Mynd: 123rf

Kvótinn um 1.200 milljarða króna virði – Þrjár blokkir halda á tæplega helmingi hans

Miðað við síðustu gerðu viðskipti með aflaheimildir þá er virði þeirra langtum hærra en bókfært virði í ársreikningum útgerða. Í næstu viku munu örfáir eigendur útgerðar selja tæplega 30 prósent hlut sinn í henni á 29 milljarða króna í gegnum hlutafjárútboð. Ekki er langt síðan að hlutur í stærstu útgerðarsamstæðu landsins sem er tug milljarða króna virði var færð milli kynslóða.

Í október 2020 var greint frá því að útgerðarfélagið Bergur-Huginn, að öllu leyti í eigu Síldarvinnslunnar, hefði keypt útgerðarfélagið Berg ehf. í Vestmannaeyjum. Þegar kaupin voru opinberuð var ekki sagt frá því hvert kaupverðið var. Í ársreikningi Síldarvinnslunnar, sem birtur hefur verið á heimasíðu félagsins í aðdraganda skráningar hennar á íslenskan hlutabréfamarkað, er kaupverðið hins vegar tilgreint. Það var tæpir 4,9 milljarðar króna.

Berg hafði 1.514 þorskígildistonn til ráðstöfunar, eða um 0,36 prósent af heildarkvóta yfirstandandi fiskveiðiárs. Samkvæmt síðasta birta ársreikningi Bergs var virði fastafjármuna félagsins að frádregnum skuldum um 600 milljónir króna. Ef miðað er við að dótturfélag Síldarvinnslunnar hafi greitt þá krónutölu fyrir fastafjármunina, sem eru skip miðað við verðtryggingaverðmæti, þá er hefur félagið greitt um 4,3 milljarða króna fyrir aflaheimildir. 

Miðað við að það markaðsverð hafi verið greitt fyrir 0,36 prósent af úthlutuðum kvóta ætti allur úthlutaður kvóta að kosta um 1.195 milljarða króna, eða um 41 prósent af vergri landsframleiðslu á árinu 2021. 

Frjáls framsal og veðsetning kvóta

Kvótakerfinu var komið á með lögum árið 1983. Við úthlutun kvóta var miðað við aflareynslu síðustu þriggja ára og hann afhentur án endurgjalds. Framsal á kvóta var síðan gefið frjálst sem gerði það að verkum að viðskipti fóru að vera með þessa vöru sem var í upphafi lánuð án greiðslu.

Auglýsing

Sumir útgerðarmenn seldu þá aflaheimildirnar sem þeim hafði verið úthlutað frítt, meðal annars vegna þess að þeir voru komnir af vinnualdri. Aðrir sáu sér einfaldlega leik á borði þegar kvótinn varð skyndilega orðinn verðmætur og innleystu hagnað og fjárfestu í öðrum atvinnugreinum. Enn aðrir seldu kvóta vegna hjónaskilnaðar.  Og allt þar á milli.

Árið 1997 var svo gefin heimild til að veðsetja aflaheimildir fyrir lánum, sem voru notuð til að kaupa upp kvóta eða eftir atvikum aðrar eignir. 

Fyrir vikið hækkuðu aflaheimildirnar hratt í verði og mjög margir urðu mjög ríkir. 

Þessi staða leiddi til þess að flest fólk sem byrjaði með tvær hendur tómar hefur ekki lengur tök á að kaupa sér nokkra tugi tonna af kvóta og bát með. Það er ekki á færi annarra en sterkefnaðra. Auk þess er stærðarhagkvæmni í greininni orðin svo ráðandi þáttur að erfitt er að „keppa“ við stærri fyrirtækin þegar kemur að verðum á markaði og stærstu sjávarútvegsfyrirtækin eiga heilu virðiskeðjunnar í heild sinni. 

Í stað þess að það verði mikil endurnýjun eða nýliðun í greininni þá selja yfirleitt eldri útgerðarmenn, hvort sem er í smáútgerðum eða stærri, sem eiga litla kvótapakka, til stóru útgerðarfyrirtækjanna sem sjá sér hag í að bæta við kvóta og hagræða enn frekar í rekstri, enda hafa þau yfir að ráða tækjum og tólum til að nýta kvótann betur, með hagkvæmri vinnslu. 

Og frekari samþjöppun verður. 

Lánsfé hafði meiri áhrif á verð kvóta en raunverulegt verðmæti

Í grein eftir Kára Fannar Sævarsson mannfræðing, sem birtist í Kjarnanum sumarið 2018, kom fram að þegar „Seðla­bank­inn var­aði við því árið 2000 að veð í kvóta væru of há til að standa undir sér var þorsk­sí­gildið um 800 krónur á kíló. Þegar bank­arnir féllu var það komið upp í 4400 krón­ur. Það var mun meira en nokkur útgerð eða fjár­festir gat séð sem hag­kvæma fjár­fest­ingu á kvóta. Árin 2007 og 2008 var heild­ar­virði kvóta á Íslandi um tvö þús­und millj­arðar eða fimm sinnum meira en árlegur hagn­aður íslenska sjáv­ar­út­vegs­ins.“

Þegar hrunið skall á lækkaði virði kvótans um helming og árið 2012 var þorskígildið komið niður í um 2.000 krónur. Þetta gerðist þrátt fyrir gengisfall sem hefði átt að auka virði kvótans í krónum talið frekar en hitt. Í grein Kára Fannars sagði að af þessu mætti „draga þá ályktun að fram­boð á lánsfé frá bönk­unum hafi haft meiri áhrif á verð á afla­hlut­deildum heldur en raun­veru­legt verð­mæti þeirra.“

Í árslok 2008 var eigið fé íslensks sjávarútvegs sem heildar neikvætt um 80 milljarða króna, aðallega vegna þess atvinnuvegurinn hafði tekið lán í erlendum gjaldmiðlum í stórum stíl, með veði í kvótanum. Heildarskuldir sjávarútvegarins gagnvart bönkunum stóðu í 560 milljörðum króna á þeim tíma. 

Veðsettur kvóti var samt ekki innkallaður heldur samið við flest sjávarútvegsfyrirtækin um aðlögun á lánum, vöxtum og afborgunum. Svokölluð sáttanefnd sem skipuð var eftir hrunið lagðist líka gegn því að ríkið innkallaði kvótann þar sem að það myndi setja lán sjávarútvegsfyrirtækja hjá bönkum í uppnám, sem myndi setja rekstarforsendur endurreistu bankanna í uppnám.

Auglýsing

Hagur sjávarútvegsfyrirtækjanna vænkaðist hratt eftir þetta. Frá hruni og út árið 2018 batnaði eiginfjárstaða þeirra, samkvæmt Sjávarútvegsgagnagrunni Deloitte, um 376 milljarða króna. Frá árinu 2010 hafa þau greitt 103,2 milljarða króna til eigenda sinna í arðgreiðslur. Hagur sjávarútvegsfyrirtækjanna hefur því vænkast um að minnsta kosti 479,2 milljarða króna frá hruni.

Samherjar halda á miklu

Miðað við síðasta birta lista Fiskistofu um þær aflaheimildir sem hvert fyrirtæki heldur á þá er Síldarvinnslan, ásamt dótturfélögum, í þriðja sæti yfir þær útgerðir sem ráða yfir mestum kvóta með 7,7 prósent hans. Miðað við það sem var greitt fyrir aflaheimildir Bergs ætti virði þess kvóta að vera um 92 milljarðar króna. Aflaheimildir Síldarvinnslunnar eru bókfærðar á um 30 milljarða króna. Tveir stærstu eigendur Síldarvinnslunnar eru Samherji og Kjálkanes.

Næst stærsta fyrirtækið á listanum yfir þær útgerðir sem erum með mestu aflahlutdeild í íslenskri efnahagslögsögu er einmitt Samherji. 

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­deild í íslenskri efna­hags­lög­sögu allra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­sent. ­Út­­­gerð­­­­­­ar­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­sent kvót­ans. Samanlagt heldur Samherji því á níu prósent úthlutaðra veiðiheimilda. 

Losa um tugi milljarða og færa eignir til næstu kynslóðar

Ef verð á hlutum í Síldarvinnslunni, sem seldir verða í hlutafjárútboði sem hest næstkomandi mánudag, verður í hærra enda verðbils og eftirspurn eftir hlutum kallar á stækkun á útboðinu, munu þeir hluthafar sem selja fá alls tæplega 29 milljarða króna í sinn hlut.

Samherji hf., stærsti eigandi Síldarvinnslunnar, myndi fá 11,8 milljarða króna af þeirri upphæð í sinn hlut og Kjálkanes, félag í eigu Björgólfs Jóhannssonar, fyrrverandi forstjóra Samherja, og fólks sem tengist honum fjölskylduböndum, fá 11,8 milljarða króna sömuleiðis.

Eignarhaldsfélagið Snæfugl, sem er meðal annars í eigu Samherja og Björgólfs, myndi selja fyrir tæpan milljarð króna og Síldarvinnslan myndi fá um 720 milljónir króna fyrir þá eigin hluti hennar sem til stendur að selja.

Stærstu eigendur Samherja, Þorstein Már, Helga S. Guðmundsdóttir fyrrverandi eiginkona hans, og Kristján Vilhelmsson, greindu frá því í maí í fyrra að þeir hefðu framselt hlutabréf í innlendri starfsemi sjávarútvegsrisans til barna sinna.

Framsalið er umfangsmesti þekkti arfur sem greiddur hefur verið hérlendis, en hluti af tilfærslunni var sala. Um er að ræða 86,5 prósent hlut í Samherja hf., öðrum helmingi Samherjasamstæðunnar.

Eftir þá tilfærslu eru stærstu hlut­hafar Samherja hf. Bald­vin og Katla Þor­steins­börn, sem munu fara sam­an­lagt með um 43,0 pró­sent hlut í Sam­herja og Dagný Linda, Hall­dór Örn, Krist­ján Bjarni og Katrín Krist­jáns­börn, sem munu fara sam­an­lagt með um 41,5 pró­sent hluta­fjár.

Í tilkynningu á vef Samherja sagði að með þessum hætti „vilja stofn­endur Sam­herja treysta og við­halda þeim mik­il­vægu fjöl­skyldu­tengslum sem félagið hefur ætíð byggst á og hafa verið horn­steinn í rekstr­in­um.“

Gjögur, sem er í eigu sömu aðila og eiga Kjálkanes, heldur svo á 2,3 prósent af öllum úthlutuðum aflaheimildum, sem er 27,5 milljarða króna virði.

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­deild í íslenskri efna­hags­lög­sögu allra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­sent. ­Út­­­gerð­­­­­­ar­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­sent kvót­ans. 

Samanlagt virði þessa kvóta sem Samherji heldur á, miðað við síðustu gerðu viðskipti með aflaheimildir, er því um 107,6 milljarðar króna.

Þessir aðilar: Síldarvinnslan, Samherji og Gjögur, sem Samkeppniseftirlitið telur mögulegt að séu tengdir, halda því samtals á 19 prósent af öllum úthlutuðum kvóta. Markaðsvirði hans er um 227 milljarðar króna.

Nokkrar blokkir fyrirferðamiklar

Brim, sem er skráð á markað, er sú útgerð sem heldur beint á mestum kvóta, eða 10,41 prósent hans. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­vík­ur, sem á 43,97 pró­sent hlut í Brim beint og í gegnum dótt­ur­fé­lag sitt RE-13 ehf, hefur fengið úthlutað 3,57 pró­sent af öllum afla­heim­ild­um. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­víkur er að uppi­stöðu í eigu Guð­mundar Krist­jáns­son­ar, for­stjóra Brims.

Auglýsing

Til við­bótar heldur útgerð­ar­fé­lagið Ögur­vík, að fullu í eigu Brims, á 1,43 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. Þessi þrjú félög halda því á 15,51 prósent af úthlutuðum kvóta. Markaðsvirði hans er um 184,1 milljarðar króna miðað við síðustu viðskipti með kvóta.

Kaup­­­­fé­lag Skag­­­­firð­inga á FISK Seafood, sem heldur á 5,51 pró­­­­sent heild­­­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­­­sent í Vinnslu­­­­stöð­inni í Vest­­­­manna­eyjum sem er með 4,5 pró­sent heild­­­­ar­afla­hlut­­­­deild. Þá á Vinnslu­stöðin 48 pró­sent hlut í útgerð­ar­fé­lag­inu Hug­inn í Vest­manna­eyj­um, sem heldur á 0,8 pró­sent af útgefnum kvóta.

FISK á til við­bótar allt hlutafé í Soff­an­­­­ías Cecils­­­­son, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,27 pró­­­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­­­ar­kvóti þess­­­­ara þriggja rétt yfir ell­efu pró­sent, og er því undir 12 pró­­­­sent mark­inu þótt þeir yrðu skil­­­­greindir með öðrum hætti.

Markaðsvirði þess kvóta, miðað við síðustu gerðu viðskipti, er um 132,4 milljarðar króna.

Þessar þrjár blokkir, sú sem hverfist í kringum Samherja, sú sem hverfist í kringum Brim og sú sem hverfist í kringum útgerð Kaupfélags Skagfirðinga, heldur því samtals á 45,6 prósent af öllum úthlutuðum kvóta. Samanlagt markaðsvirði hans er um 544,8 milljarðar króna. 

Alls er 67,4 prósent alls úthlutaðs afla í höndum 15 útgerða sem margar hverjar tengjast innbyrðis.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar