Kynjahalli í myndastyttum

Ef lesa ætti sögu Danmerkur út frá þeim 2500 myndastyttum mætti halda að í landinu hefðu einungis búið karlar. Innan við 30 styttur af konum, eða þeim tileinkaðar, er að finna í landinu á almannafæri utandyra. Brátt fjölgar líklega kvennahópnum, um eina.

Screenshot 2021-03-20 at 13.56.45.png
Auglýsing

Þegar rölt er um stræti, torg og almenn­ings­garða borga og bæja í Dan­mörku má víða sjá mynda­stytt­ur. Kóng­ar, ráð­herrar og stjórn­mála­menn, borg­ar- og bæj­ar­stjór­ar, rit­höf­und­ar, tón­skáld, list­mál­ar­ar, leik­ar­ar, framá­menn í atvinnu­líf­inu o.s.frv. Sem sé úr öllum átt­um, en eitt er þó sam­eig­in­legt með þessum hópi: þetta eru karl­ar. Með örfáum und­an­tekn­ing­um. Ein­ungis um eitt pró­sent styttna eru af konum og örfáar þeirra af til­teknum ein­stak­lingi.

Styttur af dönskum kóngum eru víða í Dan­mörku og margar áber­andi. Kóng­arn­ir  oftar en ekki sitj­andi á helsta sam­göngu­tæki þeirra tíma, hest­in­um. Danir kalla slíkar styttur ridd­ara­stytt­ur, sú fyrsta af því tagi er jafn­framt sögð elsta ridd­ara­stytta á Norð­ur­lönd­um. Hún var sett upp á Kóngs­ins Nýja­torgi árið 1688. Höf­und­ur­inn var franskur, Abra­ham Lamoureux. Styttan var gerð úr blýi og með árunum gerð­ist hestur kon­ungs, Krist­jáns V afar kvið­síð­ur. Árið 1947 var Utson-Frank mynd­höggv­ari feng­inn til að end­ur­gera stytt­una í bronsi. Utson-Frank var pró­fessor á Kon­ung­lega Lista­aka­demí­inu og við end­ur­gerð­ina  fékk hann til liðs við sig einn nem­anda, Íslend­ing­inn Sig­ur­jón Ólafs­son.

Krist­ján IV við Bør­sen

Fyrir tveimur árum var sett upp ný stytta af Krist­jáni IV við Bør­sen, kipp­korn frá Krist­jáns­borg­ar­höll. Fram­kvæmda­kóng­ur­inn, 6 metra hár og steyptur í brons, stendur þar á háum stöpli, sem er eins konar dverg­út­gáfa af Sívalaturni. Fær­eyski lista­mað­ur­inn Hans Pauli Olsen gerði stytt­una, sem hefur hlotið mjög mis­jafna dóma, flesta nei­kvæða. List­gagn­rýnendur dönsku blað­anna sögðu stytt­una gam­al­dags og bentu á að ekki sé bein­línis skortur á styttum af hinum athafna­sama kóngi, þær séu fjöl­margar um allt land. Menn­ing­ar­rit­stjóri Berl­ingske sagði stytt­una tíma­skekkju og nær hefði verið að beina sjónum að konum og nefndi margar konur sem mótað hefðu danska sögu með marg­vís­legum hætti. Til dæmis Ninu Bang, fyrsta kven­ráð­herra í sögu Dan­merk­ur, rit­höf­undana Karen Blix­en, Inger Christ­i­an­sen og Tove Dit­lev­sen. Mar­gréti I, stofn­anda Kal­mar­sam­bands­ins og valda­mestu konu Evr­ópu á sinni tíð. Stytta af henni er í Hró­arskeldu en engin í höf­uð­staðn­um. Nielsine Niel­sen sem var fyrsta konan í sögu Dan­merkur til að stunda háskóla­nám (lækn­is­fræði) ætti líka skilið styttu, sagði menn­ing­ar­rit­stjóri Berl­ingske. Loks nefndi rit­stjór­inn Lou­ise Christine Rasmus­sen, sú kona er betur þekkt undir öðru nafni.

Auglýsing

Ball­er­ína og móðir

Lou­ise Christine Rasmus­sen fædd­ist í Kaup­manna­höfn 21. apríl 1815. Hún var eina barn móður sinn­ar, Juli­ane Rasmus­sen, sem var fátæk ógift þjón­ustu­stúlka og eign­að­ist dótt­ur­ina með vinnu­veit­anda sín­um, sem sagði henni upp starf­inu þegar hún til­kynnti honum um þung­un­ina. Juli­ane sá, um nokk­urra ára skeið, fyrir sér og dótt­ur­inni með sauma­skap og þvottum en gift­ist svo dyra­verði við Kon­ung­lega leik­hús­ið. Árið 1826, þá ell­efu ára göm­ul, hóf Lou­ise Christine nám við Ball­ett­skóla Kon­ung­lega leik­húss­ins, fékk nema­laun frá árinu 1830 og ráðin sem dans­ari 1835. Árið 1841 hætti hún að eigin ósk í ball­ett­flokkn­um, ástæðan var sú að hún hafði eign­ast son. Honum var korn­ungum komið í fóst­ur. Faðir drengs­ins var Carl Berl­ing, erf­ingi og síðar for­stjóri Berl­ingske Tidende (í dag Berl­ingske). For­eldrar Carls aftóku með öllu að son­ur­inn kvænt­ist þess­ari ball­er­ínu og þar við sat.

Gína sem sner­ist

Lou­ise Christine sneri algjör­lega baki við ball­ett­inum en stofn­aði árið 1844 tísku­vöru­verslun við Vimmelskaftet (nú hluti Striks­ins). Nýlunda þótti að í glugga versl­un­ar­innar mátti sjá vaxgínu klædda eftir nýj­ustu tísku. Og ekki nóg með það, gínan sner­ist í hringi í glugg­an­um. Slík undur og stór­merki höfðu Kaup­manna­hafn­ar­búar aldrei séð og hóp­uð­ust að glugg­anum á hverjum degi. Brátt tóku aðrir kaup­menn upp þetta „trikk“. Þótt í dag telj­ist það ekki til tíð­inda að kona opni verslun var það öðru­vísi um miðja nítj­ándu öld. 

Krón­prins­inn

Á árunum sem Lou­ise Christine starf­aði sem ball­ett­dans­ari kynnt­ist hún Frið­riki krón­prins, sem síðar varð Frið­rik VII. Krón­prins­inn og Carl Berl­ing, barns­faðir Lou­ise Christine voru miklir mátar og hélst sú vin­átta alla tíð. Frið­rik var fæddur 1808 og sem ungur maður hafði hann meiri áhuga á að skemmta sér en að und­ir­búa sig undir ævi­starfið sem kóng­ur. Árið 1828 gift­ist hann Vil­helm­ínu Maríu prinsessu en þau skildu, barn­laus, níu árum síð­ar. Faðir Frið­riks, Krist­ján, síðar Krist­ján VIII, hafði miklar áhyggjur af syn­inum og lagði áherslu á að hann festi ráð sitt. Frið­rik gift­ist Mari­anne af Meck­len­burg- Strelitz árið 1841, en það hjóna­band var ekki gæfu­ríkt og hjónin skildu, barn­laus, árið 1846. Frið­rik varð kóngur árið 1848, Frið­rik VII. Hann hafði litla reynslu af stjórn­málum og ýmsir höfðu efa­semdir um hann sem kon­ung. Hann varð hins­vegar vin­sæll meðal þegna sinna og hefur einkum verið minnst fyrir að að afsala sér ein­veld­inu og gefa Dönum stjórn­ar­skrána, Grund­loven. 

Grevinde Danner

Eins og áður var nefnt kynnt­ust Lou­ise Christine og Frið­rik gegnum Carl Berl­ing, barns­föður Lou­ise. Þótt Frið­rik væri tví­giftur og orð­inn kóngur hafði hann ekki gleymt Lou­ise. Þau voru pússuð saman í hall­ar­kirkj­unni á Frederiks­borg 7. ágúst 1850. Þetta var gift­ing upp á vinstri hönd, sem þýddi að myndu hjónin eign­ast barn ætti það ekki til­kall til krún­unn­ar. Ástæðan var að Lou­ise var ekki af aðal­sætt­um. Margir af emb­ætt­is­mönnum kon­ungs fundu því allt til for­áttu að kóng­ur­inn ætl­aði að kvæn­ast konu af lágum ætt­um, eins og það var kall­að. En kóngur sat við sinn keip. 

Grevinde Danner og Friðrik VII.

Sama dag og hjóna­vígslan fór fram fékk Lou­ise Christine með sér­stakri til­skipun kon­ungs tit­il­inn Lens­grevinde af Dann­er, ætíð kölluð Grevinde Dann­er. Andúð emb­ætt­is­manna fór ekki fram­hjá kóng­inum og hjónin brugðu á það ráð að flytja til Jæger­spris á Norð­ur­-­Sjá­landi, þar var höll sem kóng­ur­inn keypti af danska rík­inu. Þar bjuggu þau að mestu leyti til árs­ins 1863, en þá lést Frið­rik.

Grevinde Danner gaf höll­ina og landið sem fylgdi með því skil­yrði að höllin og svæðið yrðu notuð í þágu fátækra stúlkna. Hún flutti skömmu síðar til Lálands og síðar til Kaup­manna­hafn­ar. Hún lést 6. mars 1874.

