Fjármagnsskortur stendur ekki í vegi fyrir áframhaldandi rannsókn á Samherja

Útistandandi réttarbeiðni í Namibíu er stærsta hindrun þess að hægt sé að ljúka rannsókn á Samherjamálinu svokallaða. Skortur á fjármunum er ekki ástæða þess að ákvörðun um ákæru hefur ekki verið tekin, tveimur og hálfu ári eftir að rannsókn hófst.

Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Namibíu, og Þorsteinn Már Baldvinsson hittust nokkrum sinnum. Sá fyrrnefndi hefur verið ákærður í Namibíu og sá síðarnefndi er með stöðu sakbornings í rannsókn á Íslandi.
Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Namibíu, og Þorsteinn Már Baldvinsson hittust nokkrum sinnum. Sá fyrrnefndi hefur verið ákærður í Namibíu og sá síðarnefndi er með stöðu sakbornings í rannsókn á Íslandi.
Auglýsing

Það er ekki skortur á fjár­magni sem tefur rann­sókn hér­aðs­sak­sókn­ara á meintum brotum Sam­herj­a­sam­stæð­unn­ar. Heim­ildir Kjarn­ans herma þvert á móti að rann­sókn máls­ins sé vel á veg komin og að nýlegir fundir með rann­sak­endum og öðrum yfir­völdum í Namibíu hafi skilað umtals­verðum árangri við að skil­greina hvað hvor aðili fyrir sig muni halda áfram að rann­saka og eftir atvikum leggja til að ákært verði fyr­ir. Slíkir fundir hafa staðið til lengi en hafa ítrekað frestast, meðal ann­ars vegna kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins. Þeir fóru svo fram í maí í höf­uð­stöðvum Europol í Hollandi og hér­lendis í byrjun júní þegar namibísk sendi­nefnd, sem inni­hélt meðal ann­ars aðstoð­ar­for­sæt­is­ráð­herr­ann Net­umbo Nand­i-Ndaitwah, heim­sótti Ísland. 

Íslenskir rann­sak­endur hafa, sam­hliða eigin rann­sóknum á mál­inu, leikið stórt hlut­verk við að aðstoða yfir­völd í Namib­íu, meðal ann­ars með ýmis konar gagna­öflun og sinnt rétt­ar­beiðnum það­an.

Helsta hindrun þess að hægt sé að ljúka rann­sókn á þeim anga Sam­herj­a­máls­ins sem er til rann­sóknar hjá íslenskum rann­sókn­aremb­ættum er sú að enn vantar á að fá ýmis­konar gögn í hina átt­ina, þ.e. frá Namibíu til Íslands. Rétt­ar­beiðni vegna þessa er enn útistand­andi og ekki liggur fyrir hvenær hún verður þjón­u­st­uð. Fundir með bæði þar­lendum rann­sókn­ar­yf­ir­völd­um, og síðar hátt­settum stjórn­mála­mönn­um, hafa liðkað fyrir því að það gangi hraðar fyrir sig. 

Hörð gagn­rýni OECD sem óskar eftir svörum

Drago Kos, yfir­­­maður vinn­u­hóps OECD gegn mút­­um, sagði í við­tali við frétta­stofu Stöðvar 2 og Vísis í síð­ustu viku að ótrú­­legt væri að horfa á íslensk stjórn­­völd draga lapp­­irnar í tengslum við rann­­sókn á mút­u­greiðslum Sam­herja í Namib­­íu. Stjórn­­völd í Namibíu dragi vagn­inn í mál­inu og það væri nán­­ast vand­ræða­­legt fyrir Ísland. 

Auglýsing
Það valdi jafn­­framt áhyggjum að íslenskir rann­­sókn­­ar­­blaða­­menn hafi verið boð­aðir í yfir­­heyrslur af hálfu lög­­­reglu með rétt­­ar­­stöðu grun­aðra. Vinn­u­hóp­­ur­inn líti á blaða­­menn sem banda­­menn í bar­átt­unni gegn spill­ingu og raunar ótrú­­legt að eitt­hvað þessu líkt hafi átt sér stað á Íslandi, að lög­­reglan hafi farið á eftir blaða­­mönnum í stað þeirra grun­uðu. Eðli­­legt væri að fyr­ir­tæki sem liggi undir grun reyni að beina athygl­inni ann­að, en að með ólík­­indum sé að lög­­­reglu­yf­­ir­völd spili með. 

Vegna þessa, sem og vegna þess að tvö og hálft ár eru liðin frá afhjúpun Sam­herj­­a­skjal­anna án þess að nokkuð hafi komið fram af hálfu íslenskra yfir­­­valda um fram­­gang rann­­sókn­­ar­inn­­ar, hyggst vinn­u­hóp­­ur­inn óska eftir svörum frá íslenskum yfir­­völd­­um. Kos sagði það einnig ótrú­legt að emb­ætti sak­sókn­ara í vel­meg­un­ar­landi eins og Íslandi væri van­fjár­magn­að. „Stjórn­­völd verða að finna fjár­­­magn og veita emb­ætt­inu allt sem það þarf til að klára málið eins fljótt og hægt er.“

Ólafur Þór Hauksson er héraðssaksóknari.

Sam­kvæmt heim­ildum Kjarn­ans voru full­trúar hér­aðs­sak­sókn­ara á fundum með starfs­fólki vinnu­hóps OECD gegn mútum fyrr á þessu ári, án þess að nokkrar athuga­semdir á borð við þær sem hér að ofan eru raktar hafi verið settar fram.

Átta manns hið minnsta hafa rétt­­ar­­stöðu sak­­born­ings við yfir­­heyrslur hjá emb­ætti hér­­aðs­sak­­sókn­­ara frá því að fyrsta lota þeirra hófst í sum­arið 2020. Á meðal þeirra er Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Sam­herja. Aðrir sem kall­aðir hafa verið inn til yfir­heyrslu og fengið stöðu sak­born­ings við hana eru Ingólfur Pét­­ur­s­­son, fyrr­ver­andi fjár­­­mála­­stjóri Sam­herja í Namib­íu,Ingvar Júl­í­us­­son, fjár­­­mála­­stjóri Sam­herja á Kýp­­ur, Arna McClure, yfir­­lög­fræð­ingur Sam­herja og ræð­is­­maður Kýpur á Íslandi, Egill Helgi Árna­­son, fram­­kvæmda­­stjóri Sam­herja í Namib­­íu, Aðal­­­steinn Helga­­son, fyrr­ver­andi fram­­kvæmda­­stjóri Sam­herja í Namib­­íu, Jón Óttar Ólafs­­son, ráð­gjafi og fyrr­ver­andi rann­­sókn­­ar­lög­­reglu­­maður sem starfað hefur fyrir Sam­herja árum sam­an­, og upp­­­ljóstr­­ar­inn Jóhannes Stef­áns­­son.

Mút­­­ur, pen­inga­þvætti og skatta­snið­­ganga

Þau brot sem grunur er um að hafi verið framin í Sam­herj­­a­­mál­inu varða 109. og 264. grein almennra hegn­ing­­ar­laga um mút­­­ur. Í fyrr­­nefndu grein­inni segir að hver sem gef­­ur, lofar eða býður opin­berum starfs­­manni, gjöf eða annan ávinn­ing, sem hann á ekki til­­­kall til, í þágu hans eða ann­­arra, til að fá hann til að gera eitt­hvað eða láta eitt­hvað ógert sem teng­ist opin­berum skyldum hans skal sæta fang­elsi allt að fimm árum eða sektum ef máls­bætur eru fyrir hendi. „Sömu refs­ingu skal sá sæta sem beinir slíku að erlendum opin­berum starfs­­manni, erlendum kvið­­dóm­anda, erlendum gerð­­ar­­manni, manni sem á sæti á erlendu full­­trú­a­­þingi sem hefur stjórn­­­sýslu með hönd­um, starfs­­manni alþjóða­­stofn­un­­ar, manni sem á sæti á þingi slíkrar stofn­unar eða á opin­beru lög­­gjaf­­ar­­þingi í erlendu ríki, dóm­­ara sem á sæti í alþjóð­­legum dóm­stóli eða starfs­manni við slíkan dóm­stól, í því skyni að fá hann til að gera eitt­hvað eða láta eitt­hvað ógert sem teng­ist opin­berum skyldum hans.“

Jón Óttar Ólafsson er á meðal þeirra sem hafa stöðu sakbornings við yfirheyrslur í málinu. Mynd: Skjáskot/Samherji

Í 264. grein segir að hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinn­ings af broti á hegn­ing­­ar­lögum eða af refsi­verðu broti á öðrum lög­­um, eða umbreytir slíkum ávinn­ingi, flytur hann, send­ir, geym­ir, aðstoðar við afhend­ingu hans, leynir honum eða upp­­lýs­ingum um upp­­runa hans, eðli, stað­­setn­ingu eða ráð­­stöfun ávinn­ings skuli sæta fang­elsi allt að sex árum.

Þá eru einnig til rann­­sóknar meint brot á ákvæðum kafla XXXVI í almennum hegn­ing­­ar­lög­um, sem fjalla um auð­g­un­­ar­brot. Við brotum á ákvæðum þess kafla liggur fang­els­is­refs­ing sem getur verið allt að þrjú til sex ár. 

Stór­felld skatta­rann­sókn

Til við­bótar var ráð­ist í rann­sókn á meintum stór­felldum skatta­laga­brotum Sam­herj­a­sam­stæð­unnar hjá emb­ætti skatt­rann­sókn­ar­stjóra. Rík­is­stjórnin lagði það emb­ætti niður og gerði að deild innan Skatts­ins í fyrra. 

Kjarn­inn greindi frá því í ágúst 2021 að til­­­­­færsla stærri skatt­rann­­­sókna hafi setið föst, og ekki kom­ist yfir til hér­­­aðs­sak­­­sókn­­­ara frá því að lög um nið­­­ur­lagn­ingu skatt­rann­­­sókn­­­ar­­­stjóra tóku gildi. Ástæðan var sú að innan emb­ætt­anna var ótti við að rann­­­sókn mála gæti skemmst á tækn­i­­­legum for­­­sendum ef for­m­­­legar verk­lags­­­reglur lægju ekki fyr­­­ir. 

Í kjöl­far umfjöll­unar Kjarn­ans um málið voru for­m­­legar verk­lags­­reglur settar og við það losn­­aði sá tappi sem mynd­­ast hafði milli emb­ætt­anna og mál sem höfðu verið á bið mán­uðum saman gátu færst í áfram­hald­andi rann­­sókn hjá hér­­aðs­sak­­sókn­­ara. Á meðal þeirra er skatta­hluti Sam­herj­­a­­máls­ins sem færð­ist yfir í sept­­em­ber 2021.

Heim­ildir Kjarn­ans herma að meðal þess sem þar hafi verið til skoð­unar sé hvort raun­veru­­­legt eign­­­ar­hald á allri Sam­herj­­­a­­­sam­­­stæð­unni sé hér­­­­­lendis og hvort að ákvörðun um að greiða skatta ann­ars­staðar en hér sé þar með stór­­­felld skatta­snið­­­ganga. Þar er um að ræða mög­u­­leg brot á svo­­kall­aðri CFC lög­­­gjöf sem verið hefur í gildi hér­­­lendis frá árinu 2010.

CFC stendur fyrir Controlled For­­­­eign Cor­poration, erlend fyr­ir­tæki, félög eða sjóði í lág­skatta­­­­ríkjum í eigu, eða undir stjórn íslensks eig­anda, hvort sem sá eig­andi er félag eða ein­stak­l­ing­­­­ur. Lögin kveða meðal ann­­­­ars á um að greiða skuli tekju­skatt hér á landi af hagn­aði félags sem íslenskur skatt­að­ili á en er í lág­skatta­­­­rík­­­­i. Íslend­ingar sem eiga félög á lág­skatta­­­­­svæðum eiga að skila sér­­­­­­­­­stöku fram­tali með skatt­fram­tal­inu sínu vegna þessa, skýrslu ásamt grein­­­­­ar­­­­­gerð þar sem meðal ann­­­­­ars eru sund­­­­­ur­lið­aðar tekj­­­­­ur, skatta­­­­­legar leið­rétt­ing­­­­­ar, arðsút­­­­­hlutun og útreikn­ingur á hlut­­­­­deild í hagn­aði eða tapi á grund­velli árs­­­­­reikn­inga, sem eiga að fylgja. Ef það er ekki gert brýtur það í bága við lög um tekju­skatt.

Hagn­aður af Namib­­íu­út­­­gerð Sam­herja var fluttur til félags á eyj­unni Mári­­tíus og þaðan til lág­skatt­­rík­­is­ins Kýp­­ur, þar sem Sam­herji átti fjöl­­mörg félög en var með nán­­ast enga eig­in­­lega starf­­semi. Þaðan fóru þeir síðan inn á banka­­reikn­inga sam­­stæð­unn­­ar, sam­­kvæmt því sem fram kom í umfjöllun Kveiks, Stund­­ar­innar og fleiri miðla sem birt var í nóv­­em­ber 2019

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Úlfar Þormóðsson
Uppvakningar
Kjarninn 25. júní 2022
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar