Getur Ísland orðið leiðandi afl á norðurslóðum?

arctic.139396_1920.jpg
Auglýsing

Ríkisstjórnin vinnur um þessar mundir að hagsmunamati Íslands á norðurslóðum. Þær eru grundvallarþáttur í utanríkisstefnu Íslands og í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir að unnið verði að því að Ísland verði þar leiðandi afl. Slík yfirlýsing hljómar vægast sagt mjög óraunsæ, í besta falli djörf. Baldur Þórhallsson prófessor í stjórnmálafræði gengur svo langt að kalla hana barnalega. Hvernig má það líka vera að Ísland eigi einhverja möguleika gagnvart stórveldum eins og Bandaríkjunum og Rússlandi, þegar kemur að því að vera leiðandi afl, er það ekki tómt mál að tala um?

Eða hvað?


Hafa ber í huga að bæði Bandaríkjamenn og Rússar hafa sýnt í verki að þeir vilji halda stjórnun á norðurslóðum hjá formlegum stofnunum: stuðla að eflingu Norðurskautsráðsins og leysa deilumál á vettvangi Hafréttarsáttmálans. Má í því samhengi benda á friðsamlegt norðurslóðasamstarf á undanförnum árartugum, meðal annars á sviði björgunarmála og umhverfisvísinda. Þetta samstarf ríkjanna virðist ekki raskast að ráði þrátt fyrir spennu vegna atburða á Krímskaga og jafnvel á dögum kalda stríðsins gekk samstarfið vel. Reynslan sýnir að þarna geti legið talsverð tækifæri fyrir Íslendinga til áhrifa og það styðja kenningar í alþjóðasamskiptum.

Ef Ísland á að verða leiðandi ríki á norðurslóðum þá gæti leiðin til þess verið að framfylgja vel ígrundaðri og faglegri stefnu sem gengi lengra en stefna annarra ríkja.

Til að útskýra þetta betur þá má segja að á norðurslóðum hafi valdastjórnmál (e. power politics) vikið fyrir náinni samvinnu ríkja. Það sé því eftirspurn eftir faglegri þekkingu þegar kemur að til dæmis umhverfismálum og borgaralegu öryggi. Ef Ísland á að verða leiðandi ríki á norðurslóðum þá gæti leiðin til þess verið að framfylgja vel ígrundaðri og faglegri stefnu sem gengi lengra en stefna annarra ríkja. Þannig legði Ísland línuna hvað varðar kröfur um umgengni um náttúru og auðlindir á svæðinu.

Auglýsing

Íslendingar hafa stigið skref í þessa átt en Gunnar Bragi Sveinsson, utanríkisráðherra hitti John Kerry, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, í Washington fyrr í vikunni. Þar voru samskipti Íslands og Bandaríkjanna til umræðu—meðal annars málefni norðurslóða en Bandaríkin tóku nýverið við forsæti í Norðurskautsráðinu. Utanríkisráðherra tilkynnti þar að Ísland bjóði fram krafta sína til að taka þátt í að leiða vinnu ráðsins um málefni hafsins á næstu misserum.

Gunnar Bragi Sveinsson, utanríkisráðherra, ræddi samskipti Íslands og Bandaríkjanna á fundi með John Kerry, utanríkisráðherra Bandaríkjanna á dögunum. Mynd: EPA Gunnar Bragi Sveinsson, utanríkisráðherra, ræddi samskipti Íslands og Bandaríkjanna á fundi með John Kerry, utanríkisráðherra Bandaríkjanna á dögunum. Mynd: EPA

Fer þetta saman við öfluga atvinnuuppbyggingu og nýtingu auðlinda?


En hvað þá með olíuna, umskipunarhafnirnar, skemmtiferðaskipin og ferðamennina, þarf þá ekki að takmarka nýtingu þessara auðlinda, þrengja að þessum þáttum? – Hvað með atvinnutækifærin á landsbyggðinni og hagvöxtinn? – Þetta eru meðal annars þær pólitísku spurningar sem vakna þegar teflt er saman kröfunni um að hjól atvinnulífsins þurfi að snúast og að gæta þurfi að sjálfbærni og umhverfisvernd.