Gleymdi ekki upp­runanum

Grevinde Danner erfði mikið fé eftir mann sinn. Hún gleymdi hins vegar ekki upp­runa sínum og ákvað að verja auð­ævum sínum í þágu fátækra stúlkna og kvenna. Í því skyni setti hún á fót sér­staka stofn­un, kennda við mann sinn, Frið­rik VII. Grevinde Danner lét teikna og byggja stórt og veg­legt hús skammt frá mið­borg Kaup­manna­hafn­ar. Húsið yrði athvarf fátækra kvenna, gert var ráð fyrir 52 litlum íbúð­um. Grevinde Danner auðn­að­ist ekki að sjá húsið full­gert, húsið var tekið í notkun 1875, ári eftir að hún lést.

Dannerhuset í Kaupmannahöfn. Mynd: Wikipedia.

Saga þessa merka húss sem enn stend­ur, ætíð nefnt Dann­er­hús­ið, verður ekki rakin hér en á tíma­bili stóð húsið autt og til stóð að það yrði rif­ið. Með sam­stilltu átaki hund­raða kvenna tókst að koma í veg fyrir það. Í dag er þar neyð­ar­at­hvarf kvenna, ásamt ýmis­konar starf­sem­i. 

Vilja heiðra minn­ingu Grevinde Danner með styttu

Fyrir nokkru kvikn­aði sú hug­mynd í hópi kvenna að reisa styttu til heið­urs Grevinde Danner í Kaup­manna­höfn. Meðal þeirra sem voru í þessum hópi var lista­konan Kirsten Justesen. Hún hefur þegar lagt drög að gerð stytt­unnar sem gert er ráð fyrir að standi við vötnin (Sankt Jørg­ens Sø) skammt frá Dann­er­hús­inu. Styttan sjálf á að vera sex metra há, úr bronsi. Stöp­ull­inn, sömu­leiðis úr bronsi, verði bekkur þar sem hægt verði að tylla sér. Í hægri hendi heldur Grevinde Danner á skjali, það á að tákna stjórn­ar­skrána, Grund­loven, og þátt hennar í að afnema ein­veld­ið.

End­an­legt leyfi borg­ar­yf­ir­valda í Kaup­manna­höfn fyrir upp­setn­ingu stytt­unnar liggur ekki fyrir en borg­ar­full­trúar hafa lýst ánægju með hug­mynd­ina. Gert er ráð fyrir að „styttu­mál­ið“ verði afgreitt í Borg­ar­stjórn Kaup­manna­hafnar 22. apr­íl. Verði málið sam­þykkt þar verður haf­ist handa við að afla fjár til verks­ins.   

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Milljónir barna búa við hrikalegar aðstæður á átakasvæðum.
Pyntuð. Nauðgað. Drepin.
Börn á átakasvæðum eru ekki óhult á leiðinni í skólann. Ekki heldur á leiðinni á heilsugæslustöðina. Eða inni á heimilum sínum. Ofbeldi er kerfisbundið beitt gegn þeim. Þau eru látin bera sprengjur, þvinguð í hjónabönd. Svipt öryggi og vernd.
Kjarninn 28. júní 2022
Sigrún Huld Þorgrímsdóttir
Það er líf eftir greiningu
Kjarninn 28. júní 2022
Nicola Sturgeon fyrsti ráðherra Skotlands.
Stefnir á atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Skotland í október 2023
Nicola Sturgeon leiðtogi Skoska þjóðarflokksins stefnir á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands á ný næsta haust – með eða án leyfis bresku ríkisstjórnarinnar.
Kjarninn 28. júní 2022
Guðmundur Andri Thorsson
Ráfað um í Keflavíkurgöngu
Kjarninn 28. júní 2022
Samkvæmt tilkynningu frá Borgarlínu er gert ráð fyrir því að vagnar Borgarlínunnar byrji að ganga á milli Hamraborgar og Háskóla Íslands árið 2025, þrátt fyrir að framkvæmdum á þeim kafla verði ekki að fullu lokið þá.
Tímalínu framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu seinkað
Endurskoðuð tímaáætlun framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu gerir ráð fyrir því að framkvæmdalok verði á árunum 2026 og 2027, en ekki 2024 eða 2025 eins og lagt var upp með. Samstilling við aðrar framkvæmdir, eins og Sæbrautarstokk, spila inn í.
Kjarninn 28. júní 2022
Það að vera kvenkyns lögmaður eykur líkur á að mál falli umbjóðandanum í vil samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kvenkyns lögmenn líklegri til að vinna mál í héraði
Kvenkyns málflytjendur skila betri árangri fyrir dómstólum og eldri dómarar eru líklegri til að dæma varnaraðila í vil en þeir sem yngri eru, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kjarninn 28. júní 2022
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands hefur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar