Mynd: Skjáskot Þorsteinn Már Baldvinsson og Bernhard Essau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Namibíu.
Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Namibíu, og Þorsteinn Már Baldvinsson hittust nokkrum sinnum. Sá fyrrnefndi hefur verið ákærður í Namibíu og sá síðarnefndi er með stöðu sakbornings í rannsókn á Íslandi.
Mynd: Skjáskot

Skattkröfur namibískra stjórnvalda á hendur Samherja Holding um þrír milljarðar króna

Í nýbirtum ársreikningi Samherja Holding kemur fram að yfirvöld í Namibíu hafi stofnað til nokkurra skatta- og annarra lögfræðilegra krafna á hendur samstæðunni. Óvissa um áhrif málareksturs í Namibíu á starfsemi Samherja Holding gerði það að verkum að ársreikningurinn er undirritaður með fyrirvara bæði stjórnar og endurskoðanda.

Stjórn­völd í Namibíu hafa stofnað til­ nokk­urra skatta- og ann­arra lög­fræði­legra krafna á hendur namibískum dótt­ur­fé­lögum Sam­herja Hold­ing. Þar á meðal sé mögu­legt end­ur­mat á skatt­greiðslum upp á 318 milljón Namib­íu­dali, alls 20,2 millj­ónir evra, sem eru um þrír millj­arðar króna á núvirði. Nið­ur­stöðu þess og tengdan máls­kostnað sé ekki hægt að áætla með nægi­legri vissu, en til­tekið er að stjórn­endur Sam­herja Hold­ing hafi mót­mælt þessum kröf­um. 

Úr ársreikningi Samherja Holding.

Þetta er meðal þess sem fram kemur í árs­reikn­ingi Sam­herja Hold­ing vegna árs­ins 2020 sem skilað var inn til Skatts­ins 30. des­em­ber síð­ast­lið­inn og var gerður aðgengi­legur almenn­ingi í gær, fimmtu­dag­inn 6. jan­ú­ar. Í árs­reikn­ingnum er farið yfir þann mála­rekstur sem stofnað hefur verið til vegna starf­semi Sam­herja Hold­ing í Namibíu og þær kröfur sem þegar eru komnar fram vegna henn­ar.

Greiddu mörg hund­ruð millj­ónir til fær­eyskra skatt­yf­ir­valda

Þá er þar greint frá því að Sam­herji hf., syst­ur­fé­lag Sam­herja Hold­ing, hafi greitt fyrir hönd Sp/f Tind­hólms, dótt­ur­fé­lags Sam­herja Hold­ing, sam­tals um 17 millj­ónir danskra króna, um 335 millj­ónir króna á núvirði, til fær­eyskra skatt­yf­ir­valda vegna óvissu um gildi skatt­frelsis fyrir ákveðna áhafn­ar­með­limi. Málið kom upp í mars í fyrra þegar fyrri hluti heim­ild­­ar­­myndar um umsvif Sam­herja í Fær­eyjum var sýnd er í fær­eyska sjón­­varp­inu. Hún var unnin í sam­­starfi við Kveik og Wiki­leaks. 

Þar kom fram að Íslend­ingur úr áhöfn tog­­ara í eigu Sam­herja, sem gerður var út í Namib­­íu, fékk laun sín greidd frá fær­eyska félag­inu Spf Tind­holm­ur, sem Sam­herji stofn­aði þar í landi árið 2011. Gögn sýndu að hann hafi auk þess verið rang­­lega skráður í áhöfn fær­eysks flutn­inga­­skips í eigu Sam­herja, en útgerðum býðst 100 pró­­sent end­­ur­greiðsla á skatt­greiðslum áhafna slíkra skipa. 

Þannig er talið að málum hafi verið háttað með fleiri sjó­­menn sem unnu fyrir Sam­herja í Namib­­íu. Fyrir vikið greiddu sjó­­menn­irnir ekki skatta í Namibíu og Sam­herji þurfti því ekki að bæta þeim upp tekju­tap vegna slíkra skatt­greiðslna.

Skatt­yf­ir­völd í Fær­eyjum hafa til­kynnt dótt­ur­fé­lagið SpF Tind­hólm til lög­reglu. Í árs­reikn­ingi Sam­herja Hold­ing segir að óljóst sé hvort eða hvernig fær­eysk skatta­yf­ir­völd og lög­regla muni fylgja mál­inu eft­ir.

