wall-street-sign.jpeg
Auglýsing

Nú eru liðin rúm­lega átta ár frá hruni fjár­mála­kerf­is­ins á Íslandi, neyð­ar­laga­setn­ingu og laga­setn­ingu sem fól í sér fjár­magns­höft. Ísland var inn í hinum full­komna stormi eftir mikið upp­gangs­tíma­bil eftir að fjár­mála­kerfið á Ísland var einka­vætt á árunum 1998 til 2003. Krónan var svo sett á flot - alveg án stuðn­ings og hjálpar - árið 2001. 

Ekki þarf að hafa mörg orð um hvernig þetta tíma­bil end­aði. Hér varð hrun, er frasi sem fastur er við dag­ana í októ­ber 2008, og ekki af ástæðu­lausu. Á ein­ungis þremur dögum hrundu þrír íslenskir bankar, Glitn­ir, Kaup­þing og Lands­bank­inn, og er fall þeirra allra á listum yfir stærstu gjald­þrot sög­unn­ar. Hvorki meira né minna. Mich­ael Lewis, verð­laun­aður blaða­maður og rit­höf­undur sem skrifar reglu­lega í Vanity Fair, sagði í grein sinni, Wall Street on The Tundra, að Ísland hefði verið rekið eins og vog­un­ar­sjóður án þess að ráða­menn eða aðrir hefðu áttað sig á því. Það er svo kannski tákn­rænt að spjótin fóru loks að bein­ast að sjóð­unum þegar sviðin jörð blasti við og kröf­urnar í höndum þeirra. Eins og svangir úlfar við mátt­vana bráð.

En hvernig gerð­ist þetta? Hver voru hin alþjóð­legu ein­kenni þess­ara vanda­mála?

Auglýsing

Heim­ild­ar­myndin Ransacked eftir Pétur Ein­ars­son, fyrr­ver­andi banka­mann, þrí­þraut­ar­kappa og nú kvik­mynd­ar­gerð­ar­mann, fékk á dög­unum verð­laun á Foyle Film Festi­val á Norð­ur­-Ír­landi og hefur fengið góðar við­tökur hjá áhorf­end­um, bæði hér á landi og víða um heim. Hún tekst á við þessar fram­an­greindu spurn­ingar í ljósi reynslu Íslend­inga. Hún var frum­sýnd 1. októ­ber á RIFF kvik­mynda­há­tíð­inni hafa gagn­rýnendur lofað hana. 

Myndin er góð og nær vel utan um vanda­málin sem tengj­ast alþjóða­væddum heimi banka­starf­sem­innar og hvernig hel­sjúk ein­kenni hennar birt­ust hér á landi. Í raun er ótrú­legt til þess að hugsa núna, að nokkrum hafi dottið það í hug að reka héðan umfangs­mikla alþjóð­lega banka­starf­semi - á grunni íslensku krón­unnar í örrík­inu Íslandi - en það er ekki aðal­at­riðið í mynd­inni. Heldur frekar það fjár­hættu­spil sem fjár­mála­kerfi nútím­ans er fyrir hinn almanna borg­ara, eins og sorg­ar­saga við­skipta­vinar bank­anna - sem rætt er við í mynd­inni - sýnir glögg­lega. Almenn­ingur er varn­ar­laus en leggur til sparnað sinn í fjár­hættu­spil­ið. 

Í ljósi þess hvernig fór á Íslandi er með ólík­indum að stjórn­mála­menn hafi ekki náð sam­stöðu um að skilja að við­skipta­banka- og fjár­fest­inga­banka­starf­semi. Það hefur ekki gerst enn og það er sýnt í Ransacked, með sann­fær­andi hætti, að þetta býður ekki aðeins hætt­unni heim heldur bein­línis býr til áhættu­sama stöðu fyrir hinn almanna borg­ara. Sér­hæfðir sjóðir sem starfa þvert á landa­mæri - og fyrir utan hefð­bund­inn ramma reglu­verks­ins, eins og fram köm glögg­lega hjá við­mæl­endum - nýta sér þetta og eru alltaf skrefi á undan og fyrstir frá borði ef eitt­hvað slæmt ger­ist. 

Ransacked dregur fram þessa „blekk­ingu“ sem fjár­mála­kerfið byggir á. Simon John­son, fyrr­ver­andi aðal­hag­fræð­ingur IMF og pró­fessor í rekstr­ar­hag­fræði við MIT, hélt frá­bært erindi um þetta mál­efni á ráð­stefnu í Hörp­u­nni 27. októ­ber 2011. Þar sagði hann marga stærstu banka heims rekast áfram af „blekk­ingu“ rík­is­á­byrgðar sem væri að baki fífldjörfu fjár­hættu­spili. Almenn­ingur um allan heim væri með allt und­ir, án þess að vita það eða vilja.



Nú þegar árinu lýkur senn er mik­il­vægt að rifja boð­skap­inn í þess­ari fínu mynd Pét­urs upp. Ætlum við að byggja fjár­mála­kerfið upp með þessum mein­semdum á nýjan leik? Þegar stórt er spurt er fátt um svör. 

Þó reglu­verkið hafi tekið breyt­ingum þá eiga stóru spurn­ing­arnar jafn mikið við og áður. Bankar eru ennþá of stórir til að falla, um allan heim, og vanda­málin hafa víða verið færð inn í efna­hags­reikn­inga seðla­banka, þó segja megi að Ísland hafi nú gengið í gegnum ákveð­inn hreins­un­ar­eld hvað þetta varð­ar. 

Einkum og sér í lagi vegna neyð­ar­rétt­ar­ins sem beitt var á ögur­stundu og síðan upp­gjörs slita­búa föllnu bank­anna. Ef bank­arnir verða seldar á nýjan leik - að hluta eða öllu leyti - þá er mik­il­vægt að líta í bak­sýn­is­speg­il­inn og rýna sög­una og mis­tök­in. Þau mega ekki end­ur­taka sig.

Það er ekki sjálf­gefið að almenn­ingur þurfi að vera þátt­tak­andi í fjár­hættu­spili fjár­festa út í heimi, og von­andi verður Ransacked til þess að opna augu fólks fyrir þessu mik­il­væga við­fangs­efni. Nóg af spurn­ingum á eftir að svara ennþá og von­andi gefur Pétur sér tíma til að svara þeim í fleiri kvik­mynda­verk­efn­um, því myndin á brýnt erindi - á Íslandi sem og ann­ars staðar - í ljósi bit­urrar reynslu.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kórónaveiran breiðist út - Viðbúnaður aukinn í Bandaríkjunum
Alþjóðaheilbrigðisstofnunin WHO hefur lýst því yfir, að nauðsynlegt sé að auka viðbúnað til að hefta útbreiðslu kórónaveirunnar.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Magnús Halldórsson
Ekki gleyma listinni í stjórnmálabröltinu
Kjarninn 21. febrúar 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra setti tvo dómara við Landsrétt í dag.
Sandra og Ása settar dómarar við Landsrétt
Dómsmálaráðherra hefur ákveðið að setja tvö af þeim þremur umsækjendum sem metnir voru hæfastir til að gegna embætti dómara við Landsrétt í embætti við réttinn. Niðurstaða dómnefndar tók breytingum frá því að hún lá fyrir í drögum og þar til hún var birt.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 30. þáttur: Minning um helkrossa
Kjarninn 21. febrúar 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Allt um nýju Samsung símana
Kjarninn 21. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Greiða atkvæði um samúðarverkföll
Verkföll Eflingarfélaga hjá einkareknum skólum og nágrannasveitarfélögum Reykjavíkurborgar verða sett í atkvæðagreiðslu eftir helgi.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Stöðu hverra þarf raunverulega að „leiðrétta“?
Kjarninn 21. febrúar 2020
Frosti hættur hjá ORF Líftækni
Forstjóri ORF Líftækni hefur sagt upp störfum hjá fyrirtækinu, en mun sinna starfinu áfram þar til eftirmaður verður ráðinn. Vinna við að finna þann aðila er þegar hafin.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiFólk
None