Völundarhús Vanja frænda

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Vanja frænda eftir Anton Tsjekhov sem sýnt er í Borgarleikhúsinu.

20200103-_DSC8267.jpg
Auglýsing

Borg­ar­leik­hús­ið: Vanja frændi

Höf­und­ur: Anton Tsjek­hov

Þýð­ing: Gunnar Þorri Pét­urs­son

Leik­stjóri: Bryn­hildur Guð­jóns­dóttir

Leik­mynd: Börkur Jóns­son

Bún­ing­ar: Fil­ippía I. Elís­dóttir

Lýs­ing: Björn Berg­steinn Guð­munds­son

Tón­list: Bjarni Frí­mann Bjarna­son

Leik­gervi: Elín Sig­ríður Gísla­dóttir

Hljóð: Þórður Gunnar Þor­valds­son

Leik­end­ur: Jóhann Sig­urð­ar­son, Unnur Ösp Stef­áns­dótt­ir, Katrín Hall­dóra Sig­urð­ar­dótt­ir, Sig­rún Edda Björns­dótt­ir, Valur Freyr Ein­ars­son, Hilmir Snær Guðna­son, Hall­dór Gylfa­son, Mar­grét Helga Jóhanns­dótt­ir, Arnar Dan Krist­jáns­son.

Vanja frændi er eitt af fjórum höf­uð­verkum Ant­ons Tsjek­hovs, hin eru Máf­ur­inn, Þrjár systur og Kirsu­berja­garð­ur­inn; það er óum­deilt að þessi fjögur verk njóta sér­stöðu í vest­rænni leik­list­ar­menn­ingu og eru þar af leið­andi sett upp reglu­lega af leik­húsum um allan hinn vest­ræna heim. Þá nýtur fyrsta leik­rit hans, Platonov, einnig nokk­urra vin­sælda og er þá ekki minnst á nokkra ein­þátt­unga hans, sem einnig er hampað og svo smá­sögur hans.

Það fer að mörgu leyti vel á að taka Vanja frænda til sýn­inga nú – verkið talar á ýmsan hátt til okkar sam­tíma og nægir að nefna umhverf­isum­ræð­una sem Astrov læknir stendur fyrir þegar hann vill ganga í augun á hinni fögru Jel­enu með því að sýna henni upp­drætti sína af þróun gróð­ur­fars í sveit­inni. Þetta atriði gæti nán­ast verið skrifað nú, en ekki fyrir rúmum eitt­hund­rað árum og segir það eitt sitt­hvað um hversu for­spár Tsjek­hov var og sá fyrir um margt það sem öðrum var hulið og þá má ekki síst þreifa á þessum eig­in­leika skáld­skapar hans þegar kemur að hinu mann­lega eðli – en hann náði, ásamt þeim Ibsen og Strind­berg að lýsa hinn nýju félags­veru sem mað­ur­inn í vest­rænum heimi var óðum að breyt­ast í.

Auglýsing
En án þess farið sé út í víð­tækan sam­an­burð á þessum þremur risum vest­rænnar leik­rit­unar um alda­mótin 1900, má segja að þar sem Ibsen og Strind­berg fjalla um nútíma og stöðu per­sóna sinna í hon­um, eru per­sónur Tsjek­hovs eru gjarnan firrt­ar, fastar í for­tíð sem á sínum tíma boð­aði fram­tíð sem aldrei varð.

Það var svo í Lista­leik­hús­inu í Moskvu undir stjórn föður nútíma leik­list­ar, Kon­stant­íns Stan­islav­skí, að leik­húsið braust úr viðjum gam­al­dags, upp­haf­ins leikstíls og náði tökum á þeim sál­fræði­lega leikstíl sem varð til þess að texti og sam­ræðu­stíll Tsjek­hovs öðl­að­ist þá dýpt og heim­speki­legu vídd sem gerði per­sónur hans líkt og af holdi og blóði, sem áhorf­endur gátu skilið og látið sér þykja vænt um. Þetta var ný teg­und af real­isma, stillt­ari og hóg­vær­ari og bar með sér meiri skiln­ing á mann­inum en áður hafði verið í leik­list­inni. Verk Tsjek­hovs fólu þar með í sér bylt­ingu sem má að sumu leyti segja að enn sjái ekki fyrir end­ann á í leik­list­ar­menn­ingu Vest­ur­landa. En á sama tíma er komið að enda­lokum gull­aldar rúss­neskra bók­mennta þegar Tsjek­hov kemur fram á rit­völl­inn og ger­ist tals­maður þeirra sem sjá á bak keis­ara­veld­inu og upp­lifa hnignun þess; öld upp­lausnar og úrkynj­unar blasir við og hafi ein­hvern tím­ann verið til fram­tíð er hún end­an­lega horf­in.

Þetta kann að hljóma fremur myrkt og væri það eflaust ef um væri að ræða annan höf­und en Tsjek­hov – en hann er því­líkur snill­ingur að glæða per­sónur sínar slíku lífi að nán­ast hver ein­asta setn­ing sem úr munni þeirra kemur verður að dásam­legri kómík – því hvað er hægt að gera annað en skop­ast að líf­inu þegar ekk­ert er framund­an, ekk­ert ger­ist, ekk­ert breyt­ist.

Vanja frændi ger­ist á sveita­setri því sem Aleksandr Vla­dimírovitsj Serebr­ja­kov (Jó­hann Sig­urð­ar­son), pró­fessor á eft­ir­launum hefur erft eftir fyrri konu sína. Hann býr sjálfur í Moskvu ásamt nýrri konu sinni, hinni ungu og fögru Jel­enu Andrejevnu (Unnur Ösp Stef­áns­dótt­ir), en sveita­setrið er rekið af dóttur hans af fyrra hjóna­bandi, Sofíu Aleksandrovnu (Katrín Hall­dóra Sig­urð­ar­dótt­ir), kölluð Sonja, og móð­ur­bróður henn­ar, Ívan Petr­ovitsj Vojnít­skí (Valur Freyr Ein­ars­son). Tekj­urnar af sveita­setr­inu hafa verið sendar til Moskvu og farið í uppi­hald pró­fess­ors­ins og hans nýju konu.

Ívan Petr­ovítsj Vojnít­skí er kall­aður Vanja og er sá frændi, sem leik­ur­inn er nefndur eft­ir. Það er því nokkuð aug­ljóst að sam­band þeirra Sonju og Vanja er í brennid­epli í þeirri sögu, sem Tsjek­hov vill segja. Hann er frændi henn­ar. Það má þó vekja athygli á því þó ekki sé nema til gam­ans að heiti verks­ins á frum­mál­inu er „Dja­dja Vanja“, en „dja­dja“ er eins konar gælu­nafn barns á þeim manni sem er annað hvort móð­ur- eða föð­ur­bróðir og á sér enga hlið­stæðu í íslensku; en notkun gælu­nafns­ins bendir þó til hvers eðlis sam­band þeirra Sonju og Vanja er – þau eru skyld, en ekki jafn­ingjar, í það minnsta ekki til­finn­inga­lega.

Á setr­inu búa einnig móðir Vanja og hinnar fyrri eig­in­konu pró­fess­ors­ins, María Vasí­levjna Vojnít­skaja (Sig­rún Edda Björns­dótt­ir) og fóstran gamla, Mar­ína (Mar­grét Helga Jóhanns­dótt­ir); þá koma einnig við sögu Míkhaíl Lvo­vítsj Astrov, læknir (Hilmir Snær Guðna­son) og Ílja Íljítsj Teljegín, kall­aður Vaffla (Hall­dór Gylfa­son), eigna­laus óðals­bóndi. Jefim, vinnu­manni (Arnar Dan Krist­jáns­son), bregður fyrir af og til.

Það er aug­ljóst að í slíkum hópi, þar sem ætt­ar- og fjöl­skyldu­tengsl og stétt­ar­staða eru eins fjöl­breyti­leg og á köflum flók­in, má finna efni í heil­mikið drama. Og dra­mað fer af stað um leið og tvennt ger­ist: Pró­fess­or­inn kemur ásamt hinni ungu fögru eig­in­konu sinni til dvalar á sveita­setr­inu og til­kynnir þar eftir nokkra dvöl að hann hyggst selja setrið enda lítið á því að græða; þá veldur nær­vera hinnar fögru Jel­enu því að Astrov læknir fer á fjörur við hana, Sonju til mik­illar sorg­ar, því hún elskar lækn­inn hita og ástríðu.Úr verkinu.

Yfir allri atburða­rásinni hvílir svo hin vel­þekkta „tsjek­hovska“ ang­ur­værð sem und­ir­strikar að hér er hver ein­asta per­sóna leiks­ins röng mann­eskja á röngum stað á röngum tíma. Hér er hvergi að vænta „happy end“. En gleymum ekki því, að Tsjek­hov er húmoristi, jafn­vel þótt hann hafi enga trú á lukku­legum enda­lok­um. Hann er auk­in­heldur eins langt frá því að vera kald­hæð­inn og unnt er, til þess þykir honum alltof vænt um per­sónur sín­ar. Og hann vill að okkur þyki vænt um þær líka.

Þetta er í stuttu máli efni­við­ur­inn sem leik­stjór­inn Bryn­hildur Guð­jóns­dóttir og hennar list­ræna teymi hefur til að vinna úr til að skapa þeirra útgáfu af hug­ar­heimi Tsjek­hovs. Bryn­hildur kom, sá og sigr­aði með upp­setn­ingu sinni á Rík­harði III á síð­ast­liðnu leik­ári, þótti koma með ferska sýn á hinn valda­sjúka Rík­harð og sam­tíð hans og fékk nær ein­róma lof fyrir verk sitt.

Það er því spenn­andi að sjá, hvort hið sama sé uppi á ten­ingnum hér – er Tsjek­hov gert bilt við, eða er honum kannski bylt við? Hér skal látið nægja að stað­hæfa að sýn­ing Bryn­hildar ber vitni um mikla og fölskvalausa virð­ingu fyrir Tsjek­hov sem höf­undi og hug­mynda­smið. Sagan fær að njóta sín eins og hún er, og færð í bún­ing sem telja má að henti vel þeirri okkar sam­tíð sem hún er sett niður í – eins og fyrr sagði er Tsjek­hov gletti­lega for­spár og fram­sýnn, sem bendir kannski til þess að mann­eskjan er sér lík, hvort sem var um þar­síð­ustu alda­mót eða alda­mótin seinustu, hvort sem er í rúss­neskri sveit eða íslenskri höf­uð­borg, nú, eða þá að það umbreyt­inga­skeið sem hófst með hnignun keis­ara­veld­is­ins og upp­gangi iðn­að­ar­sam­fé­lags­ins er hvergi nærri lokið enn og við erum ennþá mann­eskjur í leit að lífstil­gangi.

Þegar gengið er inn í sal Borg­ar­leik­húss­ins blasir við ein­hver feg­ursta mynd sem sá sem hér skrifar hefur séð í leik­húsi – Börkur Jóns­son og Björn Berg­steinn Guð­munds­son skapa nær dul­ræna feg­urð úr þeirri hnignun sem ein­kennir allt; flekar úr brún­leitum fjölum sem lýs­ingin smýgur á milli og sem hægt er að lyfta og láta síga eftir þörf­um, móta sviðs­rýmið sem getur ýmist verið úti í garði eða inn­an­dyra. Sveita­setrið er sagt stórt, her­bergin telja á þriðja tug­inn og í þess­ari leik­mynd verða þau að völ­und­ar­húsi, galopnu og lok­uðu í senn þar sem engin per­sóna virð­ist vita í raun hvar hún er stödd, hvaðan hún kemur eða hvert hún er að fara. Einu til­finn­ing­arnar sem brjót­ast um í mann­eskj­unum er for­tíð­ar­þrá­in, ástin og von­leysið og það er eins og þessar til­finn­ingar etji kappi hver við aðra. For­tíðin er að baki, liðin tíð sem mun aldrei koma aft­ur, ástin leitar án afláts í ranga höfn þar sem eng­inn er til að fagna henni, von­leysið er eig­in­lega eina til­finn­ingin sem hrósar happi með því að allt staðnar – pró­fess­or­inn hættir við að selja sveita­setrið og allt getur hrokkið í sama farið á ný.

Leik­hóp­ur­inn er sam­hent­ur, sam­stilltur og sam­taka um að skapa þau hug­hrif sem bera rás atburða áleiðis til enda­loka; hér skiptir máli að láta ekki hina myrku tóna ná yfir­hönd­inni, þrátt fyrir von­leysið sem ein­kennir allar per­sónur Tsjek­hovs og það er óhætt að segja, að leik­hóp­ur­inn fleyti sér áfram á öldu­toppum húmors­ins án þess að draga nokkuð úr þeim harmi sem hefur hreiðrað um sig í brjósti hvers og eins. Hóp­ur­inn er sam­stilltur og sam­hljóma, sýn­ingin er öguð og hvert smá­at­riði styður við þá meg­in­línu, sem Bryn­hildur leik­stjóri hefur mark­að. Og ef rýnt er í þá meg­in­línu mætti kannski segja að hún sé sú að hvað sem líður von­leysi og lítt breyt­an­legum aðstæðum erum við þó allt­ént mann­eskjur og hér leyfa mann­eskj­urnar sér þó að láta í ljósi ást og löngun hvers til ann­ars og þótt þær þreif­ingar séu klaufskar, ómark­vissar og vand­ræða­legar þá mun sá dagur rísa – ein­hvern tím­ann, von­andi! – að við rötum út úr völ­und­ar­hús­inu og lærum að taka við ást­inni og gefa hana til­baka, af því það er nú einu sinni hún sem við­heldur líf­inu, er lífið sjálft.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þríeykið: Þórólfur, Alma og Víðir.
Takk fyrir ykkur
„Í dag er stór dagur,“ sagði sóttvarnalæknir á upplýsingafundi almannavarna í dag. Þar átti hann við enn eitt skrefið í afléttingu takmarkana. Í hugum landsmanna var dagurinn þó ekki síst stór því fundurinn var sá síðasti – í bili að minnsta kosti.
Kjarninn 25. maí 2020
Jón Baldvin Hannibalsson
Um Alaskaarðinn og íslenska arfinn
Kjarninn 25. maí 2020
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra.
„Mjög áhugavert að skoða hugmyndir um þrepaskiptan erfðafjárskatt“
Forsætisráðherra sagði á Alþingi í dag að áhugavert væri að skoða hugmyndir um þrepaskiptan erfðafjárskatt en hún var meðal annars spurð út í fram­sal hluta­bréfa­eigna aðaleigenda Samherja til afkomendanna.
Kjarninn 25. maí 2020
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Svandís þakkar þríeykinu fyrir sitt framlag
Heilbrigðisráðherra þakkaði Ölmu, Þórólfi og Víði á síðasta upplýsingafundi almannavarna í dag. Hún minnti einnig á að baráttunni væri enn ekki lokið.
Kjarninn 25. maí 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Veiran mögulega að missa þróttinn
Sóttvarnalæknir segir að hugsanlega sé kórónuveiran að missa þróttinn. Þeir sem smitast hafa af COVID-19 undanfarið eru ekki mikið veikir. Aðeins sex smit hafa greinst hér á landi í maí.
Kjarninn 25. maí 2020
Píratar mælast næst stærstir í nýrri skoðanakönnun frá MMR
Sjálfstæðisflokkurinn mælist með 23,5 prósent fylgi í nýrri könnun MMR, en þar í kjölfarið koma Píratar með 14,6 prósent fylgi. Framsóknarflokkurinn væri minnsti flokkurinn sem næði inn þingmanni miðað við þessa könnun og mælist með 6,4 prósent fylgi.
Kjarninn 25. maí 2020
Frá Bræðslunni í fyrra. Næsta Bræðsla verður árið 2021.
„Samfélagsleg skylda“ að aflýsa Bræðslunni
Tónlistarhátíðin Bræðslan fer ekki fram í sumar. Skipuleggjendur hátíðarinnar segja það samfélagslega skyldu sína að aflýsa hátíðinni og vilja koma í veg fyrir alla mögulega smithættu.
Kjarninn 25. maí 2020
Ólafur Arnalds
Gagnsæi og rangsnúnir landbúnaðarstyrkir
Kjarninn 25. maí 2020
Meira úr sama flokkiFólk