Álfan þar sem lambda-afbrigðið breiðist út

Víðast hvar í heiminum er það delta-afbrigði kórónuveirunnar sem er að gera mestan usla. En í Suður-Ameríku er það líka annað afbrigði, lambda, sem vísindamenn fylgjast grannt með.

Heilbrigðisstarfsmenn í Perú fá far með litlu leigubílunum upp í fjöllin með bóluefni í farteskinu.
Heilbrigðisstarfsmenn í Perú fá far með litlu leigubílunum upp í fjöllin með bóluefni í farteskinu.
Auglýsing

Í heims­hlut­anum þar sem gamma-af­brigðið skæða átti upp­tök sín er nú barist við nýjasta afbrigðið sem Alþjóða heil­brigð­is­mála­stofn­unin hefur undir smá­sjánni: Lambda. Afbrigði þetta hefur verið nokk­urs konar kaf­bátur í far­aldr­inum og senni­lega van­greint, m.a. vegna lík­inda sinna við gamma- og beta-af­brigði kór­ónu­veirunn­ar. Lambda er talið elds­neytið sem m.a. hefur knúið aukn­ingu COVID-19 smita í Suð­ur­-Am­er­íku, Mið-Am­er­íku og á eyjum Kar­ab­íska hafs­ins síð­ustu vikur og þá sér­stak­lega í fátæk­ustu lönd­unum þar sem bólu­setn­ing­ar­hlut­fall er lágt.

Kjarn­inn ætlar á næstu dögum að birta frétta­skýr­ingar um stöðu far­ald­urs­ins í hverri heims­álfu fyrir sig. Sú fyrsta fjall­aði um Norð­ur­-Am­er­íku og hér verður fjallað um Suð­ur­-Am­er­íku, eða öllu heldur rómönsku Amer­íku, svæði sem nær bæði yfir Suð­ur- og Mið-Am­er­íku.

Auglýsing

Þó að aðeins átta pró­sent jarð­ar­búa búi í Rómönsku Amer­íku hafa þar greinst yfir 20 pró­sent allra smita í heims­far­aldr­inum og 32 pró­sent allra dauðs­falla orðið þar. Þrátt fyrir þessar nöt­ur­legu stað­reyndir hefur aðeins einn af hverjum tíu íbúum svæð­is­ins verið bólu­settur og í nokkrum lönd­um, t.d. í Hondúras og Gvatemala í Mið-Am­er­íku, er hlut­fallið innan við eitt pró­sent.

Dauðs­föllum og inn­lögnum á sjúkra­hús fór fækk­andi í sum­ar­byrj­un. Í júní hófst ný bylgja. Dregið hefur úr henni í nokkrum löndum álf­unnar er smitum er hins vegar að fjölga í öðr­um. Ótt­ast er að sam­hliða því eigi fleiri eftir að veikj­ast alvar­lega sér­stak­lega í ljósi þess að fleiri sýk­ingar eru farnar að grein­ast í löndum þar sem hlut­fall bólu­setn­inga er sér­lega lágt.

Lambda-af­brigðið greind­ist fyrst í Perú snemma í ágúst á síð­asta ári en í des­em­ber var það búið að breyt­ast enn frekar og fá sína ein­kenn­is­stafi innan vís­ind­anna, C.37. Það hefur síðan þá greinst í um þrjá­tíu lönd­um, þar af sjö í Suð­ur­-Am­er­íku, og er það nýjasta sem WHO flokkar sem „at­hygl­is­vert” (e. vari­ant of inter­est). Veiru­af­brigði fá aðeins þann stimpil þegar stökk­breyt­ingar eru miklar og þau þegar valdið hóp­sýk­ingum eða sam­fé­lags­smiti.

Afger­andi afbrigði í Perú

Lambda fór á var­úð­ar­lista WHO um miðjan júní eftir að það tók að grein­ast í auknum mæli á mörgum stöðum sam­tím­is. Í Perú eru rúm­lega 90 pró­sent nýrra smita af völdum þess. Sömu­leiðis þriðja hvert smit í Chile. Það er svo einnig að breið­ast út í Argent­ínu, Bras­il­íu, Kól­umbíu, Ekvador og Mexíkó.

Enn er ekki hægt að segja með vissu hversu smit­andi lambda-af­brigðið er miðað við þau sem hingað til hafa greinst en veiru­fræð­ingar eru þó á því að delta-af­brigð­ið, sem er að breið­ast hrað­ast út í heim­inum þessa stund­ina, hafi vinn­ing­inn. „Það er mögu­legt að [lambda-af­brigð­ið] sé meira smit­andi en flest önnur en við höfum ekki enn nægi­legar upp­lýs­ingar til að bera það saman við gamma- og delta-af­brigð­in,“ segir Jairo Mendez-Rico, smit­sjúk­dóma­sér­fræð­ingur hjá WHO.

Karlmaður fær súrefni fyrir utan sjúkrahús í Hondúras. Fjöldi smita eykst hratt í landinu. Mynd: EPA

„Ég er sann­færður um að við eigum eftir að sjá alvar­legt ástand blossa aftur upp í Suð­ur­-Am­er­íku á næstu vik­um,“ segir Alfonso Rodrigu­ez-Mora­les, far­alds­fræð­ingur og vara­for­seti smit­sjúk­dóma­stofn­unar Kól­umbíu.

Van­greint

Lambda-af­brigðið var ekki ofar­lega á var­úð­ar­listum sér­fræð­inga framan af þar sem það var van­greint vegna skyld­leika síns við gamma-af­brigðið – afbrigði sem fyrst greind­ist í Bras­ilíu í fyrra og olli skæðri bylgju þar í landi og víð­ar. Í Perú, svo dæmi sé tek­ið, er almennt beitt aðferðum sem ekki geta greint á milli beta-, gamma- og lambda-af­brigð­anna. Dýr tækja­bún­aður til ítar­legra rað­grein­inga er ein­fald­lega ekki til stað­ar.

Auglýsing

Lambda er ekki „nándar nærri“ jafn var­huga­vert og delta-af­brigð­ið, að mati banda­ríska smit­sjúk­dóma­sér­fræð­ings­ins S. Wesley Long. Á sjúkra­hús­inu sem hann starfar í Hou­ston greind­ist fyrsti sjúk­ling­ur­inn með lambda-af­brigðið í síð­ustu viku. „Sama hvaða stafur í gríska staf­róf­inu er næst­ur, bólu­efni eru enn okkar besta vörn,“ segir Long.

Bylgjur rísa og hníga

Þegar horft er á heild­ar­fjölda greindra smita í Suð­ur- og Mið-Am­er­íku hefur þeim fækkað síðan í júní er þau voru í hæstu hæðum frá upp­hafi far­ald­urs­ins.

Þessi þriðja bylgja far­ald­urs­ins reis hæst í Kól­umbíu í síð­ustu viku júní­mán­að­ar. Þrátt fyrir að dregið hafi úr greindum til­fellum er fjöldi smita enn mjög mik­ill sam­an­borið við önnur lönd. Brugð­ist var við með því að efla skimun og dreif­ingu bólu­efna. Í síð­ustu viku voru smitin um 38 pró­sent færri en í vik­unni áður. Engu að síður er enn að grein­ast yfir 16 þús­und til­felli á dag.

Brasilía er það land heimsins sem einna verst hefur farið út úr heimsfaraldrinum. Það á sér margar skýringar, m.a. pólitískar. Mynd: EPA

Brasilía er það land Suð­ur­-Am­er­íku sem orðið hefur hvað verst úti í far­aldr­inum til þessa. Þar hafa um 19,4 millj­ónir smita greinst. „Allt sem þú ættir ekki að gera – það hefur Brasilía gert,“ segir Pedro Hallal, far­alds­fræð­ing­ur­inn sem rann­sakað hefur COVID-19 í Bras­il­íu. Hann segir í við­tali á BBC að ný afbrigði, lágt bólu­setn­ing­ar­hlut­fall og fals­fréttir hafa orðið til þess að far­ald­ur­inn hefur nær hvergi í heim­inum orðið jafn skæður og þar. Í síð­ustu viku voru 25 pró­sent færri til­felli greind í land­inu en í vik­unni á und­an. Enn eru þó að grein­ast yfir 30 þús­und til­felli á dag.

Líkt og í Kól­umbíu og Bras­ilíu er loks tekið að draga úr smitum í Argent­ínu eftir jún­í-­bylgj­una miklu. Í síð­ustu viku voru yfir 13 þús­und ný til­felli á degi hverj­um. Yfir 100 þús­und Argent­ínu­menn hafa lát­ist vegna COVID-19.

Upp­sveifla eftir aflétt­ingar

Í Mexíkó er delta-af­brigðið að ná yfir­hönd­inni og þar hefur smitum fjölgað hratt síð­ustu daga. Á milli vikna fjölg­aði til­fellum um 96 pró­sent og fyr­ir­huguð aflétt­ing tak­mark­ana á ferða­lögum yfir landa­mærin að Banda­ríkj­unum er í upp­námi. Yfir 15 þús­und smit voru skráð í Mexíkó á mið­viku­dag og 400 dauðs­föll.

Á Kúbu er svipað uppi á ten­ingnum og þar má segja að fyrsta eig­in­lega bylgjan standi yfir. Mán­uðum saman hafði með hörðum aðgerðum tek­ist að halda veirunni í skefj­um. Eftir að þeim var aflétt nýverið hóf delta-af­brigðið að dreifast þar um og álag á heil­brigð­is­kerf­ið, sem var veikt fyr­ir, er orðið mik­ið. Til­fellum fjölg­aði um 88 pró­sent á milli vikna, sam­kvæmt gögnum New York Times. Í heild hafa um 300 þús­und greinst með veiruna á Kúbu og um þriðj­ungur þeirra nú í júlí.

Bólusetningar hafa gengið hægt í Perú. Mynd: EPA

Hvergi í heim­inum hafa hlut­falls­lega jafn­margir dáið úr COVID-19 en í Perú. Talið er að veiran hafi fellt um 0,54 pró­sent þjóð­ar­inn­ar. Lík­legt er talið að lambda-af­brigðið hafi valdið annarri bylgju far­ald­urs­ins sem varð í land­inu í mars og apr­íl. Um 12,5 pró­sent íbú­anna eru full­bólu­sett.

Í nágranna­rík­inu Chile hafa um 58 pró­sent þjóð­ar­innar verið bólu­sett, flestir með hinu kín­verska bólu­efni Corona­Vac. Ljóst þykir að vörnin sem það veitir er langt undir vænt­ing­um. Sam­komu­tak­mörk­unum var aflétt þegar bólu­setn­ingar voru vel á veg komn­ar. Það var gert of snemma í ljósi þess að ný og meira smit­andi afbrigði eru á kreiki, að mati per­úska veiru­sér­fræð­ings­ins Pablo Tsukayama, sem fyrstur greindi lambda-af­brigð­ið.

Ólga eykur hætt­una

Fleira en hæga­gangur í bólu­setn­ingum vekur ugg hvað far­ald­ur­inn í Suð­ur­-Am­er­íku snert­ir. Í Kól­umbíu og Bras­ilíu sem og á eyj­unum Kúbu og Haítí er mikil póli­tísk ólga og mót­mæli og óeirðir hafa átt sér stað. Það hefur gert heil­brigð­is­starfs­fólki erfitt fyrir að sinna störfum sín­um, m.a. bólu­setn­ing­um.

„Vax­andi ofbeldi, óstöð­ug­leiki og yfir­full skýli [heim­il­is­lausra] gætu orðið næstu suðu­pottar COVID-smita,“ sagði Carissa Etienne, yfir­maður Suð­ur­-Am­er­íku­deildar WHO við sjón­varps­stöð­ina CNBC nýverið. „Tak­mörkuð aðföng og ofbeldi eru líka að hindra heil­brigð­is­starfs­menn í að sinna sjúk­lingum af öryggi. Í sumum til­fellum gætu svo sjúk­lingar verið að forð­ast að leita sér aðstoðar af örygg­is­á­stæð­u­m.“

Fjöl­margir vís­inda­menn hafa sagt að far­aldri kór­ónu­veirunnar ljúki ekki fyrr en að minnsta kosti 80 pró­sent jarð­ar­búa hafi verið bólu­sett. Þangað til munu stökk­breytt afbrigði á borð við gamma, delta og lambda halda áfram að koma fram á sjón­ar­svið­ið.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Antony Blinken, á blaðamannafundi með utanríkisráðherra Þýskalands, Annalena Baerbock, fyrr í dag.
Hvað gerist ef Rússland ræðst inn í Úkraínu?
Bandaríkjaforseti gerir nú ráð fyrir að rússneski herinn muni ráðast inn í Úkraínu. Evrópusambandið, Bretland og Bandaríkin hóta því að grípa til harðra aðgerða, verði innrásin að veruleika.
Kjarninn 20. janúar 2022
Hinrik Örn Bjarnason er framkvæmdastjóri N1.
N1 Rafmagn biðst velvirðingar og ætlar að endurgreiða mismun frá 1. nóvember
„Við störfum á neyt­enda­mark­aði og tökum mark á þeim athuga­semdum sem okkur ber­ast og biðj­umst vel­virð­ingar á því að hafa ekki gert það fyrr,“ segir í yfirlýsingu frá N1 Rafmagni, sem hefur verið gagnrýnt fyrir tvöfalda verðlagningu á raforku.
Kjarninn 20. janúar 2022
Þorbjörn Guðmundsson
Katrín, kemur réttlætið kannski á næsta ári eða þar næsta ári?
Kjarninn 20. janúar 2022
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir þingmaður Pírata er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins.
Þeir sem fá dvalarleyfi hér á landi á grundvelli mannúðarsjónarmiða verði heimilt að vinna
Þingmenn fjögurra stjórnarandstöðuflokka vilja að útlendingar sem hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við Ísland verði undanþegnir kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi.
Kjarninn 20. janúar 2022
Þórdís Lóa Þórhallsdóttir er formaður borgarráðs Reykjavíkurborgar.
Borgin skoðar að selja Malbikunarstöðina Höfða sem er að flytja í Hafnarfjörð
Á fundi borgarráðs í dag var samþykkt að láta skoða sölu á malbikunarstöð sem borgin hefur átt í meira en 80 ár og hefur lengi verið þyrnir í augum margra. Stöðin var með 91 prósent markaðshlutdeild í malbikun í höfuðborginni um tíma.
Kjarninn 20. janúar 2022
Framleiðni eykst með meiri fjarvinnu
Aukin fjarvinna hefur bætt framleiðni skrifstofustarfsmanna vestanhafs um fimm til átta prósent. Búist er við að bandarískir vinnustaðir leyfi að meðaltali tvo fjarvinnudaga í viku að faraldrinum loknum.
Kjarninn 20. janúar 2022
Einungis tveir ráðherrar til svara á þingi – Vonbrigði, óforskammað og óásættanlegt
Stjórnarandstaðan var ekki sátt við ráðherra ríkisstjórnarinnar á Alþingi í morgun en tveir ráðherrar af tólf voru til svara í óundirbúnum fyrirspurnatíma. „Þetta minnir mig á það andrúmsloft sem var hér fyrir hrun þegar ráðherraræðið var algjört.“
Kjarninn 20. janúar 2022
Jónas Þór Guðmundsson stjórnarformaður Landvirkjunar og fyrrverandi formaður kjararáðs er einn þriggja sem sækjast eftir dómaraembættinu í Strassborg.
Stjórnarformaður Landsvirkjunar og tvö til sækjast eftir dómaraembætti við MDE
Þrjár umsóknir bárust frá íslenskum lögfræðingum um stöðu dómara við Mannréttindadómstól Evrópu. Þing Evrópuráðsins tekur ákvörðun um skipan í embættið. Stjórnarformaður Landsvirkjunar er á meðal umsækjenda.
Kjarninn 20. janúar 2022
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar