wall-street-sign.jpeg
Auglýsing

Nú eru liðin rúm­lega átta ár frá hruni fjár­mála­kerf­is­ins á Íslandi, neyð­ar­laga­setn­ingu og laga­setn­ingu sem fól í sér fjár­magns­höft. Ísland var inn í hinum full­komna stormi eftir mikið upp­gangs­tíma­bil eftir að fjár­mála­kerfið á Ísland var einka­vætt á árunum 1998 til 2003. Krónan var svo sett á flot - alveg án stuðn­ings og hjálpar - árið 2001. 

Ekki þarf að hafa mörg orð um hvernig þetta tíma­bil end­aði. Hér varð hrun, er frasi sem fastur er við dag­ana í októ­ber 2008, og ekki af ástæðu­lausu. Á ein­ungis þremur dögum hrundu þrír íslenskir bankar, Glitn­ir, Kaup­þing og Lands­bank­inn, og er fall þeirra allra á listum yfir stærstu gjald­þrot sög­unn­ar. Hvorki meira né minna. Mich­ael Lewis, verð­laun­aður blaða­maður og rit­höf­undur sem skrifar reglu­lega í Vanity Fair, sagði í grein sinni, Wall Street on The Tundra, að Ísland hefði verið rekið eins og vog­un­ar­sjóður án þess að ráða­menn eða aðrir hefðu áttað sig á því. Það er svo kannski tákn­rænt að spjótin fóru loks að bein­ast að sjóð­unum þegar sviðin jörð blasti við og kröf­urnar í höndum þeirra. Eins og svangir úlfar við mátt­vana bráð.

En hvernig gerð­ist þetta? Hver voru hin alþjóð­legu ein­kenni þess­ara vanda­mála?

Auglýsing

Heim­ild­ar­myndin Ransacked eftir Pétur Ein­ars­son, fyrr­ver­andi banka­mann, þrí­þraut­ar­kappa og nú kvik­mynd­ar­gerð­ar­mann, fékk á dög­unum verð­laun á Foyle Film Festi­val á Norð­ur­-Ír­landi og hefur fengið góðar við­tökur hjá áhorf­end­um, bæði hér á landi og víða um heim. Hún tekst á við þessar fram­an­greindu spurn­ingar í ljósi reynslu Íslend­inga. Hún var frum­sýnd 1. októ­ber á RIFF kvik­mynda­há­tíð­inni hafa gagn­rýnendur lofað hana. 

Myndin er góð og nær vel utan um vanda­málin sem tengj­ast alþjóða­væddum heimi banka­starf­sem­innar og hvernig hel­sjúk ein­kenni hennar birt­ust hér á landi. Í raun er ótrú­legt til þess að hugsa núna, að nokkrum hafi dottið það í hug að reka héðan umfangs­mikla alþjóð­lega banka­starf­semi - á grunni íslensku krón­unnar í örrík­inu Íslandi - en það er ekki aðal­at­riðið í mynd­inni. Heldur frekar það fjár­hættu­spil sem fjár­mála­kerfi nútím­ans er fyrir hinn almanna borg­ara, eins og sorg­ar­saga við­skipta­vinar bank­anna - sem rætt er við í mynd­inni - sýnir glögg­lega. Almenn­ingur er varn­ar­laus en leggur til sparnað sinn í fjár­hættu­spil­ið. 

Í ljósi þess hvernig fór á Íslandi er með ólík­indum að stjórn­mála­menn hafi ekki náð sam­stöðu um að skilja að við­skipta­banka- og fjár­fest­inga­banka­starf­semi. Það hefur ekki gerst enn og það er sýnt í Ransacked, með sann­fær­andi hætti, að þetta býður ekki aðeins hætt­unni heim heldur bein­línis býr til áhættu­sama stöðu fyrir hinn almanna borg­ara. Sér­hæfðir sjóðir sem starfa þvert á landa­mæri - og fyrir utan hefð­bund­inn ramma reglu­verks­ins, eins og fram köm glögg­lega hjá við­mæl­endum - nýta sér þetta og eru alltaf skrefi á undan og fyrstir frá borði ef eitt­hvað slæmt ger­ist. 

Ransacked dregur fram þessa „blekk­ingu“ sem fjár­mála­kerfið byggir á. Simon John­son, fyrr­ver­andi aðal­hag­fræð­ingur IMF og pró­fessor í rekstr­ar­hag­fræði við MIT, hélt frá­bært erindi um þetta mál­efni á ráð­stefnu í Hörp­u­nni 27. októ­ber 2011. Þar sagði hann marga stærstu banka heims rekast áfram af „blekk­ingu“ rík­is­á­byrgðar sem væri að baki fífldjörfu fjár­hættu­spili. Almenn­ingur um allan heim væri með allt und­ir, án þess að vita það eða vilja.



Nú þegar árinu lýkur senn er mik­il­vægt að rifja boð­skap­inn í þess­ari fínu mynd Pét­urs upp. Ætlum við að byggja fjár­mála­kerfið upp með þessum mein­semdum á nýjan leik? Þegar stórt er spurt er fátt um svör. 

Þó reglu­verkið hafi tekið breyt­ingum þá eiga stóru spurn­ing­arnar jafn mikið við og áður. Bankar eru ennþá of stórir til að falla, um allan heim, og vanda­málin hafa víða verið færð inn í efna­hags­reikn­inga seðla­banka, þó segja megi að Ísland hafi nú gengið í gegnum ákveð­inn hreins­un­ar­eld hvað þetta varð­ar. 

Einkum og sér í lagi vegna neyð­ar­rétt­ar­ins sem beitt var á ögur­stundu og síðan upp­gjörs slita­búa föllnu bank­anna. Ef bank­arnir verða seldar á nýjan leik - að hluta eða öllu leyti - þá er mik­il­vægt að líta í bak­sýn­is­speg­il­inn og rýna sög­una og mis­tök­in. Þau mega ekki end­ur­taka sig.

Það er ekki sjálf­gefið að almenn­ingur þurfi að vera þátt­tak­andi í fjár­hættu­spili fjár­festa út í heimi, og von­andi verður Ransacked til þess að opna augu fólks fyrir þessu mik­il­væga við­fangs­efni. Nóg af spurn­ingum á eftir að svara ennþá og von­andi gefur Pétur sér tíma til að svara þeim í fleiri kvik­mynda­verk­efn­um, því myndin á brýnt erindi - á Íslandi sem og ann­ars staðar - í ljósi bit­urrar reynslu.

Fasteignamarkaður á tímamótum
Uppgangstíma á fasteignamarkaði er ekki lokið, sé horft til þess að mikill fjöldi nýrra eigna er nú að koma inn á markaðinn. Ólíklegt er hins vegar að markaðurinn muni einkennast af verðhækkunum. Frekar er líklegt að lækkanir verði raunin.
Kjarninn 25. júní 2019
Benedikt Gíslason.
Benedikt Gíslason ráðinn bankastjóri Arion banka
Benedikt Gíslason, sem hefur setið í stjórn Arion banka fyrir hönd Kaupþings, hefur verið ráðinn nýr bankastjóri bankans.
Kjarninn 25. júní 2019
Launakostnaður 61 prósent af heildargjöldum Íslandspósts
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Íslandspósts kemur fram að laun og launatengd gjöld hafi hækkað verulega á síðustu árum hjá fyrirtækinu. Laun forstjóra Íslandspósts hækkuðu tvisvar í fyrra og um 43 prósent á innan við ári.
Kjarninn 25. júní 2019
Fjárfestingar Íslandspósts of miklar í fyrra
Fjárhagsvandi Íslandspósts stafar af of kostnaðarsamri dreifingu pakkasendinga frá útlöndum og samdrætti í bréfasendingum hjá fyrirtækinu. Vandi þess stafar þó einnig af of miklum fjárfestingum í fyrra miðað við greiðslugetu fyrirtækisins.
Kjarninn 25. júní 2019
Skúli Eggert Þórðarson
Ræddu framtíðarsýn Íslandspósts
Ríkisendurskoðandi fundaði með fjárlaganefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í morgun, en fulltrúar fjármálaráðuneytisins og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins voru einnig viðstaddir, sem og stjórn Íslandspósts.
Kjarninn 25. júní 2019
Ójöfn fjölskylduábyrgð hefur áhrif á stöðu kvenna í atvinnulífinu
Konur bera enn meginábyrgð á heimilinu, bæði er kemur að börnum, heimilisstörfum og umönnun aldraðra foreldra.
Kjarninn 25. júní 2019
Stuðningur við ríkisstjórnina mestur hjá kjósendum Sjálfstæðisflokks
Fleiri væntanlegir kjósendur Vinstri grænna styðja ríkisstjórnina en þeir sem segjast ætla að kjósa Framsóknarflokkinn. Stuðningur við hana á meðal kjósenda Sjálfstæðisflokksins hefur aukist síðustu vikur.
Kjarninn 25. júní 2019
Tveir framkvæmdastjórar láta af störfum hjá Íslandspósti
Mikil hagræðing og kostnaðaraðhald er framundan hjá Íslandspósti. Framkvæmdastjórum fyrirtækisins hefur verið fækkað úr fimm í þrjá.
Kjarninn 25. júní 2019
Meira úr sama flokkiFólk
None