falin í miða­verð­inu, ekki heldur ferða­taska. Iðu­lega var talað um ,,gripa­flutn­inga­vél­ar” lággjalda­fé­lag­anna og þar vísað til þess að þröngt væri í vél­un­um. Allt slíkt tal breytti ekki því að lággjalda­fé­lögin náðu til sín æ stærri sneið af ,,far­þega­kök­unn­i”. 

Lággjalda­fé­lögin voru sömu­leiðis sökuð um að borga lág laun og að for­svars­menn þeirra leit­uðu allra leiða til að halda kostn­aði niðri. Lyk­il­þáttur í þeirri við­leitni er hvar félagið er skráð. Skattar og gjöld, ekki síst þau sem varðar gjöld (önnur en laun) starfs­fólks­ins eru afar mis­mun­andi eftir lönd­um. Í þessum efnum standa skand­in­av­ísku löndin illa að vígi í sam­keppn­inni. Kostn­aður vegna hvers starfs­manns þar er rúm­lega fimm­tíu pró­sentum hærri en til dæmis í Englandi, Írlandi eða á Spáni og því segir sig sjálft að t.d. flug­fé­lag sem skráð er í Skand­in­avíu á erfitt upp­dráttar í sam­keppn­inn­i. 

SAS hefur reynt að mæta sam­keppn­inni með alls kyns hag­ræð­ingu, upp­sögnum og launa­lækk­un­um. Árið 2012 mun­aði minnstu að félagið kæm­ist í þrot en með marg­hátt­uðum aðgerðum tókst að bjarga rekstr­inum fyrir horn. Mörgum Skand­inövum þótti það óbæri­leg til­hugsun að starf­semi SAS liði undir lok, en önd­uðu léttar þegar ljóst var að SAS hefði áfram byr undir báðum vængj­um. Með alls kyns aðgerðum hefur félagið náð að rétta nokkuð úr kútnum en í flug­rekstri er slag­ur­inn aldrei unn­inn og sífellt þarf að finna ný vopn í bar­átt­unni um far­þeg­ana.

Nýjar starfs­stöðvar utan Skand­in­avíu

Fyrir nokkrum dögum til­kynnti yfir­stjórn SAS að félagið hygð­ist á næst­unni brjóta blað í starf­sem­inni og opna starfs­stöðvar (hub) í London og á Spáni. Sér­stakt félag verður um þennan hluta starf­semi SAS og verður skráð á Írlandi. Þessi breyt­ing hefur í för með sér lægri launa-og launa­tengdan kostn­að. Frétt­irnar af þess­ari breyt­ingu vöktu mikla athygli á Norð­ur­löndnum en yfir­stjórn SAS lagði mikla áherslu á að lang stærstur hluti starf­sem­inn­inar yrði áfram í Skand­in­av­íu, og það gildi líka um flug­á­hafn­irn­ar. Tals­maður starfs­fólks­ins sagð­ist, í sjón­varps­við­tali, vona að yfir­lýs­ing stjórnar félags­ins væri ekki orðin tóm.

SAS er stærsta flug­fé­lag á Norð­ur­löndum (Norweg­ian er þó ekki langt und­an) með um átta þús­und starfs­menn. Félagið ræður yfir um það bil 180 flug­vélum og flýgur til 130 áfanga­staða í 34 lönd­um.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Togarinn Júlíus Geirmundsson.
Skipstjórnarmenn hjá Samherja segjast „án málsvara og stéttarfélags“
Sautján skipstjórar og stýrimenn hjá Samherja gagnrýna eigið stéttarfélag harðlega fyrir að hafa staðið að lögreglukæru á hendur skipstjóra Júlíusar Geirmundssonar og segja umfjöllun um málið gefa ranga mynd af lífinu til sjós.
Kjarninn 26. nóvember 2020
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Katrín Jakobsdóttir
Spurði Katrínu af hverju hún væri „að mylja undir þá ríku“
Þingmaður Pírata og forsætisráðherra voru aldeilis ekki sammála á þingi í dag um það hvort stjórnvöld væru að „mylja undir þá ríku“ með aðgerðum vegna COVID-19 faraldursins.
Kjarninn 26. nóvember 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þórólfur: Stöndum á krossgötum
Sóttvarnalæknir segir að á sama tíma og að mikið ákall sé í samfélaginu um að aflétta takmörkunum megi sjá merki um að faraldurinn gæti verið að fara af stað enn á ný.
Kjarninn 26. nóvember 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Ekki fleiri PS5 á Íslandi á þessu ári
Kjarninn 26. nóvember 2020
Borgin gefur ríkinu út næstu viku til að borga 8,7 milljarða króna, annars mun hún höfða mál
Reykjavíkurborg telur að hún hafi verið útilokuð frá því að hljóta framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga árum saman og að sú útilokun sé bæði andstæð lögum og stjórnarskrá. Hún fer fram á 8,7 milljarða króna auk vaxta og dráttarvaxta.
Kjarninn 26. nóvember 2020
Kannanir sýna að langflestir landsmenn hafi fulla trú á þeirri stefnu sem almannavarnir og heilbrigðisyfirvöld reka í baráttunni gegn COVID-19.
Lítill hljómgrunnur fyrir andstöðu við sóttvarnaraðgerðir yfirvalda
Landsmenn treysta yfirvöldum til að takast á við COVID-19 og bara tíu prósent telja að of mikið sé gert úr heilsufarslegri hættu sem starfi af faraldrinum. Gagnrýnendur finna helst hljómgrunn á meðal lítils hluta kjósenda Miðflokks og Sjálfstæðisflokks.
Kjarninn 26. nóvember 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
„Spítalinn var næstum því kominn á hliðina í þessum litla faraldri“
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir var spurður beinskeyttra spurninga um gagnrýni sem fram hefur komið á opinberar sóttvarnaraðgerðir, meðal annars frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, í viðtali í hlaðvarpsþætti á dögunum.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar.
„Þessi ofbeldishrina er ekkert annað en skuggafaraldur“
Formaður Viðreisnar vill sérstakan aðgerðapakka til að koma í veg fyrir langtímaafleiðingar líkamlegs eða kynferðislegs ofbeldis. Hún segir stöðuna grafalvarlega – sem verði ekki hunsuð.
Kjarninn 25. nóvember 2020
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None