wall-street-sign.jpeg
Auglýsing

Nú eru liðin rúm­lega átta ár frá hruni fjár­mála­kerf­is­ins á Íslandi, neyð­ar­laga­setn­ingu og laga­setn­ingu sem fól í sér fjár­magns­höft. Ísland var inn í hinum full­komna stormi eftir mikið upp­gangs­tíma­bil eftir að fjár­mála­kerfið á Ísland var einka­vætt á árunum 1998 til 2003. Krónan var svo sett á flot - alveg án stuðn­ings og hjálpar - árið 2001. 

Ekki þarf að hafa mörg orð um hvernig þetta tíma­bil end­aði. Hér varð hrun, er frasi sem fastur er við dag­ana í októ­ber 2008, og ekki af ástæðu­lausu. Á ein­ungis þremur dögum hrundu þrír íslenskir bankar, Glitn­ir, Kaup­þing og Lands­bank­inn, og er fall þeirra allra á listum yfir stærstu gjald­þrot sög­unn­ar. Hvorki meira né minna. Mich­ael Lewis, verð­laun­aður blaða­maður og rit­höf­undur sem skrifar reglu­lega í Vanity Fair, sagði í grein sinni, Wall Street on The Tundra, að Ísland hefði verið rekið eins og vog­un­ar­sjóður án þess að ráða­menn eða aðrir hefðu áttað sig á því. Það er svo kannski tákn­rænt að spjótin fóru loks að bein­ast að sjóð­unum þegar sviðin jörð blasti við og kröf­urnar í höndum þeirra. Eins og svangir úlfar við mátt­vana bráð.

En hvernig gerð­ist þetta? Hver voru hin alþjóð­legu ein­kenni þess­ara vanda­mála?

Auglýsing

Heim­ild­ar­myndin Ransacked eftir Pétur Ein­ars­son, fyrr­ver­andi banka­mann, þrí­þraut­ar­kappa og nú kvik­mynd­ar­gerð­ar­mann, fékk á dög­unum verð­laun á Foyle Film Festi­val á Norð­ur­-Ír­landi og hefur fengið góðar við­tökur hjá áhorf­end­um, bæði hér á landi og víða um heim. Hún tekst á við þessar fram­an­greindu spurn­ingar í ljósi reynslu Íslend­inga. Hún var frum­sýnd 1. októ­ber á RIFF kvik­mynda­há­tíð­inni hafa gagn­rýnendur lofað hana. 

Myndin er góð og nær vel utan um vanda­málin sem tengj­ast alþjóða­væddum heimi banka­starf­sem­innar og hvernig hel­sjúk ein­kenni hennar birt­ust hér á landi. Í raun er ótrú­legt til þess að hugsa núna, að nokkrum hafi dottið það í hug að reka héðan umfangs­mikla alþjóð­lega banka­starf­semi - á grunni íslensku krón­unnar í örrík­inu Íslandi - en það er ekki aðal­at­riðið í mynd­inni. Heldur frekar það fjár­hættu­spil sem fjár­mála­kerfi nútím­ans er fyrir hinn almanna borg­ara, eins og sorg­ar­saga við­skipta­vinar bank­anna - sem rætt er við í mynd­inni - sýnir glögg­lega. Almenn­ingur er varn­ar­laus en leggur til sparnað sinn í fjár­hættu­spil­ið. 

Í ljósi þess hvernig fór á Íslandi er með ólík­indum að stjórn­mála­menn hafi ekki náð sam­stöðu um að skilja að við­skipta­banka- og fjár­fest­inga­banka­starf­semi. Það hefur ekki gerst enn og það er sýnt í Ransacked, með sann­fær­andi hætti, að þetta býður ekki aðeins hætt­unni heim heldur bein­línis býr til áhættu­sama stöðu fyrir hinn almanna borg­ara. Sér­hæfðir sjóðir sem starfa þvert á landa­mæri - og fyrir utan hefð­bund­inn ramma reglu­verks­ins, eins og fram köm glögg­lega hjá við­mæl­endum - nýta sér þetta og eru alltaf skrefi á undan og fyrstir frá borði ef eitt­hvað slæmt ger­ist. 

Ransacked dregur fram þessa „blekk­ingu“ sem fjár­mála­kerfið byggir á. Simon John­son, fyrr­ver­andi aðal­hag­fræð­ingur IMF og pró­fessor í rekstr­ar­hag­fræði við MIT, hélt frá­bært erindi um þetta mál­efni á ráð­stefnu í Hörp­u­nni 27. októ­ber 2011. Þar sagði hann marga stærstu banka heims rekast áfram af „blekk­ingu“ rík­is­á­byrgðar sem væri að baki fífldjörfu fjár­hættu­spili. Almenn­ingur um allan heim væri með allt und­ir, án þess að vita það eða vilja.



Nú þegar árinu lýkur senn er mik­il­vægt að rifja boð­skap­inn í þess­ari fínu mynd Pét­urs upp. Ætlum við að byggja fjár­mála­kerfið upp með þessum mein­semdum á nýjan leik? Þegar stórt er spurt er fátt um svör. 

Þó reglu­verkið hafi tekið breyt­ingum þá eiga stóru spurn­ing­arnar jafn mikið við og áður. Bankar eru ennþá of stórir til að falla, um allan heim, og vanda­málin hafa víða verið færð inn í efna­hags­reikn­inga seðla­banka, þó segja megi að Ísland hafi nú gengið í gegnum ákveð­inn hreins­un­ar­eld hvað þetta varð­ar. 

Einkum og sér í lagi vegna neyð­ar­rétt­ar­ins sem beitt var á ögur­stundu og síðan upp­gjörs slita­búa föllnu bank­anna. Ef bank­arnir verða seldar á nýjan leik - að hluta eða öllu leyti - þá er mik­il­vægt að líta í bak­sýn­is­speg­il­inn og rýna sög­una og mis­tök­in. Þau mega ekki end­ur­taka sig.

Það er ekki sjálf­gefið að almenn­ingur þurfi að vera þátt­tak­andi í fjár­hættu­spili fjár­festa út í heimi, og von­andi verður Ransacked til þess að opna augu fólks fyrir þessu mik­il­væga við­fangs­efni. Nóg af spurn­ingum á eftir að svara ennþá og von­andi gefur Pétur sér tíma til að svara þeim í fleiri kvik­mynda­verk­efn­um, því myndin á brýnt erindi - á Íslandi sem og ann­ars staðar - í ljósi bit­urrar reynslu.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Alls segjast 55 prósent svarenda í könnun Maskínu fremur eða mjög andvíg gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Andstaða við gjaldtöku í jarðgöngum mismikil eftir því hvaða flokk fólk kýs
Kjósendur Viðreisnar eru líklegastir til að styðja gjaldtöku í jarðgöngum en kjósendur Sósíalistaflokksins eru líklegastir til að vera andvígir gjaldtöku, samkvæmt niðurstöðum úr könnun Maskínu á afstöðu til gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Hið sænska velferðarríki í faðmi nýfrjálshyggju
Á síðustu þrjátíu árum hafa átt sér stað talsverðar breytingar í bæði heilbrigðis- og menntakerfi Svíþjóðar. Ef til vill má rekja þau samfélagsvandamál sem nú tekist er á um í aðdraganda þingkosninga til þessara breytinga.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Draugaskipið
Skammt undan ströndum Jemen liggur skip við festar. Ekki væri slíkt í frásögur færandi nema vegna þess að skipið, sem er hlaðið olíu, hefur legið þarna í sjö ár og er að ryðga í sundur. Ef olían færi í sjóinn yrði tjónið gríðarlegt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Róbert Wessman er forstjóri Alvogen og Alvotech.
Dalur Róberts Wessman afskrifaði 135,2 milljónir af skuldum Birtings
Velta tímaritaútgáfunnar Birtings dróst saman um fimmtung í fyrra og föstum starfsmönnum var fækkað úr 25 í 12. Rekstrartap var 74 milljónir króna og eigið fé er neikvætt. Samt skilaði Birtingur hagnaði, vegna þess að seljendalán var afskrifað.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Örn Bárður Jónsson
Víða leynist viðurstyggðin
Kjarninn 6. ágúst 2022
Ásgeir Jónsson er seðlabankastjóri.
Seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar bankans
Alþingi ákvað, er verið var að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, að láta seðlabankastjóra ekki leiða fjármálaeftirlitsnefnd bankans, m.a. vegna mögulegrar orðsporðsáhættu. Það fyrirkomulag hefur ekki reynst sérlega vel og nú á að breyta lögum.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiFólk
None