Lumar þú á Munch málverki

Á undanförnum árum hafa tugir listaverka hins heimsfræga norska myndlistarmanns Edvards Munch horfið úr söfnum í Ósló. Enginn veit hvar þessi verk eru nú niðurkomin en sum verkanna eru metin á milljónatugi.

Sjálfsmynd, eitt síðasta verk Edvard Munch.
Sjálfsmynd, eitt síðasta verk Edvard Munch.
Auglýsing

Á und­an­förn­um árum hafa tugir lista­verka hins heims­fræga norska mynd­list­ar­manns Edvards Munch horfið úr söfnum hans í Ósló. Eng­inn veit hvar þessi verk eru nú nið­ur­kom­in.

Þegar minnst er á heims­þekkta Norð­menn koma nokkur nöfn ­upp í hug­ann. Leik­rita­skáldið Hen­rik Ibsen, tón­skáldið Edvard Grieg, rit­höf­und­ur­inn Knut Hamsun, land­könn­uð­ur­inn Thor Heyer­da­hl, pólfar­inn Roald Amund­sen land­könn­uð­ur­inn Frid­tjof Nan­sen og stjórn­mála­mað­ur­inn Vidkun Quisl­ing. Fleiri ­mætti tína til, en hér hefur ekki verið nefndur sá sem kannski er þekkt­ast­ur allra Norð­manna fyrr og síð­ar: mynd­list­ar­mað­ur­inn Edvard Munch.

Edvard Munch (12. des­em­ber 1863 - 23. jan­úar 1944) fædd­ist og ólst upp á bóndabæ við þorp­ið Ådals­bruk á Heið­mörku. For­eldrar hans, þau Laura Cat­hrine Bjøl­stad og Christ­i­an Munch gengu í hjóna­band árið 1861, hún var þá 22 ára en hann 44 ára. Christ­i­an Munch var her­læknir og vegna atvinnu hans flutti fjöl­skyldan til Christ­i­ani­a (­sem síðar fékk nafnið Krist­i­ania og enn síðar Ósló) þegar Edvard var árs ­gam­all. Eins og margir í fjöl­skyldu Lauru var hún berkla­veik og lést árið 1868, þegar son­ur­inn Edvard var fimm ára, þá höfðu hjónin eign­ast fimm börn. Karen Bjøl­sta­d, ­systir Lauru, varð ráðs­kona á heim­ili mágs síns og börnin litu á hana sem móð­ur­ sína.

Auglýsing

Snemma beyg­ist krók­ur­inn

Edvar­d ­byrj­aði mjög ungur að teikna. Í end­ur­minn­ingum sínum minn­ist hann þess að hafa ­legið á gólf­inu með kola­mola og teikn­að. Fað­ir­inn Christ­ian og frænkan Karen hvöttu börnin til að teikna þegar fjöl­skyldan sat saman á kvöldin og Christ­i­an læknir las upp­hátt og sagði sög­ur. Munch fjöl­skyldan flutti nokkrum sinn­um milli bæj­ar­hluta á næstu árum og bjó við þröngan kost enda lækn­is­launin lág. Ed­vard var heilsu­veill og var lang­tímum saman fjar­ver­andi úr skól­an­um. Tals­vert er til af teikn­ingum Edvards frá þessum árum, við­fangs­efnin það sem fyrir aug­u bar inn­an­dyra, hús­gögn, verk­færi, bækur o.fl þess hátt­ar. Fimmtán ára gam­all tók Edvard inn­töku­próf í tækni­skóla og sett­ist í verk­fræði­deild­ina. Dvölin þar varð aðeins eitt ár, veik­indin tóku sinn toll, en mestu réði þó að Edvard hafð­i ekki áhuga á nám­inu, föður hans til mik­illa von­brigða. Í nóv­em­ber 1880 skrif­að­i Ed­vard í dag­bók sína „ég hef skráð mig úr skól­an­um. Hef nefni­lega ákveðið að verða mál­ari.“ Honum var hins­vegar ljóst að  ­nauð­syn­legt væri að afla sér mennt­unar á því sviði, var fyrst einn vet­ur í kvöld­skóla (Tegneskolen, Kon­ung­legi lista- og hönn­un­ar­skól­inn) en síðan í fullu námi við sama skóla. Aðal kenn­arar hans voru mynd­höggv­ar­inn Juli­us Midd­elt­hun og list­málar­inn Christ­ian Krogh, báðir í fremstu röð norskra lista­manna á sinni tíð.

Edvar­d vakti strax athygli fyrir óvenju­lega færni og í gögnum skól­ans má sjá að hann hefur verið tal­inn skara fram­úr.

Áhrifa­vald­arnir

Árið 1883 sýndi Edvard Munch í fyrsta sinn opin­ber­lega (Industri- og k­unstut­still­in­gen) og fékk góða dóma. Hér verður ekki reynt að rekja lífs­hlaup Munch en tvær ferðir hans til Par­ísar árin 1885 og 1889 mörk­uðu tíma­mót í líf­i hans. Í París kynnt­ist hann verkum Vincent van Gogh og Paul Gauga­in. Síðar varð Munch fyrir miklum áhrifum af verkum Ágúst Strind­bergs. „Mér varð ljóst að ­mann­eskj­unni er ætlað að lifa í ein­mana­leika og ang­ist.“ Í þeim fjöl­mörgu bók­um ­sem skrif­aðar hafa verið um Munch og líf hans kemur alls staðar fram að þess­ir t­veir þætt­ir, ein­mana­leiki og ang­ist, séu grunn­tónn­inn í list hans. Munch hafi alla ævi lifað í eins konar sál­ar­kreppu. Hann var alla tíð heilsu­veill lík­am­lega, og ekki síður and­lega og dvaldi marg­sinnis, um lengri og skemmri tíma á geð­sjúkra­hús­um. Hann veikt­ist alvar­lega árið 1919, af spænsku veik­inni og árið 1930 sprakk æð í hægra auga hans og minnstu mun­aði að hann missti sjón­ina, en ­sjón hans á vinstra auga var alla ævi mjög tak­mörk­uð.

Heims­frægð

Frá 1885 og fram undir 1930 ferð­að­ist Munch mik­ið, dvaldi lang­dvölum í Þýska­landi og Par­ís. ­Sýndi margoft í Frakk­landi og Þýska­landi, Dan­mörku, Nor­egi, Ítalíu og víð­ar­. ­Sjálfur taldi hann sýn­ingu sína í Prag árið 1905 þá merk­ustu á ferl­in­um.

Verk eftir MunchUm alda­mótin 1900 var Munch orð­inn heims­frægur fyrir list sína. Mál­verk og graf­ík­myndir hans urðu mörgum lista­mönn­um, sem aðhyllt­ust expressioníska túlk­un, fyr­ir­mynd. Þótt hann sé þekkt­astur fyrir mál­verk og graf­ík­myndir gerð­i hann einnig bóka­skreyt­ingar og vegg­mynd­ir, m.a. í opin­berum bygg­ing­um.

Eins og áður var nefnt sýndi Munch oft í Þýska­landi. Þýsku nas­ist­arnir voru ekki hrifnir af verkum Munch, seldu mörg verk sem voru í opin­berri eigu í Þýska­land­i og vildu jafn­vel eyði­leggja verk hans. Lang­flestum verkum Munch var þó forð­að, sumum var komið úr landi og önnur fal­in.

Ánafn­aði Ósló borg verk sín

Þótt Munch hafi ferð­ast mikið og dvalið lang­dvölum erlendis var Nor­egur þó ætíð hans heima­höfn. Árið 1916 keypti hann lít­inn búgarð, Ekely, í útjaðri Ósló og bjó þar til ævi­loka 23. jan­úar 1944.

Nokkru ­fyrir dauða sinn ánafn­aði Munch Ósló borg verk sín og eig­ur, ekki þó búgarð­inn, Ósló borg keypti hann síð­ar. Í safni því sem Mubch ánafn­aði borg­inni voru 1100 ­mál­verk, 4500 vatns­lita- og krít­armynd­ir, 20.000 graf­íkverk og teikn­ing­ar, 6 mynda­stytt­ur, stórt bóka- og bréfa­safn og ýmis­legt fleira.

Sten­er­sen safnið og stúd­enta­garð­arnir

Einn af vinum Munch var Rolf E. Sten­er­sen (1899- 1978). Sten­er­sen var á yngri árum marg­fald­ur Nor­egs­meist­ari í sprett­hlaup­um, skrif­aði síðar all­margar bækur og leik­rit en auðg­að­ist á verð­bréfa­við­skipt­um. Eftir að Sten­er­sen kynnt­ist Munch sá hann um fjár­mál lista­manns­ins og keypti sjálfur fjöl­mörg verka hans. Árið 1936 gaf Sten­er­sen sveit­ar­fé­lag­inu Aker 900 lista­verk, lang­flest eftir Munch. Gef­and­inn lagði áherslu á að verk­unum yrði fund­inn við­eig­andi sama­stað­ur, innan þriggja ára. Áður en það hafði gerst braust síð­ari heims­styrj­öldin út og þá voru önnur verk­efn­i brýnni. 1948 sam­ein­að­ist Aker sveit­ar­fé­lagið Ósló og þá var Stenergjöfin flutt í geymslu í Ráð­hús­inu í Ósló, sem þá var nýbyggt. Þar voru verkin geymd en árið 1952 voru flest verk­anna hengd upp á nýbyggðum stúd­enta­görð­um, Sogn. Rolf E. Sten­er­sen hafði setið í bygg­ing­ar­nefnd­inni og hann var mjög hlynntur því að lista­verkin yrðu hengd upp á stúd­entagörð­un­um. Engar sér­stakar var­úð­ar­ráð­staf­anir voru gerðar þótt, verkin ein­fald­lega hengd á krók, rétt eins og í heima­húsi.  

Stúdentagarðarnir Sogn

Blaða­menn ger­ast „þjófar“

Árið 1972 sat Jon Magnus blaða­maður VG (Ver­dens gang) á kaffi­húsi í Ósló. Þar heyrð­i hann á tal tveggja ungra manna sem ræddu sín á milli um mál­verkin á stúd­enta­görð­unum og hve auð­velt væri að ræna þeim, engin gæsla og ekk­ert ­ör­ygg­is­eft­ir­lit. Blaða­mað­ur­inn ákvað, með leyfi rit­stjórnar VG að kanna mál­ið. Hann og ljós­mynd­ari fóru á stað­inn og í tvígang gengu þeir út með mál­verk Munch og sneru jafn­harðan til baka og hengdu verkin upp aft­ur. Í þriðja skipt­ið ­spurði eft­ir­lits­maður í hús­inu hvert þeir væru að fara með þetta lista­verk. „Við ­sögðum sem satt var að við værum blaða­menn og værum að rann­saka hve auð­velt væri að fjar­lægja dýr­mæt lista­verk sem þarna héngu á veggj­u­m.“ Blaða­menn­irn­ir voru kærðir til lög­reglu, en málið síðar látið niður falla.  

Mál þetta vakti mikla athygli í Nor­egi og í kjöl­farið var gerð „vörutaln­ing“ á stúd­enta­görð­un­um. Þá kom í ljós að fjöld­inn allur af verkum var horf­inn. Lítið gerð­ist fyrr en haustið 1973, eftir að mjög verð­mætu verki eftir Munch hafði verið stolið úr ­setu­stofu á einum stúd­enta­garð­anna, en það fannst reyndar 11 mán­uðum síð­ar­, ó­skemmt. Þá var ákveðið að flytja verkin í Munch safnið í Ósló. Sér­stakt safn, ­kennt við Stener­sen, var opnað árið 1994 og þar eru nú flest þau verk sem hann gaf árið 1936, og mörg verk sem hann bætti við síð­ar.

Að minnsta kosti 47 myndir horfnar

Skömmu ­fyrir nýliðin ára­mót birti norska blaðið Dag­bla­det langa grein um horfin Munch ­mál­verk. Þar kemur fram að í það minnsta 47 verk eft­irs Munch sem eru (eða voru) í eigu Munch safns­ins í Ósló (Sten­er­sen safnið er nú hluti þess) sé ekki að finna í safn­inu. Hvar þessi verk eru nið­ur­komin veit eng­inn. Týndu verkin eru mis­verð­mæt, sum metin á millj­óna­tugi eða meira, önnur minna virði, í pen­ingum talið.