Rann­sókn stendur yfir í Namibíu og á Íslandi

Í reikn­ingnum er til­tekið að rann­sókn á meintum lög­brotum Sam­herja Hold­ing og starfs­manna sam­stæð­unnar sem tengj­ast meðal ann­ars starf­sem­inni í Namibíu standi yfir hjá yfir­völdum í Namibíu og á Íslandi, en að ekki hefur verið höfðað mál á hendur félag­inu. Í árs­reikn­ingnum seg­ir: „Fé­lagið hefur mót­mælt öllum ásök­unum um lög­brot og gert grein fyrir sjón­ar­miðum sínum opin­ber­lega.“

Í Namibíu er rekið umfangs­mikið saka­mál vegna meintra mút­u­greiðslna, svika, spill­ing­­ar, pen­inga­þvættis og skattaund­an­­skota í tengslum við kvóta­við­­skipti Sam­herja í land­inu. Það snýr að að mestu að namibískum áhrifa­­mönnum sem hafa flestir setið í gæslu­varð­haldi allt frá því málið kom upp á yfir­­­borðið í umfjöll­unum Kveiks, Stund­­ar­inn­­ar, Al Jazeera og fleiri miðla í nóv­­em­ber 2019, sem unnar voru með aðkomu Wiki­Leaks, sem birti frum­­gögn máls­ins. Auk þess hefur rík­is­sak­sókn­ari Namibíu sagt að hún ætli sér að ákæra þrjá íslenska rík­is­borg­ara sem stýrðu félögum fyrir hönd Sam­herja, en ekki hefur tek­ist að birta þeim ákærur og eng­inn fram­sals­samn­ingur er í gildi milli Namibíu og Íslands. 

Fyrir liggur að á Íslandi eru átta manns hið minnsta með rétt­ar­stöðu sak­born­ing við rann­sókn emb­ættis hér­aðs­sak­sókn­ara á meintu pen­inga­þvætti, mútu­greiðslum og skatta­snið­göngu Sam­herj­a­sam­stæð­unn­ar. Á meðal þeirra er Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Sam­herja, en allir hinir annað hvort starfa fyrir sam­stæð­una eða hafa gert það. Kjarn­inn greindi frá því í októ­ber að rann­­sókn á meintum skatta­laga­brotum Sam­herj­­a­­sam­­stæð­unnar hefði færst yfir til emb­ættis hér­­aðs­sak­­sókn­­ara skömmu áður. 

Bankar, birgjar og við­skipta­vinir haldið tryggð

Í árs­reikn­ingi Sam­herja Hold­ing er sagt að fjallað hafi verið ítar­lega um hvað fór úrskeiðis í rekstr­inum í Namibíu og hvers vegna. „Gripið hefur verið til víð­tækra ráð­staf­ana til að koma í veg fyrir að slík atvik geti hent á ný. Mik­il­vægir hags­muna­að­ilar sem félagið á í sam­skiptum við, bankar, birgjar og stórir við­skipta­vinir hafa haldið tryggð við félag­ið.“

Starf­semi dótt­ur­fé­laga sam­stæð­unnar í Namibíu var lögð niður í árs­lok 2019 og í árs­reikn­ingnum segir að lögð hafi verið áhersla á að dótt­ur­fé­lög Sam­herja í land­inu muni upp­fylla skyldur sínar gagn­vart namibískum yfir­völd­um.

Samherja skipt upp í tvö fyrirtæki árið 2018

Á árinu 2018 gerð­ist það að Sam­herja var skipt upp í tvö fyr­ir­tæki. Það var sam­­­þykkt 11. maí 2018 á hlut­hafa­fundi og skipt­ingin látin miða við 30. sept­­­em­ber 2017.

Eftir það er þorri inn­­­­­­­­­lendrar starf­­­­­sem­i Sam­herja og starf­­­­­semi fyr­ir­tæk­is­ins í Fær­eyj­um undir hatti Sam­herja hf. en önnur erlend starf­­­­­sem­i og hluti af fjár­­­­­­­fest­ing­­­­ar­­­­starf­­­­semi á Íslandi í félag­inu Sam­herji Holding ehf.

Sam­herji Holding er að upp­­i­­­­stöðu í eigu Þor­­­steins Más Bald­vins­son­ar, Helgu S. Guð­munds­dóttur fyrr­ver­andi eig­in­konu hans og Krist­jáns Vil­helms­­­son­­­ar, útgerð­­ar­­stjóra Sam­herj­­a­­sam­­stæð­unn­­ar. Inni í þeim hluta starf­­­sem­innar eru eign­­­ar­hlutir Sam­herja í dótt­­­­­ur­­­­­fé­lögum í Þýska­landi, Nor­egi, Bret­landi og í fjár­­­­­­­­­fest­inga­­­­­fé­lagi á Ísland­i. Þar eru þó einnig íslenskir hags­mun­ir, meðal ann­­­ars 34,22 pró­­­sent hlutur í Eim­­­skip, sem hefur rúm­­­lega tvö­­­fald­­­ast í virði síð­­­ast­liðið ár.

Í byrjun árs 2021 var greint frá því að Bald­vin Þor­­­steins­­­son, sonur Þor­­­steins Más og Helgu, hafi verið falið að leiða útgerð­­­ar­­­starf­­­semi Sam­herja í Evr­­­ópu, sem fer fram í gegnum Sam­herja Holding. Til að vera nákvæmari þá fer hún fram í gegnum dótturfélagið Alda Seafood Holding BV. Í ársreikningi Samherja Holding fyrir árið 2020 segir að í desember það ár hafi félagið öll önnur hlutabréf sín í CR Cuxhavener Reederei GmbH, Icefresh GmbH, Nergård Invest Samherji AS, Onward Fishing Company Limited, Sæbóli fjárfestingafélagi ehf. og Seagold Limited inn sem hlutafjárframlag í Alda Seafood Holding BV, sem er í 100 prósent eigu Samherja Holding.

Fjár­­­­­­­fest­inga­­­­fé­lagið Sæból hét áður Polar Seafood. Það félag á tvö dótt­­­­ur­­­­fé­lög, Esju Shipping Ltd. og Esju Seafood Ltd. sem bæði eru með heim­il­is­­­­festi á Kýp­­­­ur. Þau félög héldu meðal ann­­­­ars utan um veiðar Sam­herja í Namib­­­­íu, þar sem sam­­­­stæðan og stjórn­­­­endur hennar eru nú grun­aðir um að hafa greitt mútur til að kom­­­­ast yfir ódýran kvóta.

Auk þess á Sæból þrjú dótturfélög í Færeyjum, þar á meðal Spf Tindhólm.

Samt sem áður er gerður fyr­ir­vari við und­ir­ritun árs­reikn­ing­inn bæði úr hendi stjórnar og for­stjóra Sam­herja Hold­ing og end­ur­skoð­anda sam­stæð­unn­ar. Fyr­ir­var­inn er gerður vegna þess að enn sé óvissa um áhrif mála­rekst­urs í Namibíu á starf­semi sam­stæð­unnar og að ekki hagi tek­ist með full­nægj­andi hætti að sann­reyna skuld­bind­ingar Hermono sam­stæð­unn­ar, sem fór með rekst­ur­inn Í Namibíu fyrir hönd Sam­herja Hold­ing. 

Í áritun end­ur­skoð­anda segir að ­starf­semi Hermono sam­stæð­unnar sé flokkuð sem aflögð starf­semi í efna­hags- og rekstr­ar­reikn­ingi sam­stæð­unn­ar. „Við gátum ekki aflað nægj­an­legra og við­eig­andi end­ur­skoð­un­ar­gagna til að stað­festa þær fjár­hæðir sem fram koma í aflagðri starf­semi en tap aflagðrar starf­semi var 8.592 þús­und evr­ur, eignir í aflagðri starf­semi voru 16.391 þús­und evrur og skuldir vegna aflagðrar starf­semi voru 10.515 þús­und evr­ur. Enn­fremur ríkir óvissa um áhrif ásak­ana og rann­sókna á starf­semi sam­stæð­unnar í Namibíu á skuld­bind­ingar Hermono sam­stæð­unn­ar.“ 

Ekki hafi reynst unnt að bregð­ast við því í end­ur­skoð­un­inni. Þar af leið­andi var ekki lagt mat á rétt­mæti ofan­greindra fjár­hæða. 

Sölu­and­virði Heinaste geymt á sam­eig­in­legum reikn­ingi

Hluti af eignum aflagðrar starf­semi var skipið Heina­ste, en skipið var selt í nóv­em­ber 2020 til þriðja aðila fyrir 18 millj­ónir Banda­ríkja­dala, sem eru á núvirði rúm­lega 2,3 millj­arðar króna. Þriðj­ungur sölu­verðs­ins er ógreiddur en kemur til greiðslu á árunum 2022 til 2023. „Sá hluti sem hefur verið greidd­ur, sam­kvæmt sér­stöku sam­komu­lagi við namibísk stjórn­völd, er geymdur á sam­eig­in­legum reikn­ingi með rík­is­sjóði Namib­íu, þar til nið­ur­stöður dóms­máls í Namibíu liggja fyr­ir. Það er því óljóst hvenær and­virði söl­unnar verður til­tækt til notk­unar fyrir sam­stæð­una.“

Skipið Heinaste.
Mynd: MarineTraffic

Heinaste var kyrr­sett síðla árs 2019 og lá við bryggju í Wal­vis Bay í Namibíu að kröfu namibískra yfir­­­valda í rúmt ár. Þeirri kyrr­setn­ingu var aflétt í nóv­em­ber 2020 og það í kjöl­farið selt til­ na­mibíska útgerð­­ar­­fyr­ir­tæk­is­ins Tunacor Fis­heries. Martha Imalwa, rík­­is­sak­­sókn­­ari í Namib­íu, sagði við við vefrit­ið Repu­blikein að þessu til­efni að það hefði ekki verið henn­ar á­kvörðun að aflétta kyrr­­setn­ingu Heina­ste, heldur lög­­regl­unn­­ar, sem var með skipið kyrr­­sett á grund­velli laga um skipu­lagða glæp­a­­starf­­sem­i. Það hafi bæði verið kostn­að­­ar­­samt fyrir namibíska ríkið að halda verk­smiðju­­tog­­ar­­anum við bryggju í Wal­vis Bay og einnig hafi þetta verð­­mæta atvinn­u­tæki verið að drabb­­ast niður við hafn­­ar­­kant­inn í stað þess að nýt­­ast við að sækja fisk á namibísk fiski­mið.

Skil­uðu árs­reikn­ingum löngu eftir að lög­bund­inn frestur var útrunn­inn

Sam­­kvæmt lögum eiga félög með heim­il­is­­festi á Íslandi að skila árs­reikn­ingum inn fyrir lok ágúst­mán­aðar á ári hverju. Sam­herji Hold­ing, sem er eitt stærsta fyr­ir­tæki lands­ins með eigið fé upp á 61,3 millj­arða króna í lok árs 2020, skil­aði hins vegar ekki árs­reikn­ingum fyrir árið 2019 og 2020 til Skatts­ins fyrr en 30. des­em­ber 2021. Sama dag voru birtar valdar upp­lýs­ingar úr reikn­ing­unum á heima­síðu syst­ur­fé­lags­ins Sam­herja hf. 

Í til­­kynn­ing­unni á heima­­síðu Sam­herja sama dag og reikn­ing­unum var skilað inn sagði að óvissa vegna Namib­­íu­­starf­­sem­innar og fjár­­hags­­legra áhrifa hennar hafi „valdið þeim drætti sem orðið hefur á gerð árs­­reikn­ing­anna en stjórnin taldi mik­il­vægt að freista þess að fá sem gleggstar upp­­lýs­ingar um þessa þætti áður en gengið yrði frá frá reikn­ing­un­­um.“

Ákvæði sem heim­ilar slit á félögum sem sinna ekki lög­­­­­bund­inni skila­­­­­skyldu á árs­­­­­reikn­ingum hefur verið til staðar í lögum frá árinu 2016. Kjarn­inn greindi frá því í haust að henni hefði aldrei verið beitt, vegna þess að það ráðu­­­­­neyti sem stýrir mála­­­­­flokkn­um,, sá hluti atvinn­u­­­­­vega- og nýsköp­un­­­­­ar­ráðu­­­­­neyt­is­ins sem heyrir undir Þór­­­­­dísi Kol­brúnu R. Gylfa­dótt­­­­­ur, hafi ekki gefið út reglu­­­­­gerð sem virkjar það. 

Því hafði ákvæðið verið dauður stafur í fimm ár og engu félagi sem virt hefur lögin um skil á árs­­­­­reikn­ingi að vettugi hafði fyrir vikið verið slit­ið. 

Ákvæðið varð virkt 18. októ­ber 2021, eftir að reglu­­­gerðin var loks gefin út.

Kjarn­inn greindi frá því 10. nóv­­­em­ber síð­­­ast­lið­inn að árs­­­­reikn­inga­­­­skrá hefði þá enn sem komið er ekki kraf­ist skipta neinu félagi sem hefði ekki skilað árs­­­­reikn­ingi innan lög­­­­­­­boð­ins frests.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar