wall-street-sign.jpeg
Auglýsing

Nú eru liðin rúm­lega átta ár frá hruni fjár­mála­kerf­is­ins á Íslandi, neyð­ar­laga­setn­ingu og laga­setn­ingu sem fól í sér fjár­magns­höft. Ísland var inn í hinum full­komna stormi eftir mikið upp­gangs­tíma­bil eftir að fjár­mála­kerfið á Ísland var einka­vætt á árunum 1998 til 2003. Krónan var svo sett á flot - alveg án stuðn­ings og hjálpar - árið 2001. 

Ekki þarf að hafa mörg orð um hvernig þetta tíma­bil end­aði. Hér varð hrun, er frasi sem fastur er við dag­ana í októ­ber 2008, og ekki af ástæðu­lausu. Á ein­ungis þremur dögum hrundu þrír íslenskir bankar, Glitn­ir, Kaup­þing og Lands­bank­inn, og er fall þeirra allra á listum yfir stærstu gjald­þrot sög­unn­ar. Hvorki meira né minna. Mich­ael Lewis, verð­laun­aður blaða­maður og rit­höf­undur sem skrifar reglu­lega í Vanity Fair, sagði í grein sinni, Wall Street on The Tundra, að Ísland hefði verið rekið eins og vog­un­ar­sjóður án þess að ráða­menn eða aðrir hefðu áttað sig á því. Það er svo kannski tákn­rænt að spjótin fóru loks að bein­ast að sjóð­unum þegar sviðin jörð blasti við og kröf­urnar í höndum þeirra. Eins og svangir úlfar við mátt­vana bráð.

En hvernig gerð­ist þetta? Hver voru hin alþjóð­legu ein­kenni þess­ara vanda­mála?

Auglýsing

Heim­ild­ar­myndin Ransacked eftir Pétur Ein­ars­son, fyrr­ver­andi banka­mann, þrí­þraut­ar­kappa og nú kvik­mynd­ar­gerð­ar­mann, fékk á dög­unum verð­laun á Foyle Film Festi­val á Norð­ur­-Ír­landi og hefur fengið góðar við­tökur hjá áhorf­end­um, bæði hér á landi og víða um heim. Hún tekst á við þessar fram­an­greindu spurn­ingar í ljósi reynslu Íslend­inga. Hún var frum­sýnd 1. októ­ber á RIFF kvik­mynda­há­tíð­inni hafa gagn­rýnendur lofað hana. 

Myndin er góð og nær vel utan um vanda­málin sem tengj­ast alþjóða­væddum heimi banka­starf­sem­innar og hvernig hel­sjúk ein­kenni hennar birt­ust hér á landi. Í raun er ótrú­legt til þess að hugsa núna, að nokkrum hafi dottið það í hug að reka héðan umfangs­mikla alþjóð­lega banka­starf­semi - á grunni íslensku krón­unnar í örrík­inu Íslandi - en það er ekki aðal­at­riðið í mynd­inni. Heldur frekar það fjár­hættu­spil sem fjár­mála­kerfi nútím­ans er fyrir hinn almanna borg­ara, eins og sorg­ar­saga við­skipta­vinar bank­anna - sem rætt er við í mynd­inni - sýnir glögg­lega. Almenn­ingur er varn­ar­laus en leggur til sparnað sinn í fjár­hættu­spil­ið. 

Í ljósi þess hvernig fór á Íslandi er með ólík­indum að stjórn­mála­menn hafi ekki náð sam­stöðu um að skilja að við­skipta­banka- og fjár­fest­inga­banka­starf­semi. Það hefur ekki gerst enn og það er sýnt í Ransacked, með sann­fær­andi hætti, að þetta býður ekki aðeins hætt­unni heim heldur bein­línis býr til áhættu­sama stöðu fyrir hinn almanna borg­ara. Sér­hæfðir sjóðir sem starfa þvert á landa­mæri - og fyrir utan hefð­bund­inn ramma reglu­verks­ins, eins og fram köm glögg­lega hjá við­mæl­endum - nýta sér þetta og eru alltaf skrefi á undan og fyrstir frá borði ef eitt­hvað slæmt ger­ist. 

Ransacked dregur fram þessa „blekk­ingu“ sem fjár­mála­kerfið byggir á. Simon John­son, fyrr­ver­andi aðal­hag­fræð­ingur IMF og pró­fessor í rekstr­ar­hag­fræði við MIT, hélt frá­bært erindi um þetta mál­efni á ráð­stefnu í Hörp­u­nni 27. októ­ber 2011. Þar sagði hann marga stærstu banka heims rekast áfram af „blekk­ingu“ rík­is­á­byrgðar sem væri að baki fífldjörfu fjár­hættu­spili. Almenn­ingur um allan heim væri með allt und­ir, án þess að vita það eða vilja.



Nú þegar árinu lýkur senn er mik­il­vægt að rifja boð­skap­inn í þess­ari fínu mynd Pét­urs upp. Ætlum við að byggja fjár­mála­kerfið upp með þessum mein­semdum á nýjan leik? Þegar stórt er spurt er fátt um svör. 

Þó reglu­verkið hafi tekið breyt­ingum þá eiga stóru spurn­ing­arnar jafn mikið við og áður. Bankar eru ennþá of stórir til að falla, um allan heim, og vanda­málin hafa víða verið færð inn í efna­hags­reikn­inga seðla­banka, þó segja megi að Ísland hafi nú gengið í gegnum ákveð­inn hreins­un­ar­eld hvað þetta varð­ar. 

Einkum og sér í lagi vegna neyð­ar­rétt­ar­ins sem beitt var á ögur­stundu og síðan upp­gjörs slita­búa föllnu bank­anna. Ef bank­arnir verða seldar á nýjan leik - að hluta eða öllu leyti - þá er mik­il­vægt að líta í bak­sýn­is­speg­il­inn og rýna sög­una og mis­tök­in. Þau mega ekki end­ur­taka sig.

Það er ekki sjálf­gefið að almenn­ingur þurfi að vera þátt­tak­andi í fjár­hættu­spili fjár­festa út í heimi, og von­andi verður Ransacked til þess að opna augu fólks fyrir þessu mik­il­væga við­fangs­efni. Nóg af spurn­ingum á eftir að svara ennþá og von­andi gefur Pétur sér tíma til að svara þeim í fleiri kvik­mynda­verk­efn­um, því myndin á brýnt erindi - á Íslandi sem og ann­ars staðar - í ljósi bit­urrar reynslu.

Meira úr sama flokkiFólk
None