Lumar þú á Munch málverki

Á undanförnum árum hafa tugir listaverka hins heimsfræga norska myndlistarmanns Edvards Munch horfið úr söfnum í Ósló. Enginn veit hvar þessi verk eru nú niðurkomin en sum verkanna eru metin á milljónatugi.

Sjálfsmynd, eitt síðasta verk Edvard Munch.
Sjálfsmynd, eitt síðasta verk Edvard Munch.
Auglýsing

Á und­an­förn­um árum hafa tugir lista­verka hins heims­fræga norska mynd­list­ar­manns Edvards Munch horfið úr söfnum hans í Ósló. Eng­inn veit hvar þessi verk eru nú nið­ur­kom­in.

Þegar minnst er á heims­þekkta Norð­menn koma nokkur nöfn ­upp í hug­ann. Leik­rita­skáldið Hen­rik Ibsen, tón­skáldið Edvard Grieg, rit­höf­und­ur­inn Knut Hamsun, land­könn­uð­ur­inn Thor Heyer­da­hl, pólfar­inn Roald Amund­sen land­könn­uð­ur­inn Frid­tjof Nan­sen og stjórn­mála­mað­ur­inn Vidkun Quisl­ing. Fleiri ­mætti tína til, en hér hefur ekki verið nefndur sá sem kannski er þekkt­ast­ur allra Norð­manna fyrr og síð­ar: mynd­list­ar­mað­ur­inn Edvard Munch.

Edvard Munch (12. des­em­ber 1863 - 23. jan­úar 1944) fædd­ist og ólst upp á bóndabæ við þorp­ið Ådals­bruk á Heið­mörku. For­eldrar hans, þau Laura Cat­hrine Bjøl­stad og Christ­i­an Munch gengu í hjóna­band árið 1861, hún var þá 22 ára en hann 44 ára. Christ­i­an Munch var her­læknir og vegna atvinnu hans flutti fjöl­skyldan til Christ­i­ani­a (­sem síðar fékk nafnið Krist­i­ania og enn síðar Ósló) þegar Edvard var árs ­gam­all. Eins og margir í fjöl­skyldu Lauru var hún berkla­veik og lést árið 1868, þegar son­ur­inn Edvard var fimm ára, þá höfðu hjónin eign­ast fimm börn. Karen Bjøl­sta­d, ­systir Lauru, varð ráðs­kona á heim­ili mágs síns og börnin litu á hana sem móð­ur­ sína.

Auglýsing

Snemma beyg­ist krók­ur­inn

Edvar­d ­byrj­aði mjög ungur að teikna. Í end­ur­minn­ingum sínum minn­ist hann þess að hafa ­legið á gólf­inu með kola­mola og teikn­að. Fað­ir­inn Christ­ian og frænkan Karen hvöttu börnin til að teikna þegar fjöl­skyldan sat saman á kvöldin og Christ­i­an læknir las upp­hátt og sagði sög­ur. Munch fjöl­skyldan flutti nokkrum sinn­um milli bæj­ar­hluta á næstu árum og bjó við þröngan kost enda lækn­is­launin lág. Ed­vard var heilsu­veill og var lang­tímum saman fjar­ver­andi úr skól­an­um. Tals­vert er til af teikn­ingum Edvards frá þessum árum, við­fangs­efnin það sem fyrir aug­u bar inn­an­dyra, hús­gögn, verk­færi, bækur o.fl þess hátt­ar. Fimmtán ára gam­all tók Edvard inn­töku­próf í tækni­skóla og sett­ist í verk­fræði­deild­ina. Dvölin þar varð aðeins eitt ár, veik­indin tóku sinn toll, en mestu réði þó að Edvard hafð­i ekki áhuga á nám­inu, föður hans til mik­illa von­brigða. Í nóv­em­ber 1880 skrif­að­i Ed­vard í dag­bók sína „ég hef skráð mig úr skól­an­um. Hef nefni­lega ákveðið að verða mál­ari.“ Honum var hins­vegar ljóst að  ­nauð­syn­legt væri að afla sér mennt­unar á því sviði, var fyrst einn vet­ur í kvöld­skóla (Tegneskolen, Kon­ung­legi lista- og hönn­un­ar­skól­inn) en síðan í fullu námi við sama skóla. Aðal kenn­arar hans voru mynd­höggv­ar­inn Juli­us Midd­elt­hun og list­málar­inn Christ­ian Krogh, báðir í fremstu röð norskra lista­manna á sinni tíð.

Edvar­d vakti strax athygli fyrir óvenju­lega færni og í gögnum skól­ans má sjá að hann hefur verið tal­inn skara fram­úr.

Áhrifa­vald­arnir

Árið 1883 sýndi Edvard Munch í fyrsta sinn opin­ber­lega (Industri- og k­unstut­still­in­gen) og fékk góða dóma. Hér verður ekki reynt að rekja lífs­hlaup Munch en tvær ferðir hans til Par­ísar árin 1885 og 1889 mörk­uðu tíma­mót í líf­i hans. Í París kynnt­ist hann verkum Vincent van Gogh og Paul Gauga­in. Síðar varð Munch fyrir miklum áhrifum af verkum Ágúst Strind­bergs. „Mér varð ljóst að ­mann­eskj­unni er ætlað að lifa í ein­mana­leika og ang­ist.“ Í þeim fjöl­mörgu bók­um ­sem skrif­aðar hafa verið um Munch og líf hans kemur alls staðar fram að þess­ir t­veir þætt­ir, ein­mana­leiki og ang­ist, séu grunn­tónn­inn í list hans. Munch hafi alla ævi lifað í eins konar sál­ar­kreppu. Hann var alla tíð heilsu­veill lík­am­lega, og ekki síður and­lega og dvaldi marg­sinnis, um lengri og skemmri tíma á geð­sjúkra­hús­um. Hann veikt­ist alvar­lega árið 1919, af spænsku veik­inni og árið 1930 sprakk æð í hægra auga hans og minnstu mun­aði að hann missti sjón­ina, en ­sjón hans á vinstra auga var alla ævi mjög tak­mörk­uð.

Heims­frægð

Frá 1885 og fram undir 1930 ferð­að­ist Munch mik­ið, dvaldi lang­dvölum í Þýska­landi og Par­ís. ­Sýndi margoft í Frakk­landi og Þýska­landi, Dan­mörku, Nor­egi, Ítalíu og víð­ar­. ­Sjálfur taldi hann sýn­ingu sína í Prag árið 1905 þá merk­ustu á ferl­in­um.

Verk eftir MunchUm alda­mótin 1900 var Munch orð­inn heims­frægur fyrir list sína. Mál­verk og graf­ík­myndir hans urðu mörgum lista­mönn­um, sem aðhyllt­ust expressioníska túlk­un, fyr­ir­mynd. Þótt hann sé þekkt­astur fyrir mál­verk og graf­ík­myndir gerð­i hann einnig bóka­skreyt­ingar og vegg­mynd­ir, m.a. í opin­berum bygg­ing­um.

Eins og áður var nefnt sýndi Munch oft í Þýska­landi. Þýsku nas­ist­arnir voru ekki hrifnir af verkum Munch, seldu mörg verk sem voru í opin­berri eigu í Þýska­land­i og vildu jafn­vel eyði­leggja verk hans. Lang­flestum verkum Munch var þó forð­að, sumum var komið úr landi og önnur fal­in.

Ánafn­aði Ósló borg verk sín

Þótt Munch hafi ferð­ast mikið og dvalið lang­dvölum erlendis var Nor­egur þó ætíð hans heima­höfn. Árið 1916 keypti hann lít­inn búgarð, Ekely, í útjaðri Ósló og bjó þar til ævi­loka 23. jan­úar 1944.

Nokkru ­fyrir dauða sinn ánafn­aði Munch Ósló borg verk sín og eig­ur, ekki þó búgarð­inn, Ósló borg keypti hann síð­ar. Í safni því sem Mubch ánafn­aði borg­inni voru 1100 ­mál­verk, 4500 vatns­lita- og krít­armynd­ir, 20.000 graf­íkverk og teikn­ing­ar, 6 mynda­stytt­ur, stórt bóka- og bréfa­safn og ýmis­legt fleira.

Sten­er­sen safnið og stúd­enta­garð­arnir

Einn af vinum Munch var Rolf E. Sten­er­sen (1899- 1978). Sten­er­sen var á yngri árum marg­fald­ur Nor­egs­meist­ari í sprett­hlaup­um, skrif­aði síðar all­margar bækur og leik­rit en auðg­að­ist á verð­bréfa­við­skipt­um. Eftir að Sten­er­sen kynnt­ist Munch sá hann um fjár­mál lista­manns­ins og keypti sjálfur fjöl­mörg verka hans. Árið 1936 gaf Sten­er­sen sveit­ar­fé­lag­inu Aker 900 lista­verk, lang­flest eftir Munch. Gef­and­inn lagði áherslu á að verk­unum yrði fund­inn við­eig­andi sama­stað­ur, innan þriggja ára. Áður en það hafði gerst braust síð­ari heims­styrj­öldin út og þá voru önnur verk­efn­i brýnni. 1948 sam­ein­að­ist Aker sveit­ar­fé­lagið Ósló og þá var Stenergjöfin flutt í geymslu í Ráð­hús­inu í Ósló, sem þá var nýbyggt. Þar voru verkin geymd en árið 1952 voru flest verk­anna hengd upp á nýbyggðum stúd­enta­görð­um, Sogn. Rolf E. Sten­er­sen hafði setið í bygg­ing­ar­nefnd­inni og hann var mjög hlynntur því að lista­verkin yrðu hengd upp á stúd­entagörð­un­um. Engar sér­stakar var­úð­ar­ráð­staf­anir voru gerðar þótt, verkin ein­fald­lega hengd á krók, rétt eins og í heima­húsi.  

Stúdentagarðarnir Sogn

Blaða­menn ger­ast „þjófar“

Árið 1972 sat Jon Magnus blaða­maður VG (Ver­dens gang) á kaffi­húsi í Ósló. Þar heyrð­i hann á tal tveggja ungra manna sem ræddu sín á milli um mál­verkin á stúd­enta­görð­unum og hve auð­velt væri að ræna þeim, engin gæsla og ekk­ert ­ör­ygg­is­eft­ir­lit. Blaða­mað­ur­inn ákvað, með leyfi rit­stjórnar VG að kanna mál­ið. Hann og ljós­mynd­ari fóru á stað­inn og í tvígang gengu þeir út með mál­verk Munch og sneru jafn­harðan til baka og hengdu verkin upp aft­ur. Í þriðja skipt­ið ­spurði eft­ir­lits­maður í hús­inu hvert þeir væru að fara með þetta lista­verk. „Við ­sögðum sem satt var að við værum blaða­menn og værum að rann­saka hve auð­velt væri að fjar­lægja dýr­mæt lista­verk sem þarna héngu á veggj­u­m.“ Blaða­menn­irn­ir voru kærðir til lög­reglu, en málið síðar látið niður falla.  

Mál þetta vakti mikla athygli í Nor­egi og í kjöl­farið var gerð „vörutaln­ing“ á stúd­enta­görð­un­um. Þá kom í ljós að fjöld­inn allur af verkum var horf­inn. Lítið gerð­ist fyrr en haustið 1973, eftir að mjög verð­mætu verki eftir Munch hafði verið stolið úr ­setu­stofu á einum stúd­enta­garð­anna, en það fannst reyndar 11 mán­uðum síð­ar­, ó­skemmt. Þá var ákveðið að flytja verkin í Munch safnið í Ósló. Sér­stakt safn, ­kennt við Stener­sen, var opnað árið 1994 og þar eru nú flest þau verk sem hann gaf árið 1936, og mörg verk sem hann bætti við síð­ar.

Að minnsta kosti 47 myndir horfnar

Skömmu ­fyrir nýliðin ára­mót birti norska blaðið Dag­bla­det langa grein um horfin Munch ­mál­verk. Þar kemur fram að í það minnsta 47 verk eft­irs Munch sem eru (eða voru) í eigu Munch safns­ins í Ósló (Sten­er­sen safnið er nú hluti þess) sé ekki að finna í safn­inu. Hvar þessi verk eru nið­ur­komin veit eng­inn. Týndu verkin eru mis­verð­mæt, sum metin á millj­óna­tugi eða meira, önnur minna virði, í pen­ingum talið.

Ópið er frægasta verk Munch.Munch safnið flytur í nýtt hús, í Bjør­vika, skammt frá Óperu­hús­inu í Ósló árið 2020. For­stöðu­maður safns­ins segir að þar verði örygg­is­mál með allt öðrum og betri hætti en nú er.

Verð­mætasta og þekktasta verk Edvard Munch er án efa Ópið. Það var málað árið 1893. Frá­ hendi mál­ar­ans eru fjögur mál­verk með þessum tit­li, ein litografía og tvær krít­armynd­ir. Önnur þess­ara krít­armynda var seld hjá upp­boðs­húsi í New York árið 2012 fyrir upp­hæð sem sam­svarar 13 millj­örðum íslenskra króna.

  

Skuldabréfaeigendur tilbúnir að leggja sitt af mörkum - Lítill tími til stefnu
Skuldabréfaeigendur WOW air eru tilbúnir að taka hlut í félaginu í skiptum fyrir niðurfellingu skulda.
Kjarninn 25. mars 2019
Aflýsa flugi frá London - Rauðglóandi síminn hjá Neytendasamtökunum
Forsvarsmenn WOW air reyna nú allt til að bjarga félaginu frá gjaldþroti.
Kjarninn 25. mars 2019
Ríkislögmaður neitar að afhenda gögn - Kjarninn kærir
Kjarninn óskaði eftir því frá forsætisráðuneytinu, að fá afhent sérfræðiálit og gögn frá þeim sem veittu Ríkislögmanni ráðgjöf í hinu svokallaða Landsréttarmáli.
Kjarninn 25. mars 2019
Þröstur Ólafsson
Samábyrgð og þau afétnu
Kjarninn 25. mars 2019
Bjarni Benediktsson
Ríkisstjórnin með tilbúnar áætlanir ef rekstur WOW air stöðvast
Fjármála- og efnahagsráðherra segir stjórnvöld vera viðbúin ef rekstur WOW air stöðvast. Hann segir þó ekki réttlætanlegt að setja skattfé inn í áhætturekstur sem þennan.
Kjarninn 25. mars 2019
Flestar áskriftir Alþingis eru að Morgunblaðinu
Alþingi er með 13 áskriftir að Morgunblaðinu auk netáskrifta, sem og aðgang að gagnasafni mbl.is.
Kjarninn 25. mars 2019
HS Orka á tvö orkuver, í Svartsengi og svo Reykjanesvirkjun.
Meirihlutinn í HS Orku seldur fyrir 37 milljarða króna
Búið er að skrifa undir kaupsamning á meirihluta hlutafjár í eina íslenska orkufyrirtækinu sem er í einkaeigu.
Kjarninn 25. mars 2019
Dauðastríðið hjá WOW air á lokametrunum
Það ætti að skýrast í dag eða í síðasta lagi á allra næstu dögum hvort flugfélagið WOW air verði áfram til. Forsvarsmenn þess eru nú í kappi við tímann að ná fram nýrri lausn eftir að bæði Indigo Partners og Icelandair ákváðu að fjárfesta ekki í félaginu.
Kjarninn 25. mars 2019
Meira úr sama flokkiFólk