Þetta tvennt getur farið saman og Ísland hefur margt fram að færa vegna breytinga á norðurslóðum. Til að mynda eru möguleikar á að starfrækja miðstöð þjónustu fyrir svæðið og þá sérstaklega fyrir Grænland vegna mikillar uppbyggingar þar. Ísland er mjög vel tengt hvað varðar flugsamgöngur, getur boðið upp á stöðuga vistvæna orku, vinnuafl og trausta innviði á borð við heilbrigðisþjónustu. Allt þetta er hægt að efla án þess að ganga í berhögg við ábyrga og stranga umhverfisstefnu.

Ætli Ísland að verða hið umrædda leiðandi afl er hins vegar áríðandi að vanda til verka.

Ætli Ísland að verða hið umrædda leiðandi afl er hins vegar áríðandi að vanda til verka. Mögulega þyrfti að fórna tímabundinni hagvaxtaraukningu eða viðskiptatækifærum vegna þess að með strangari umhverfislöggjöf verður fjárfesting hugsanlega ekki eins fýsileg. Það þyrfti jafnvel að vísa á dyr ríkjum eða fyrirtækjum sem hér bönkuðu uppá með freistandi tilboð um verksmiðjur eða olíuboranir.

Þetta kann að vera óhugsandi í huga margra og auðvitað þarf ekki að útiloka auðlindanýtingu eins og mögulegar olíuboranir. En þarna er mikilvægt að vega og meta kostina í stóru samhengi með langtímahagsmuni heildarinnar að leiðarljósi.

Það má gera því skóna að slík stefna sem hér er rædd myndi hafa jákvæðar afleiðingar til lengri tíma litið, einnig efnahagslegar. Íslendingar myndu ekki einungis öðlast meiri trúverðugleika þegar kemur að formlegu aþjóðasamstarfi um norðurslóðir – og í umhverfismálum þar með – heldur mætti búast við því að ímynd landsins sem brautryðjenda á þessum sviðum myndi styrkjast. Það gæti síðan haft jákvæð áhrif á útflutningsgreinar og ferðamannaiðnað.

Norðurskautsráðið – mikilvægi trúverðugleika


Íslendingar ásamt Finnum og Svíum standa utan fimm ríkja-hópsins svokallaða, en hann skipa Bandaríkin, Danmörk (Grænland), Kanada, Noregur og Rússland. Ríkin fimm eru skilgreind sem strandríki að norðurskautssvæðinu og eiga þar beinna hagsmuna að gæta hvað varðar náttúruauðlindir.

Um leið og íslensk stjórnvöld hafa mótmælt þessu fimm-ríkja samstarfi harðlega hafa ýmsir bent á mögulega aðild að hópnum. Norðurslóðastefna Íslands kveður á um að tryggja skuli stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins – Ísland eigi með réttu kröfu til bæði land- og hafsvæða norðan heimskautsbaugs, sem m.a. byggist á þeirri staðreynd að efnahagslögsaga Íslands er innan norðurskautssvæðisins og nær til Grænlandshafs við Norður-Íshafið.

Á það ber að líta að Bandaríkjamenn hafa, þrátt fyrir að vera þar innanborðs, varað harðlega við því að fimm-ríkja hópurinn verði of fyrirferðarmikill í norðurslóðasamstarfinu því það gæti einmitt skaðað Norðurskautsráðið. Þarna er því mikilvægt fyrir Íslendinga að fara með gát. Því sækist Íslendingar eftir að komast í þennan fimm ríkja hóp gæti það grafið undan trúverðugleika gagnvart Norðurskautsráðinu og þar með möguleikum Íslands til að verða hið leiðandi afl sem stefnt er að.

Mikilvægt að skoða langtímahagsmuni


Þegar til lengri tíma er litið gætu hagsmunir Íslands því best verið tryggðir með ábyrgri stefnu í umhverfismálum og öflugu framlagi til norðurslóðasamstarfs. Mikilvægt er að kvika ekki frá því að gæta íslenskra hagsmuna, en hafa þá ábyrga umhverfisstefnu í forgrunni. Má nefna hvalveiðar Íslendinga í því samhengi. Það er vissulega óumdeildur réttur fullvalda ríkis að nýta auðlindir í sinni lögsögu en mikilvægt er að meta kosti og galli í stærra samhengi. Bandaríkjamenn hafa gagnrýnt Íslendinga harðlega fyrir stefnuna í hvalveiðimálum, en Obama forseti hefur gefið út tilmæli til embættismanna um að lágmarka formleg samskipti ríkjanna vegna hvalveiðanna.

Barack Obama forseti Bandaríkjanna. Mynd: EPA Barack Obama forseti Bandaríkjanna. Mynd: EPA

Fyrir smáríki er trúverðugleiki sennilega mikilvægasti þátturinn í samskiptum við önnur ríki. Þess vegna er nauðsynlegt að spyrja alltaf þeirrar spurningar, hvaða áhrif stefna og gjörðir muni hafa á hann. Það er til lítils fyrir Íslendinga að bjóða Bandaríkjamönnum að verða leiðandi í starfi um málefni hafsins – á sama tíma og þrjóskast er við hvalveiðar vegna þjóðarstolts, sem skilar takmörkuðum ágóða og sniðgengur um leið þau viðmið sem ríki heims vilja setja um hvalveiðar og náttúruvernd.

Niðurstaðan er því sú að Ísland gæti orðið leiðandi afl á norðurslóðum. En þá er líka mikilvægt að haga sér sem slíkt afl og vera leiðandi, ekki farþegi á frímiða og undanþágum eins og hefur gjarnan verið hjá Íslendingum í gegnum tíðina.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Upplýsingar um alla hluthafa og hversu mikið þeir eiga í skráðum félögum hafa legið fyrir á opinberum vettvangi undanfarið. Þetta telur Persónuvernd stríða gegn lögum.
Persónuvernd telur víðtæka birtingu hluthafalista fara gegn lögum
Vegna nýlegra lagabreytinga hefur verið hægt að nálgast heildarhluthafalista skráðra félaga í Kauphöllinni í samstæðureikningum á vef Skattsins. Persónuvernd telur þessa víðtæku birtingu fara gegn lögum.
Kjarninn 18. júní 2021
Flókið að fást við fólk sem lætur sannleikann ekki þvælast fyrir sér
Kerfið brást Helgu Björgu harðlega eftir að hún upplifði stöðugt áreiti borgarfulltrúa Miðflokksins í um tvö ár án þess að geta borið hönd fyrir höfuð sér. Málið hefur haft margvíslegar alvarlegar afleiðingar á andlega og líkamlega heilsu hennar.
Kjarninn 18. júní 2021
Horft frá Nauthólsvík yfir á Kársnes og að Hamraborg, þar sem Kópavogsbær stefnir á uppbyggingu þéttrar byggðar meðfram væntum borgarlínuleiðum.
Telur kjörnum fulltrúum skylt að rýna í hugmyndir um ódýrari Borgarlínu
Bæjarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi vill rýna betur í hugmyndir um ódýrari Borgarlínu, sem lagðar hafa verið fram að undanförnu, svo vilji sveitarstjórna sé skýr í málinu. Einnig viðrar hún sérstakar áhyggjur af rekstrarkostnaði.
Kjarninn 18. júní 2021
N1 er vinsælasti viðkomustaður þeirra sem hafa notað nýju ferðagjöf stjórnvalda.
Bensínstöðvar, baðlón og skyndibitastaðir vinsælust hjá notendum nýrrar ferðagjafar
Yfir 10 þúsund manns hafa nýtt nýja ferðagjöf stjórnvalda og um 50 milljónir króna verið greiddar út. Kunnugleg nöfn raða sér í efstu sæti þeirra fyrirtækja sem tekið hafa við mestu en baðlónið Sky Lagoon kemur nýtt inn á lista og tyllir sér í annað sæti.
Kjarninn 17. júní 2021
Guðjón Sigurðsson
Alþjóðlegur MND dagur 20. júní 2021
Kjarninn 17. júní 2021
Már Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóri.
Fyrrverandi seðlabankastjóri fékk fálkaorðuna
Forseti Íslands sæmdi fjórtán manns fálkaorðunni á Bessastöðum í dag.
Kjarninn 17. júní 2021
Gunnar Smári Egilsson, formaður framkvæmdastjórnar Sósíalistaflokksins.
Vilja endurvekja sjálfstæðisbaráttuna
„Eins og fyrri kynslóðum tókst að umbreyta íslensku samfélagi með sjálfstæðisbaráttu almennings þá mun okkur takast það einnig. Þeim tókst það og okkur mun líka takast það.“ Sósíalistaflokkurinn sendi frá sér tilkynningu í tilefni af 17. júní.
Kjarninn 17. júní 2021
Ólafur Ólafsson
Mannréttindadómstóll Evrópu vísar kæru Ólafs Ólafssonar frá
MDE hafnaði í morgun með afgerandi hætti að Rannsóknarnefnd Alþingis hefði brotið gegn rétti Ólafs Ólafssonar til réttlátar málsmeðferðar.
Kjarninn 17. júní 2021
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None