Ópið er frægasta verk Munch.Munch safnið flytur í nýtt hús, í Bjør­vika, skammt frá Óperu­hús­inu í Ósló árið 2020. For­stöðu­maður safns­ins segir að þar verði örygg­is­mál með allt öðrum og betri hætti en nú er.

Verð­mætasta og þekktasta verk Edvard Munch er án efa Ópið. Það var málað árið 1893. Frá­ hendi mál­ar­ans eru fjögur mál­verk með þessum tit­li, ein litografía og tvær krít­armynd­ir. Önnur þess­ara krít­armynda var seld hjá upp­boðs­húsi í New York árið 2012 fyrir upp­hæð sem sam­svarar 13 millj­örðum íslenskra króna.

  

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur aðsetur í Húsi verslunarinnar
Tæp tíu prósent útistandandi sjóðfélagalána LIVE í greiðsluhléi
Sjóðfélagalán í greiðsluhléi nema samtals um ellefu milljörðum króna. Til samanburðar námu útistandandi sjóðfélagalán Lífeyrissjóðs verzlunarmanna við lok árs 2019 rúmum 120 milljörðum. Ávöxtun sjóðsins á fyrstu fjórum mánuðum ársins áætluð 3,5 prósent.
Kjarninn 3. júní 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Twitter tekur á rugli og Síminn sektaður
Kjarninn 3. júní 2020
Ástþór Ólafsson
Árið 1970 og upp úr
Kjarninn 3. júní 2020
Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokksins.
Sjálfstæðisflokkurinn áfram nærri kjörfylgi í nýrri könnun Gallup
Afar litlar breytingar urðu á fylgi flokka á milli mánaða, samkvæmt nýjum þjóðarpúlsi Gallup. Sjálfstæðisflokkurinn er áfram nærri kjörfylgi sínu og stuðningur við ríkisstjórnina mælist tæp 60 prósent á meðal þeirra sem taka afstöðu.
Kjarninn 3. júní 2020
Sex sakborningar í málinu, þeirra á meðal Bernhard Esau og Sacky Shanghala fyrrverandi ráðherrar í ríkisstjórn Namibíu, verða í gæsluvarðhaldi til 28. ágúst.
Namibísk yfirvöld hafa óskað liðsinnis Interpol vegna Samherjamálsins
Sex menn sem hafa verið í haldi namibískra yfirvalda vegna rannsóknar á Samherjaskjölunum verða áfram í haldi til 28. ágúst. Rannsókn málsins hefur reynst flókin og haf namibísk yfirvöld beðið Interpol um aðstoð.
Kjarninn 3. júní 2020
Fólk hefur flykkst á markaði víðsvegar um Indland eftir að útgöngubanni var aflétt.
Smitum á Indlandi fjölgar ört
Stjórnvöld á Indlandi eru að hefjast handa við að aflétta umfangsmesta útgöngubanni sem sett var á í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Sjúkrahús í Mumbai hafa vart undan við að sinna sýktum en fellibylurinn Nisarga herjar nú á nágrenni borgarinnar.
Kjarninn 3. júní 2020
Samtök ferðaþjónustunnar telja að um 250 þúsund ferðamenn gætu komið hingað til lands það sem eftir lifir árs.
Ferðamenn greiði kostnað af skimun
Með greiðslu ferðamanna fyrir sýnatöku má stuðla að því að þeir sem sækja landið heim séu efnameiri ferðamenn sem eyði meiru og dvelji lengur, segir í greinargerð fjármálaráðuneytisins um hagræn áhrif þess að aflétta ferðatakmörkunum til Íslands.
Kjarninn 3. júní 2020
Ekkert pláss fyrir íhald í stjórnmálum næstu árin
Alvarlegt ástand er nú komið upp í íslensku efnahagslífi. Mörg hundruð milljarða króna tap í ríkisrekstri er fyrirsjáanlegt, tugir þúsunda verða án atvinnu að öllu leyti eða hluta og þúsundir fyrirtækja standa frammi fyrir algjörri óvissu.
Kjarninn 3. júní 2020
Meira úr sama flokkiFólk