Jörðin sem ruslahaugur – Tímamótaverk Andra Snæs

Um tímann og vatnið, gefin út af Máli og menningu 2019. Hönnun kápu, Börkur Arnarson og Einar Geir Ingvarsson. Mynd á kápu, Ari Magg.

suurland_14610927292_o.jpg
Auglýsing

Andri Snær Magna­son, lista­mað­ur, hefur um langt skeið verið í hópi fram­sækn­ustu rit­höf­unda þjóð­ar­innar og sá sem hefur haft hvað mest áhrif á þjóð­mála­um­ræðu á Íslandi í seinni tíð. 

Hann hefur ein­stakt lag á því að nálg­ast mik­il­væg mál - ekki síst á sviði umhverf­is­mála og nátt­úru­verndar - með því að stíga út fyrir rammann sem áður mót­aði umræð­una og búa til nýjan víg­völl rök­ræð­unn­ar. Fyrir vikið verður til nýtt sjón­ar­horn, ný sýn. 

Ný göng, nýir hell­ar, nýir dalir

Þetta víkkar út rammann. Að þessu leyti hefur Andri Snær haft svipuð áhrif á sam­fé­lagið og frum­kvöðl­ar. Þeir þenja út heild­ar­mynd sam­fé­lags­ins þegar vel tekst til, og reyndar líka oft þegar það tekst ekki vel til. 

Auglýsing

Dyr opn­ast sem áður voru lok­að­ar. Þeir lýsa inn í ný göng, nýja hella, nýja dali. 

Drauma­landið var slík bók en það á einnig við um aðrar bækur hans. Sagan af Bláa hnett­inum hefur farið sig­ur­för um heim­inn og ég gerði mér ekki almenni­lega grein fyrir hversu djúp­stæð áhrif sú bók hefur haft víða um heim fyrr en ég flutti úr landi. Ég þurfti bók­staf­lega að flytja til útlanda til að átta mig á þessu.

Ég lauk nýverið við að lesa bók Andra Snæs, Um tím­ann og vatn­ið, sem kom út í gær. Ég var reyndar hepp­inn að fá Andra Snæ í kaffi hér heim til okkar í Kirkland, í útjaðri Seatt­le, þar sem hann sagði mér frá bók­inni og spurn­ing­unum sem hann er að takast á við í henn­i. 

Kápa bókarinnar er áhrifamikil og falleg.Það eitt kveikti mik­inn áhuga en ég var samt ekki alveg viss um hvernig þetta ætti eftir að koma út í bók. Hann var þá að und­ir­búa fyr­ir­lestur í Elliot Bay Book Company, einni virt­ustu og líf­leg­ustu bóka­búð Seattle borgar og raunar Vest­ur­strand­ar­innar allr­ar, ef út í það er far­ið. Í kringum búð­ina er bóka­sam­fé­lag þar sem bóka­ormar allra landa sam­ein­ast.

Um hvað er svo bók­in? Þegar stórt er spurt, er stundum fátt um svör, en mér finnst það ekki eiga við um þessa bók. Bókin er heil­steypt stór­virki, þar sem tek­ist er á við mik­il­væg­ustu spurn­ingar sam­tím­ans. 

Hvernig við mann­fólkið erum að fara með jörð­ina með öllu til­heyr­andi - haf­inu, land­inu og sam­fé­lög­unum sem við höfum búið til. 

Bókin er um þetta. Hún fangar það sem Greta Thun­berg hefur fangað með skörpum skila­boðum sín­um, og bylgj­unni sem hún bjó til. Hún fangar líka hug­fars­breyt­ing­una sem við vitum að þarf að eiga sér stað, og veltir því upp hjá les­and­anum hvort við séum vilj­andi að horfa fram­hjá því sem er að ger­ast. En um leið er bókin stað­fest­ing á mik­il­vægi lista­manna í þess­ari umræðu. Eins og sagan sýnir þá eru það þeir sem stinga á kýl­um, róta upp í botn­fastri leðju.

Einn helsti styrkur bók­ar­innar er að hún er skrifuð af stíl­snilld en um leið tölu­verðri ákveðni. Þegar þess þarf þá er broddur í text­an­um, enda er Andra Snæ dauð­ans alvara í skrif­un­um.

Stað­reynd­irnar sem dregnar eru fram í bók­inni um þau hættu­merki sem sjást nú þegar á jörð­inni, ekki síst í haf­inu, eru slá­andi áminn­ing um að við getum ekki haldið svona áfram. Um leið er bókin ferða­lag eins og hann er svo góður í að setja saman fyrir les­and­ann. Við sögu komu áhrifa­mestu hug­mynda­smiðir ver­ald­ar­sög­unnar og líka minnstu smá­at­riði úr hvers­dags­leik­an­um. Allt teiknar þetta upp mynd af nátt­úr­unni og við­kvæmni henn­ar, sam­fé­lagi okkar og því sem er að ger­ast í haf­inu, jöklun­um, sönd­unum og fjalls­hlíð­un­um.

„Lífs­hættir rík­asta hluta jarð­ar­búa hafa meiri áhrif á sýru- og hita­stig hafs­ins heldur en fátæk­ari hlut­inn og ástandið er hvað verst þar sem allt er snyrti­leg­ast á yfir­borð­inu. Þar er losun koltví­oxíðs á mann lang­mest og verð­mætin sem fara til spillis í rusla­haugum rík­ari landa eru marg­föld á við það sem gengur og ger­ist í fátæk­ari ríkjum þar sem sóða­skapur er sýni­leg­ur. (bls. 224)“.

Fyrir alla

Í bók­inni felst ögrun við les­end­ur. Það er verið að minna þig á það, að þú getur kannski setið hér í róleg­heit­unum og lesið dásam­lega hug­hríf­andi bók, en að á meðan er í gangi stríð sem við mann­fólkið bjuggum til að miklu leyti að óþörfu. Þetta er óþægi­legur sann­leik­ur, og um leið stærsta við­fangs­efni sam­tím­ans. Það er ekki auð­velt að takast á við svona stórar spurn­ingar án þess að fara út af leið, en mér finnst frum­leg nálgun Andra Snæs setja bók­inni skorður sem halda allan tím­ann. 

Fyrir vikið er bókin fyrir fólk á öllum aldri, unga sem aldna. 

„Á Skeið­ar­ár­sandi er að verða til stærsti sjálfs­áni birki­skógur á Íslandi. Getur stærsti skógur á Íslandi heitið Skeið­ar­ár­sand­ur? Þá heitir skóg­ur­inn eftir jök­ulsá sem er horfin og sandi sem er fal­inn undir skóg­ar­botni. Þar sem ís, möl og sandur kemur undan jökli er nýtt land sem hefur legið frosið undir fargi í mörg hund­ruð ár og við jök­ul­rönd­ina er nauð­syn­legt að stíga var­lega til jarð­ar. Það er eins og landið sé hvorki ís, vatn né sand­ur, heldur allt í senn. Umbreyt­ingin á sér milli­stig í óreiðu eins og Völu­spá segir frá upp­hafi sköp­un­ar: Sól það né vissi hvar hún sali átti, stjörnur það né vissu, hvar þær staði áttu, máni það né vissi, hvað hann meg­ins átti. Óreiðan er ekki ein­skorðuð við jök­ul­rönd­ina. Eng­inn veit hvernig jafn­vægi kemst á þegar lífs­hættir okkar hafa valdið því að jöklar heims­ins verða að vatni, núver­andi strand­lengja verður sjór og akur­lönd að eyði­mörk­um. Þegar ég verð níræður mun ég sýna þrí­tugu barna­barni mínu myndir af Skeið­ar­ár­jökli á rúllug­ard­ínu, jökli sem þrjár kyn­slóðir fengu tæki­færi til að kynn­ast áður en hann hætti að vera til. Þegar ég tek ljós­mynd af jökl­inum er ég að taka upp söng gam­allar konu til að varð­veita. Eftir þús­und ár munu menn rýna í mynd­irnar eins og forn hand­rit og reyna að skilja hvað við vorum að hugsa. (bls. 188)“

Andi Guð­mundar Páls svífur yfir

Við lest­ur­inn á bók­inni fann maður fyrir anda Guð­mundar Páls Ólafs­sonar heit­ins og frænda míns, rit­höf­undar og nátt­úr­vernd­ar­sinna. Stór­virki hans um nátt­úru Íslands eru tíma­laus verk sem geyma galdra íslenskrar nátt­úru um ókomna tíð. Á vissan hátt er bók Andra Snæs eins konar brú á milli bókanna um fugl­ana, perlurn­ar, hálendið og vatn­ið. 

Upp í huga minn koma heim­sóknir Guð­mundar Páls á Garð­ars­braut­ina til mömmu og pabba, þegar hann kom í vinnu­ferðir norður og fékk að gista. Hlegið og pælt fram á kvöld, áður en nátt­úran var heim­sótt ýmist á landi, flugi eða í kafi. Andri Snær hefur sama eig­in­leika og Guð­mundur Páll þegar kemur að skrifum um Ísland. Það er virð­ing í text­an­um, sem er órjúf­an­legur hluti af skila­boð­un­um. 

„Þú verndar aðeins það sem þú elskar, þú elskar aðeins það sem þú þekk­ir. Þú þekkir aðeins það sem þér er kennt. - Guð­mundur Páll Ólafs­son (bls. 1)“

Bók Andra Snæs er tíma­móta­verk sem vekur les­endur til umhugs­unar um hvar við erum stödd, og af hverju okkur má ekki vera sama um jörð­ina og Ísland sem hluta af henni. Jörðin getur endað eins og rusla­haugur ef við gætum okkar ekki.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
AGS segir hættumerkin hrannast upp í heimsbúskapnum
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að nú séu hagvaxtarhorfur í heimsbúskapnum svipaðar og voru fyrir fjármálakreppuna 2007 til 2009.
Kjarninn 15. október 2019
Rauður dagur á markaði - Arion banki fellur enn í verði
Rauður dagur var í kauphöll Íslands í dag. Öll félögin lækkuðu nema eitt, Origo. Virði þess félags hækkaði um tæplega 2 prósent í dag, í viðskiptum upp á 677 þúsund.
Kjarninn 15. október 2019
Landsvirkjun hækkar raforkuverð um 2,5 prósent
Heildsöluverð á raforku hjá Landsvirkjun mun hækka um 2,5 prósent um næstu áramót.
Kjarninn 15. október 2019
Óverðtryggð lán aldrei verið eins stór hluti af heildarskuldum heimilanna
Óverðtryggð skuldsetning heimila hefur aldrei verið meiri hér á landi eða um 27 prósent af heildarskuldsetningu heimilanna. Verðtryggð skuldsetning er hins vegar oft eini raunhæfi valkosturinn fyrir lántakendur.
Kjarninn 15. október 2019
Kristbjörn Árnason
Almennt er staðhæft að íþróttir séu hollar fyrir börn og unglinga. En er það svo?
Leslistinn 15. október 2019
Ást og fótbolti
Auður Jónsdóttir rithöfundur gerðist íþróttafréttaritari og fór á landsleik með átta ára syni sínum og fótboltavinkonu. Henni fannst takturinn í HÚH-inu sem kyrjað var í stúkunni minna sig á stigvaxandi samfarir.
Kjarninn 15. október 2019
Kvikan
Kvikan
Ríkustu tíu prósentin, margföld mánaðarlaun hjá Kaupþingi og sókn Miðflokks
Kjarninn 15. október 2019
Magnús Harðarson skipaður nýr forstjóri Kauphallarinnar
Magnús Harðarsson tekur við af bróður sínum Páli sem forstjóri Nasdaq Iceland.
Kjarninn 15. október 2019
Meira úr sama flokkiFólk