Mynd: Bára Huld Beck

Fyrir einu ári síðan: „Við eigum Ísland, það eina sem við eigum eftir að gera er að taka það“

Lífeyrissjóðir landsins eiga stóran hluta af íslensku atvinnulífi. Hávær krafa hefur lengi verið um að þeir verði virkari eigendur og nýti sér þau völd sem í því felast til að beita sér fyrir lífsgæðum sjóðsfélaga í nútíð ekki síður en í framtíð. Sú krafa kemur fyrst og fremst frá fulltrúum launafólks, verkalýðshreyfingum landsins. Kjarninn fjallaði ítarlega um þessa stöðu fyrir einu ári síðan, þann 20. september 2018.

Stundum þegar ég vil fá jarðtengingu við hvað ég er að gera þá fer ég í bækur sem hafa verið skrifaðar, t.d. saga verkalýðsfélaganna. Fyrsta verkalýðsfélagið fyrir austan er stofnað 1896. Þegar maður les fundargerðir frá fyrstu fundunum ... þetta er fólk sem bjó í nánast moldarkofum, áhyggjuefnin voru hvort að börnin fengu mat daginn eftir. Menn voru settir út á kaldan klaka og fengu ekki atvinnu ef þeir voru í forystu fyrir verkalýðsfélagið. Í dag, félögin sem þetta fólk stofnaði, við eigum Ísland. Það eina sem við eigum eftir að gera er að taka það.“

Þetta sagði Sverrir Mar Albertsson, framkvæmdastjóri AFLs starfsgreinasambands, og annar þeirra sem boðið hafði sig fram til forseta Alþýðusambands Íslands (ASÍ) á fundi sem Efling stóð fyrir með forsetaframbjóðendum í september 2018. Mótframbjóðandi Sverris, Drífa Snædal, sagðist vera honum sammála. Drífa var á endanum kjörin í embættið.

Auglýsing

Ummælin féllu í umræðum um hvort að lífeyrissjóðir ættu að taka að sér stærra samfélagslegt hlutverk. Ástæðan fyrir umræðunum er sú að stærstu eigendur íslensks atvinnulífs eru íslenskir lífeyrissjóðir. Og eigendur lífeyrissjóðanna er almenningur í landinu.

Höft kenna nöktum sjóðum að spinna

Hlutur lífeyrissjóðakerfisins í heild íslensku atvinnulífi hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum. Fyrir því eru þrjár ástæður. Sú fyrsta er að þeir tóku virkan þátt í endurreisn íslensks atvinnulífs eftir bankahrunið, þegar lítið var um stóra sjóði til að taka að sér slíka endurreisn. Til að setja það verkefni í samhengi var það mat Samkeppniseftirlitsins að um 70 prósent allra fyrirtækja í landinu hefði þurft á einhverskonar fjárhagslegri endurskipulagningu að halda eftir hrunið. Og á meðal þeirra voru mörg mikilvægustu þjónustufyrirtæki landsins.

Önnur ástæðan er sú að lífeyrissjóðirnir voru, eins og aðrir sem búa og starfa á Íslandi, fastir innan fjármagnshafta frá haustinu 2008 og fram á síðustu ár. Þeir máttu því ekki ráðast í nýfjárfestingar utan landssteinanna.

Þriðja ástæðan er sú að inngreiðslur í lífeyrissjóðina hafa aukist umtalsvert á undanförnum árum og eignir þeirra ávaxtast vel samhliða. Í lok árs 2010 átti kerfið allt 1.920 milljarða króna. Í lok júlí síðastliðins námu eignir lífeyrissjóða 4.093 milljörðum króna. Þær hafa því rúmlega tvöfaldast á átta og hálfu ári.

Auglýsing

Sjónvörp og þvottavélar

Á umræðu­fundi um eign­ar­hald á at­vinnu­fyr­ir­tækj­um, hlut­verki líf­eyr­is­sjóða og áhrif á sam­keppni sem haldinn var á Hilton Reykja­vik Nor­dica í maí 2016 á vegum Samkeppniseftirlitsins náði Flóki Hall­dórs­son, fram­kvæmda­stjóri ­sjóð­stýr­ing­ar­fyr­ir­tæk­is­ins Stefnis, að kjarna þá stöðu sem var uppi ágætlega. Þar sagði hann að ef lífeyrissjóðunum yrði ekki bráðum heimilað að fjárfesta utan Íslands væru þeir farnir að kaupa „sjón­vörp og þvotta­vél­ar“ eftir nokkur miss­eri. Allir aðrir fjár­fest­inga­kostir verð­i ­upp­urn­ir.

Nokkrum dögum síðar var lífeyrissjóðunum veitt heimild til að versla utan hafta og í fyrravor var höftum að mestu lyft. Síðan þá hefur áhersla þeirra verið á að kaupa erlendar eignir.

Úr sex prósentum í 41 prósent

Tæpur áratugur innan hafta skilaði hins vegar því að lífeyrissjóðir landsins urðu allt um lykjandi í íslensku atvinnulífi. Í skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann um þá stöðu, og birt var í janúar síðastliðnum, kom fram að á árinu 2006 hafi sjóðirnir átt um sex prósent allra skráðra hlutabréfa í íslensku kauphöllinni. Áratug síðar áttu þeir 41 prósent slíkra.

Lífeyrissjóðirnir voru líka búnir að kaupa upp nær öll skuldabréf á markaði. Árið 2006 áttu þeir 41 prósent slíkra en 2016 var hlutfall þeirra í markaðsskuldabréfum komið í 71 prósent.

Morgunljóst var, eftir margra ára gjaldeyrishöft, að íslensku lífeyrissjóðirnir voru búnir að kaupa nær allt sem þeir gátu keypt á Íslandi.

Auglýsing

Í skýrslunni kom líka fram að ef lífeyrissjóðirnir skili 3,5 pró­sent raun­á­vöxtun á ári mun hlutur þeirra í heild­ar­fjár­muna­eign á Íslandi fara í 35 pró­sent árið 2030. 30 árum síðar, árið 2060, er reiknað með að sjóðirnir muni eiga 40 pró­sent af heildarfjármunum á Íslandi.

Þannig á þjóðin óbeint þessar eignir þótt hún hafi ekki beinan ráðstöfunarrétt yfir því fjármagni sem er inni í lífeyrissjóðakerfinu þar til að það er greitt út sem lífeyrir.

Nútíð eða framtíð?

Mörg þeirra fyrirtækja sem lífeyrissjóðirnir eru stórir eigendur selja vöru eða þjónustu sem flestir eigendur lífeyrissjóðanna þurfa að nýta sér nær daglega. Má þar nefna dagvöruverslanir, eldsneytissala, tryggingafélög og flutningafyrirtæki, hvort sem er í lofti eða á láði. Því eru sjóðirnir í þeirri  vandasömu stöðu að þeir þurfa að velja á milli þess að hámarka arðsemi fjárfestinga sinna, sjóðsfélögum til langtímaheilla, eða beita sér fyrir því að sjá þeim fyrir sem lægstu verði á vörum og þjónustu, sem gagnast sömu sjóðsfélögum sannarlega betur til skammstíma. Hingað til hefur áherslan verið á hið fyrrnefnda. En þrýstingur er á að lífeyrissjóðirnir einbeiti sér ekki síður að því að bæta lífsgæði landsmanna í nútíð.

Launafólk og atvinnurekendur stýra saman

En hvernig tengist þetta allt saman ASÍ og fjöldahreyfingum launafólks? Jú, vegna þess að stjórnir flestra lífeyrissjóða eru samansettar af annars vegar fulltrúum atvinnurekenda og hins vegar fulltrúum launafólks. Þeir fulltrúar skiptast svo á formennsku í stjórnunum. Ástæðan er sú að tilvera þeirra grundvallast af kjarasamningi milli ASÍ og því sem nú heitir Samtök atvinnulífsins (SA) árið 1969.

Auglýsing

Á grundvelli þessa fyrirkomulags eru nú níu lífeyrissjóðir á samningssviði ASÍ og SA. Þar á meðal eru tveir af stærstu sjóðum landsins, Lífeyrissjóður verzlunarmanna og Gildi lífeyrissjóður, sem báðir eru á meðal stærstu eigenda margra stórra fyrirtækja á Íslandi.

Verkalýðshreyfingin hefur því umtalsverð áhrif innan lífeyrissjóðakerfisins. Hún hefur hins vegar legið undir gagnrýni, meðal annars frá nýjum og róttækari forystumönnum stéttarfélaga á borð við Ragnar Þór Ingólfsson, formann VR, og Sólveigu Önnu Jónsdóttur, formanns Eflingar. Þau hafa til að mynda gagnrýnt harðlega launakjör stjórnenda skráðra félaga sem lífeyrissjóðirnir eiga hlut í og hvatt til aukinnar aðkomu lífeyrissjóða að lausnum á húsnæðismarkaði.

Allt á fleygiferð

Guðrún Hafsteinsdóttir, var stjórnarformaður Landssamtaka lífeyrissjóða og Lífeyrissjóðs verzlunarmanna fyrir einu ári síðan, og sagði í samtali við Kjarnann að hluthafastefnur lífeyrissjóðanna væru síkvikar stefnur sem taki mið af samfélaginu hverju sinni. Slíkt ferli sé á fleygiferð og nú séu nær allir sjóðir með endurskoðun á þeirri stefnu í gangi þar sem verið sé að ramma inn þætti sem snúa að meiri samfélagslegri ábyrgð. „Hluti af því er til dæmis krafa um að tilnefningarnefndir séu starfandi innan þeirra skráðu félaga sem sjóðirnir eiga hluti í.“

Auglýsing

Lífeyrissjóður verzlunarmanna er næst stærsti sjóður landsins á eftir Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins (LSR). Guðrún benti á að sjóðurinn væri aðili að reglum Sameinuðu þjóðanna um ábyrgar fjárfestingar (Principles for Responsible Investment). Þær reglur voru samdar af leiðandi lífeyrissjóðum og eignavörslufyrirtækjum víða um heim í samstarfi við Sameinuðu þjóðirnar og hafa margir af stærstu lífeyrissjóðum Vesturlanda undirgengist reglurnar. Þær fela í sér að að þátttakendur skuldbinda sig til að taka tillit til umhverfislegra og félagslegra þátta við fjárfestingar sínar, auk þess sem lögð er áhersla á góða stjórnarhætti fyrirtækja sem fjárfest er í. „Þessar reglur leggja þá skyldu á lífeyrissjóðina sem undirgangast þær að þeir séu virkir eigendur með góða eigendastefnu,“ sagði Guðrún.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar