Grunnvatn mikilvægt fyrir líf í náttúru Íslands og daglegt líf fólks

Neysluvatn hefur gjarnan verið talið mjög gott á Íslandi en hvernig er málum háttað í sambandi við grunnvatnsstöðu á landinu? Sérfræðingarnir Davíð Egilson og Kristín Vala Ragnarsdóttir greina frá stöðunni.

Grunnvatn er ekki síst mikilvægt fyrir sakir náttúruverndar en lindarsvæðin eru víða fallegustu svæðin á landinu.
Grunnvatn er ekki síst mikilvægt fyrir sakir náttúruverndar en lindarsvæðin eru víða fallegustu svæðin á landinu.
Auglýsing

Íslend­ingar geta stært sig af góðu vatni en 97 pró­sent drykkj­ar­vatns á Íslandi er grunn­vatn. Þess vegna er eft­ir­lit tölu­vert, til dæmis á vegum Umhverf­is­stofn­un­ar, heil­brigð­is­eft­ir­lita sveit­ar­fé­lag­anna, Veð­ur­stof­unnar og fleiri stofn­ana.

Veð­ur­stofan fylgist með álags­þáttum á grunn­vatn og heil­brigð­is­eft­ir­litin með gæði neyslu­vatns. Grunn­vatni stafar í heild ekki mikil hætta af búsetu og athöfnum manns­ins en þó er vatns­taka í tals­verðum til­fellum umtals­verður álags­þátt­ur. Helst fylgir mengun búsetu fólks og eru stað­bundin áhrif af henni á stöku stað. Fá dæmi sýna fram á að land­bún­að­ur, og land­notkun tengt hon­um, hafi mikil áhrif á gæði grunn­vatns.

Ekki má van­meta áhrif orku­vinnslu á grunn­vatn, hvort sem um er að ræða nýt­ingu háhita eða vatns­aflsvikj­an­ir. Myndun uppi­stöðu­lóna hefur umtals­verð áhrif á grunn­vatns­stöðu. Almennt séð verður að gæta þess­arar auð­lindar vel enda er um mjög sér­stakt fyr­ir­brigði að ræða sem á fáa sína líka í heim­in­um. Þetta kemur fram í grein­ar­gerð um álags­þætti á gunn­vatn.

Nán­ast allt neyslu­vatn Íslend­inga grunn­vatn

Davíð Egilson Mynd: Veðurstofa ÍslandsGrunn­vatn er gríð­ar­lega mik­il­vægt fyrir líf í nátt­úru Íslands og fyrir dag­legt líf fólks. Davíð Egil­son, hóp­stjóri vatna­rann­sókna hjá Veð­ur­stofu Íslands, segir að fyrir því séu fjórar meg­in­á­stæð­ur. Í fyrsta lagi beri að nefna drykkj­ar­vatn í því sam­hengi. Drykkj­ar­vatn Íslend­inga sé að langstærstum hluta grunn­vatn en slíkt vatn sé að mestu leyti úrkoma og leys­ing­ar­vatn sem sigið hefur niður í jörð­ina. Jarð­lögin sem það rennur um á leið sinni síi úr því óhrein­indin og sé það því alla jafna ferskt og ómeng­að. 

Í öðru lagi segir Davíð grunn­vatnið skipta máli vegna orku­nýt­ing­ar. Fram­leiðsla orku þurfi að upp­fylla þarfir not­enda. Rennsli drag- og jök­uláa sé mjög breyti­legt eftir árs­tíð­um. Það sé mest á vorin og sumrin og oft sé lítið vatn á vetrum þegar mikil þörf er á raf­orku. Þess vegna þurfi að byggja uppi­stöðu­lón eins og til dæmis Háls­lón til að miðla rennsl­inu. Grunn­vatnið og lind­irnar séu hins vegar stöðugar yfir árið. Þess vegna þurfi mun minna að miðla og hægt sé að nýta renn­andi vatnið eins og það er.

Í þriðja lagi segir hann að grunn­vatn sé stundum eins konar orku­beri. Grunn­vatni sé dælt upp við Svarts­engi, Hell­is­heið­ar­virkjun og Nesja­valla­virkjun til að breyta sjóð­andi gufu yfir í heitt vatn sem veitt er til neyt­enda. Í fjórða lagi, sem er afar mik­il­vægt fyrir mjög marga, snú­ist þetta um nátt­úru­vernd vegna þess að linda­svæðin séu víða fal­leg­ustu svæðin á land­inu, órofa tengd kyrrð og ósnortnu umhverfi.

Sam­kvæmt grein­ar­gerð um álags­þætti á grunn­vatn sem unnin var á vegum Veð­ur­stofu Íslands renna um 5.000 rúmmetrar af vatni á sek­úndu af land­inu og þar af um 1.000 rúmmetrar af grunn­vatni. Stærsti hluti grunn­vatns­ins, eða um 600 rúmmetrar á sek­úndu, kemur fram sem lind­ar­vatn á hálend­inu og sam­ein­ast jök­ul- og dragám þar. Afgang­ur­inn, um 400 rúmmetrar á sek­úndu, kemur fram í lindum á lág­lend­inu.

Auglýsing

Jökl­arnir forðabú fyrir grunn­vatn

Yngstu jarð­lögin sem eru að mestu bundin við eld­virka beltið eru gropn­ust og þar á vatn auð­veld­ara með að hripa niður og mynda grunn­vatn en þar sem bergið er eldra og þétt­ara eins og á Aust- og Vest­fjörðum og Mið-Norð­ur­landi. Grunn­vatns­öflun á eld­virkni­belt­inu er því til þess að gera auð­veld. Víða er hins vegar nokkrum vand­kvæðum bundið að ná í lind­ar­vatn á eldra berg­inu. Sums staðar er það þó hægt með því að leita í stórar jarð­vegs­skrið­ur, áreyrar eða sprungur til að fá grunn­vatn og í ein­staka til­felli þarf að nota yfir­borðs­vatn. Íslend­ingar eru afar vel settir þar sem 97 pró­sent af neyslu­vatni þeirra er grunn­vatn.

Davíð segir að lega lands­ins skipti veru­legu máli varð­andi úrkomu og þar af leið­andi afrennsli. Mik­inn raka reki yfir landið vegna þeirra tveggja sjáv­ar­strauma sem liggja að land­inu. Hann segir að jökl­arnir séu eins konar forðabú fyrir afrennsli og þar með talið grunn­vatn. Við hlýn­andi lofts­lag minnki jöklar og tíma­bundin aukn­ing verði á afrennsli meðan leys­ingin var­ir. Eftir það muni draga úr afrennsli af land­inu.

Hann segir að for­spá veð­ur­farslík­ana bendi til þess að úrkoma verði um 6.000 rúmmetrar á sek­úndu árið 2100 vegna loft­lags­breyt­inga. Jökl­arnir muni bráðna meira og hlýrra verði í veðri. Hins vegar sé mun erf­ið­ara að segja til um víð­tæk­ari áhrif eins og öfgar í veð­ur­fari eða breyt­ingu á sjáv­ar­straumum sem gætu haft afger­andi áhrif á líf í land­inu.

Kleifarvatn Mynd: Bára Huld Beck

Tvö grunn­vatns­hlot í hættu

Árið 2013 kom út Stöðu­skýrsla vatns á Íslandi þar sem könnuð var mengun í íslenskum vötn­um. Skýrslan er einn hluti inn­leið­ingar vatna­til­skip­unar Evr­ópu­sam­bands­ins og laga um stjórn vatna­mála. Talað er um sér­stök grunn­vatns­hlot en það er afmörkuð stjórn­un­ar­ein­ing fyrir grunn­vatn sam­kvæmt lögum um stjórn vatna­mála. Þar kemur fram að tvö grunn­vatns­hlot eru metin í hættu á að stand­ast ekki umhverf­is­mark­mið um gott ástand. Þau eru Rosmhvala­nes á Suð­ur­nesjum, stundum kallað Mið­nes, og Tjörnin í Reykja­vík. 

Á Suð­ur­nesjum hefur orðið mengun á grunn­vatni vegna úrgangs og umsvifa á flug­vell­inum og ekki er búið að upp­ræta þá mengun enn þrátt fyrir að hún hafi minnkað sums stað­ar. Á mörgum stöðum á land­inu ríkir óvissa varð­andi mengun og stafar hún af margs konar ástæð­um, svo sem vegna óhreins­aðs skólps, hugs­an­legs leka meng­un­ar­efna, hættu á upp­söfnun efna vegna fisk­eld­is, efna­meng­unar vegna los­unar affalls­vatns frá jarð­varma­virkj­unum eða þegar mæli- og rann­sókn­ar­gögn vant­ar.

Neyslu­vatn lak­ara hjá minni veitum

Kristín Vala Ragn­ars­dótt­ir, pró­fessor í sjálf­bærni­vís­indum við Háskóla Íslands, hefur und­an­farin ár unnið í málum tengdum sjálf­bærni en hún er menntuð í jarð­efna­fræði og jarð­vís­ind­um. Hún segir að staðan á Íslandi sé góð varð­andi vatn því lands­menn séu heppnir að hér rignir og snjóar mikið þannig að á flestum stöðum á land­inu sé vatn ekki beint vanda­mál. Hún nefnir sér­stak­lega Reykja­vík­ur­svæðið þar sem fólk fær allt þetta mikla og góða vatn úr Blá­fjöll­unum yfir í Gvend­ar­brunna þar sem vatnið er tek­ið. Hún bendir á að drykkj­ar­vatn á svæð­inu sé því mjög gott. 

Heil­brigð­is­eft­ir­lit sveit­ar­fé­lag­anna sjá um að mæla gæði neyslu­vatns á hverjum stað fyrir sig. Í svari við fyr­ir­spurn til Heil­brigð­is­eft­ir­lits Reykja­víkur kemur fram að í reglu­bundnu eft­ir­liti séu tekin yfir 100 sýni úr vatns­bólum og dreifi­kerf­inu sem síðan eru rann­sökuð sam­kvæmt reglu­gerð um neyslu­vatn frá árinu 2001. Mat­væla­stofnun sér um að safna upp­lýs­ingum saman um gæði neyslu­vatns en síð­ustu eft­ir­lits­nið­ur­stöður komu út í mars 2015 fyrir árin 2002-2012. Þar kemur fram að sam­an­tekt nið­ur­staðna fyrir þetta tíma­bil sýni að örveru­á­stand sé í flestum til­fellum mjög gott hjá stærri vatns­veitum en lak­ara hjá minni veitum sem þjóna færri en 500 íbú­um. Þá sé efna­fræði­legt ástand neyslu­vatns á land­inu almennt mjög gott og sjald­gæft að eit­ur­efni grein­ist í vatn­in­u. 

Heild­ar­út­tekt­ir, sem bæði ná yfir örveru­á­stand og efna­inni­hald, eru flestar frá vatns­veitum sem þjóna fleiri en 500 íbúum og upp­fylla veit­urnar í nær öllum til­vikum kröfur neyslu­vatns­reglu­gerðar sam­kvæmt nið­ur­stöð­um. Við reglu­bundið eft­ir­lit á árunum 2010 til 2012 greind­ist E.coli í innan við 1 pró­sent sýna hjá vatns­veitum sem þjóna fleirum en 500 manns. Hins vegar greind­ist E.coli í 6,5 pró­sent sýna frá vatns­veitum sem þjóna 500 íbúum eða færri. Segir í sam­an­tekt nið­ur­staðn­anna að lakast hafi ástandið verið á Aust­ur­landi og Vest­fjörð­um, þar sem mun erf­ið­ara sé að nálg­ast grunn­vatn en í öðrum lands­hlut­um. Þá skýrist mun­ur­inn milli stærri og minni vatns­veitna meðal ann­ars af miklum fjölda lít­illa einka­veitna til sveita, þar sem frá­gangi vatns­bóla er enn ábóta­vant. Sam­kvæmt Mat­væla­stofnun stendur til að gefa út nýja sam­an­tekt næsta haust eða í byrjun næsta árs. 

En þrátt fyrir gott neyslu­vatn hefur Kristín Vala áhyggjur af áherslum Íslend­inga und­an­farna ára­tugi í sam­bandi við nátt­úr­una en hún telur að sú stefna sem felur í sér að nýta nátt­úr­una, veiða fisk­inn úr sjón­um, virkja árnar og jarð­hita­kerfin til að fram­leiða orku sé ekki heilla­drjúg. Hún telur að Íslend­ingar ættu að hlúa mun betur að nátt­úr­unn­i. 







Hún segir að á nokkrum svæðum þurfi að vanda vel til verka og var­ast að ofnýta vatn­ið. Þetta séu svæði við sjó og á nesjum, til dæmis á Reykja­nesi og Snæ­fells­nesi og víð­ar, en hún bendir á að á þessum svæðum sé aðeins þunn grunn­vatns­l­insa ofan á salt­vatn­in­u. 



Hægt er að lesa nánar um stöðu vatns á Íslandi í umfjöllun Kjarn­ans „Bláa gullið“.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Atli og Elías
Kjarninn 8. júlí 2020
Skjöl sem komu til þinglýsingar í gær hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu ættu að vera tilbúin 28. júlí næstkomandi.
Þriggja vikna bið eftir þinglýsingu
Mikil ásókn í endurfjármögnun og ný íbúðalán hjá bönkunum hefur skapað tímabundið álag. Afgreiðslutími lánanna litast af því en einnig getur þinglýsing tekið nokkrar vikur.
Kjarninn 8. júlí 2020
Flugfreyjur og flugþjónar fella nýjan kjarasamning
Félagsmenn Flugfreyjufélags Íslands hafa fellt nýjan kjarasamning milli félagsins og SA vegna Icelandair. Niðurstaðan var afgerandi. „Mikil vonbrigði,“ segir forstjóri flugfélagsins.
Kjarninn 8. júlí 2020
Ef veiran getur borist í lofti þarf mögulega að hvetja til þess að  nota andlitsgrímur á mannmörgum stöðum og í lokuðum rýmum.
WHO viðurkennir hættu á smiti í lofti
Alþjóða heilbrigðismálastofnunin hefur brugðist við opnu bréfi yfir 200 vísindamanna sem kalla eftir endurskoðun leiðbeininga WHO um að nýja kórónuveiran geti borist í lofti og smitast manna á milli.
Kjarninn 8. júlí 2020
Sjö sóttu um tvö embætti dómara við Landsrétt
Þann 19. júní 2020 auglýsti dómsmálaráðuneytið laus til umsóknar tvö embætti dómara við Landsrétt.
Kjarninn 8. júlí 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Leiðin að stafrænu ökuskírteini
Kjarninn 8. júlí 2020
Ungt fólk á ströndinni í Ísrael.
Brúðkaupsveislur urðu að „útungunarstöðvum“ fyrir veiruna
Ísraelar stóðust ekki freistinguna að safnast saman þegar takmörkunum vegna faraldursins var aflétt í lok maí. Opnun bara og stranda eru þó ekki helsta ástæða stórkostlegrar fjölgunar smita síðustu vikur heldur brúðkaupsveislur.
Kjarninn 8. júlí 2020
Þórður Snær Júlíusson
Ríkisstjórn boðar aðför að fjölbreyttri frjálsri fjölmiðlun
Kjarninn 8. júlí 2020
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar