Áratuga sviptingar í flugbransanum

Mörg flugfélög eiga nú í erfiðleikum vegna afleiðinga kórónaveirunnar. Erfiðleikar, gjaldþrot og sameining eru þó ekki ný bóla í flugrekstri og dæmin eru mýmörg.

20. öldin hefur stundum verið kölluð öld flugsins. Öldin sem hinn nýi ferðamáti festi sig í sessi.
20. öldin hefur stundum verið kölluð öld flugsins. Öldin sem hinn nýi ferðamáti festi sig í sessi.
Auglýsing

Flestir kann­ast við Wow, Pri­mera, Iceland Express og Arn­ar­flug. Allt fyrr­ver­andi íslensk flug­fé­lög þar sem lagt var upp með fögur fyr­ir­heit og bjart­sýni að leið­ar­ljósi. Félög þar sem bjart­sýnin var kannski ekki í takt við raun­veru­leik­ann og til­vist þess­ara félaga heyrir sög­unni til. En fyrr­ver­andi flug­fé­lög er ekki íslenskur einka­klúbb­ur, öðru nær. Félögin sem farið hafa í þrot á und­an­förnum árum og ára­tugum skipta tug­um, lík­lega frekar hund­ruð­um. Cana­dian Air­lines, Air Ita­ly, EuroLOT, Sterl­ing, Pan Am, Ansett Australia, Mon­arch Air­lines, Air Berl­in, Germania eru aðeins örfá nöfn á löngum lista flug­fé­laga sem ekki eru lengur til.

Öld flugs­ins

20. öldin hefur stundum verið kölluð öld flugs­ins. Öldin sem hinn nýi ferða­máti festi sig í sessi. Tækni­fram­far­irnar voru næsta ótrú­leg­ar, flug­vél­arnar urðu sífellt full­komn­ari og hrað­fleyg­ari, og jafn­framt stærrri. Hér áður fyrr var elds­neyt­iseyðsla og útblástur ekki aðal­at­riði en nú er spar­neytni, og minni kolefn­islos­un, eitt helsta leið­ar­ljós fram­leið­enda. Og þró­unin er sjálf­sagt ekki á enda.

Auglýsing

Þjóð­arstolt

Framan af síð­ustu öld voru starf­andi mörg flug­fé­lög sem með réttu mætti kalla þjóð­ar­flug­fé­lög. Sumum þeirra hafði bein­línis verið komið á fót fyrir til­stilli rík­is­ins, eða með mynd­ar­legri aðstoð hins opin­bera í hverju landi.

Þótt við Íslend­ingar séum fámenn þjóð áttum við lengi vel tvö flug­fé­lög sem með réttu mátti kalla þjóð­ar­flug­fé­lög, Loft­leiðir og Flug­fé­lag Íslands. Starf­semi þeirra byggð­ist á mik­illi bjart­sýni og dugn­aði en þar kom að allir gerðu sér ljóst að ekki væri rekstr­ar­grund­völlur fyrir tvö milli­landa­flug­fé­lög í land­inu og árið 1973 voru félögin tvö sam­einuð undir nafn­inu Flug­leiðir en erlenda heitið var Icelanda­ir. Bæði eldri nöfnin voru þó til áfram og inn­an­lands­flugið bar lengi nafn Flug­fé­lags Íslands. Þessi saga verður ekki frekar rakin hér að öðru leyti en því að nafnið Flug­leiðir virð­ist algjör­lega horf­ið, nema í minn­ing­unni, og fyr­ir­tækið heitir nú Icelanda­ir.

Mörg „þjóð­ar­flug­fé­lag­anna“ nutu for­rétt­inda í sínum heima­lönd­um, nutu for­gangs og aðstöðumunar á flug­völlum og í flug­stöðv­um. Strangar reglur giltu um margt varð­andi flug­ið, hverjir máttu fljúga, hvert þeir máttu fljúga o.s.frv.

Breyt­ingar

Á tíunda ára­tug síð­ustu aldar urðu miklar breyt­ingar í flug­mál­um. Evr­ópu­sam­band­ið, og fyr­ir­renn­ari þess Efna­hags­banda­lag Evr­ópu, hafði lengi unnið að breyt­ingum í frjáls­ræð­isátt á þessu sviði. Árið 1991 urðu miklar breyt­ingar á reglum varð­andi vöru­flutn­inga og í árs­byrjun 1993 var síð­ustu tak­mörk­unum í milli­landa­flugi með far­þega rutt úr vegi. Jafn­framt þessu breytt­ust reglur varð­andi notkun flug­stöðva og flug­valla, þar sem heima­fé­lögin höfðu notið for­rétt­inda.

Þessar breyt­ingar höfðu mikil áhrif á „þjóð­ar­flug­fé­lög­in“, og mörg þeirra lifðu ekki af. Hin svo­nefndu lággjalda­fé­lög, Norweg­i­an, EasyJet, Ryan Air og fleiri urðu æ fyr­ir­ferð­ar­meiri. Mörg Evr­ópu­ríki völdu að styrkja „þjóð­ar­flug­fé­lögin til að tryggja áfram­hald­andi til­vist þeirra. Fram­kvæmda­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins hefur á und­an­förnum árum fjallað um ótal kærur vegna ólög­legra rík­is­styrkja til „þjóð­ar­flug­fé­lag­anna“, ekki síst eftir að flug lagð­ist að veru­legu leyti af vegna kór­óna­veirunnnar. Lággjalda­fé­lögin hafa ekki siglt lygnan sjó, ef svo má segja, und­an­farin ár. Minnstu mun­aði að Norweg­ian færi í þrot en á síð­ustu stundu tókst að forða því. Ryan Air lenti líka í miklum ólgu­sjó en nú eru lággjalda­fé­lög­in, að því er virð­ist, komin yfir mestu erf­ið­leik­ana, enda blússandi gangur í ferða­þjón­ust­unni.

Eins og áður sagði hafa á síð­ustu ára­tugum orðið miklar svipt­ingar í flug­brans­an­um, félög horfið eða sam­ein­ast öðr­um. Flug­rekstur er mjög sveiflu­kennd­ur, hagn­aður fljótur að breyt­ast í tap, og öfugt.

Eitt kemur þá annað fer

Hér verður greint frá örlögum nokk­urra félaga en list­inn er langt í frá tæm­andi.

Fyrsta nóv­em­ber árið 2001 lenti flug­vél frá belgíska flug­fé­lag­inu Sabena á Zaventem flug­vell­inum við Brus­sel. Vélin var að koma frá Cotonou í Benín, en lend­ingin tákn­aði enda­lok Sabena. Stjórn félags­ins hafði gert allt sem hugs­an­legt var til að bjarga því frá gjald­þroti en allt kom fyrir ekki. Sabena hafði starfað í 78 ár og var næstelsta flug­fé­lag í Evr­ópu. Á rústum félags­ins var til nýtt félag, SN Brussels Air­lines. Nokkrum árum síðar sam­ein­að­ist nýja félagið breska flug­fé­lag­inu Virgin Express og fékk þá nafnið Brussels Air­lines.

Swissair var stofnað árið 1931 og var lengi umtalað sem eitt traustasta flug­fé­lag í heimi, jafn­vel kallað „fljúg­andi banki“. Í kjöl­far hryðju­verk­anna í Banda­ríkj­unum 11. sept­em­ber 2001 stöðv­að­ist rekst­ur­inn um skeið en sviss­neska rík­is­stjórnin hljóp þá tíma­bundið undir bagga. Sögu Swissair lauk í lok mars 2002, með gjald­þroti. Til varð félagið Swiss, sem síðar varð hluti Luft­hansa félags­ins þýska. Sviss­nesk stjórn­völd tryggðu Swiss félag­inu nafnið Swissa­ir, til að tryggja að það lenti ekki í ann­arra hönd­um.

Ókyrrð í lofti hjá Alitalia og Iberia í mót­vindi

Þeir sem ferð­ast flug­leiðis þekkja flestir til­kynn­ingar um ókyrrð í lofti og ráð­legg­ingar um örygg­is­belti. Í rekstri ítalska flug­fé­lags­ins Alitalia hefur nán­ast frá stofnun árið 1946 ríkt ann­ars konar ókyrrð. Ítalska ríkið yfir­tók félagið árið 1961. Haft var á orði að vinnu­fatn­aður áhafna og starfs­fólks Alitalia væri sá flott­asti í brans­anum og þegar tísku­fröm­uð­ur­inn Georgio Armani fór að láta að sér kveða hann­aði hann bún­inga flug­á­hafna Alitalia, og inn­rétt­ingar flug­vél­anna. Bann Evr­ópu­sam­bands­ins við rík­is­styrkj­um, árið 2006, gerði Alitalia erfitt fyrir og á árunum 2007-2008 var reynt að selja félagið en samn­inga­við­ræður við Air France- KLM sigldu í strand á síð­ustu stundu. Útlitið var dökkt og ítalska ríkið hélt félag­inu á floti með neyð­ar­lán­um, í trássi við reglur ESB. Árið 2009 urðu eig­enda­skipti á félag­inu, Air France-KLM eign­uð­ust 25 pró­senta hlut í félag­inu. Rekst­ur­inn var áfram erfiður og 2013 bjarg­aði ítalska ríkið félag­inu fyrir horn. Árið 2015 keypti Eti­had Airways 49 pró­senta hlut í félag­inu, og til­kynnt var um miklar sparn­að­ara­gerð­ir. Í mars 2020 þjóð­nýtti ítalska ríkið félagið en félagið fór í þrot í októ­ber í fyrra. Nýtt félag, ITA, var stofnað á rústum hins gamla, að fullu í eigu ítalska ríks­ins. Nýja félagið keypti Alitalia nafn­ið.

Spænska rík­is­flug­fé­lagið Iberia var stofnað árið 1927. Félagið hefur ekki alla tíð haft byr undir vængjum og gengið á ýmsu í rekstr­in­um. Árið 2010 samdi stjórn félags­ins við Brit­ish Airways um sam­ein­ingu, sem varð að veru­leika í árs­byrjun 2011, móð­ur­fé­lagið heitir International Air­lines Group, IAG. Þrátt fyrir sam­ein­ing­una fljúga bæði Brit­ish Airways og Ibera áfram undir sínum gömlu nöfn­um.

Air France-KLM

Árið 2003 gengu franska flug­fé­lagið Air France og hol­lenska KLM félagið í eina sæng. KLM, stofnað 1919 er elsta starf­andi flug­fé­lag í heimi. Air France var stofnað 1933, við sam­ein­ingu nokk­urra franskra félaga. Sam­runi Air France og KLM var stað­festur árið 2004 og þá flaug hið sam­ein­aða félag, sem er meðal þeirra stærstu í Evr­ópu, til 225 áfanga­staða víða um heim.

Eins og nefnt var hér framar er list­inn yfir félög sem hafa logn­ast út af, skipt um nafn eða sam­ein­ast öðrum félög­um, ekki tæm­andi. Miklar svipt­ingar hafa á und­an­förnum árum orðið í banda­rískum flug­rekstri, sama gildir um Asíu og Suð­ur­-Am­er­íku, þar hafa ótal félög skotið upp koll­inum og önnur horf­ið. Allt þetta væri efni í annan pistil.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Engin lagaleg skilgreining til á orðinu kona
Samkvæmt svari frá forsætisráðherra þarf menningar- og viðskiptaráðherra sem „fer með málefni íslenskunnar“ að svara því hverjar orðsifjar nafnorðsins kona séu og hver málfræðileg merking orðsins sé.
Kjarninn 30. júní 2022
Lárus Blöndal, stjórnarformaður Bankasýslu ríkisins, og Jón Gunnar Jónsson, forstjóri stofnunarinnar.
Bankasýslan borgaði LOGOS 6,2 milljónir og lét Morgunblaðið fá upplýsingar fyrirfram
Bankasýslan sendi Morgunblaðinu einum fjölmiðla fyrirfram tilkynningu um að lögfræðilegur ráðgjafi hennar hefði komist að þeirri niðurstöðu að jafnræðis hafi verið gætt við sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka.
Kjarninn 30. júní 2022
Til þess að komast ferða sinna þurfa Íslendingar að borga 85 prósentum meira heldur en íbúar í löndum Evrópusambandsins gera að meðaltali.
Samgöngukostnaður hvergi hærri í Evrópu en á Íslandi
Norðurlöndin raða sér í efstu sæti á lista þeirra landa í Evrópu þar sem samgöngukostnaður er mestur. Verð á gistingu, mat, fötum og skóm er hærra hér á landi en víðast hvar annars staðar í álfunni.
Kjarninn 30. júní 2022
Ríkið þurfi að kortleggja á hverjum loftslagsskattarnir lenda
Upplýsingar liggja ekki fyrir í dag um það hvernig byrðar af loftslagssköttum dreifast um samfélagið. Í greinargerð frá Loftslagsráði segir að stjórnvöld þurfi að vinna slíka greiningu, vilji þau hafa yfirsýn yfir áhrif skattanna.
Kjarninn 30. júní 2022
Í frumdrögum að fyrstu lotu Borgarlínu var Suðurlandsbrautin teiknuð upp með þessum hætti. Umferðarskipulag götunnar er enn óútkljáð, og sannarlega ekki óumdeilt.
Borgarlínubreytingar á Suðurlandsbraut strjúka fasteignaeigendum öfugt
Nokkrir eigendur fasteigna við Suðurlandsbraut segja að það verði þeim til tjóns ef akreinum undir almenna umferð og bílastæðum við Suðurlandsbraut verði fækkað. Unnið er að deiliskipulagstillögum vegna Borgarlínu.
Kjarninn 30. júní 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Einlæg gjöf en smáræði 千里送鹅毛
Kjarninn 30. júní 2022
Úlfar Þormóðsson
Taglhnýtingar þétta raðirnar
Kjarninn 30. júní 2022
Viðbragðsaðilar og vegfarendur á vettvangi aðfaranótt sunnudags. 22 unglingar létust á Enyobeni-kránni.
Hvers vegna dóu börn á bar?
Meðvitundarlaus ungmenni á bar. Þannig hljómaði útkall til lögreglu í borginni East London í Suður-Afríku aðfaranótt sunnudags. Ýmsar sögur fóru á kreik. Var eitrað fyrir þeim? Og hvað í ósköpunum voru unglingar – börn – að gera á bar?
Kjarninn 30. júní 2022
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar