Með sköpunargleði og leikgleði að vopni

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Djáknann á Myrká sem sett er upp af Miðnætti leikhúsi.

Bergur og Sigurlaug, systkinin á Þúfnavöllum.jpg
Auglýsing

Miðnætti leikhús í samvinnu við Leikfélag Akureyrar og Tjarnarbíó: Djákninn á Myrká – sagan sem aldrei var sögð

Handrit og söngtextar: Agnes Wild og leikhópurinn

Leikstjórn: Agnes Wild

Leikmynd og búningar: Eva Björg Harðardóttir

Lýsing: Lárus Heiðar Sveinsson

Tónlist og hljóðmynd: Sigrún Harðardóttir

Leikarar: Birna Pétursdóttir, Jóhann Axel Ingólfsson

Leikhópurinn Miðnætti leikhús á rætur norðan heiða en hefur nú lagt land undir fót og sótt

höfuðstaðinn heim til að sýna Djáknann á Myrká – söguna sem aldrei var sögð. Undirtitillinn hljómar dálítið eins og öfugmæli, því ef það er eitthvað sem Miðnætti leikhús gerir, þá er það einmitt að segja söguna – kannski eins og hún hefur aldrei verið sögð, kannski eins og hefði átt að segja hana frá upphafi eða jafnvel eins og hún fær loksins að vera sögð. Hvað sem því líður, fer ekki á milli mála að Miðnæturfólkið segir söguna af Djáknanum á Myrká, Guðrúnu, vinnukonu á Bægisá og fjöldamörgu öðru fólki í sveitinni á kostulegan hátt og óborganlegan! Það er auðséð að frásagnargleðin og leikgleðin ræður ríkjum í leikhóp miðnættisins!

Það mætti ætla að sagan af djáknanum á Myrká er kunnari en svo að þurfi að eyða á hana mörgum orðum. Þó má rekja efni hennar stuttlega, lesendum til hægðarauka við að átta sig á þræði hennar, þótt hann sé löngu orðinn hluti af okkar sameiginlega menningararfi, sem flestir gætu trúlega rakið í svefni.

Guðrún, áðurnefnd vinnukona prestsins á Bægisá, er í þingum við djáknann, sem er að Myrká; sá á gráföxóttan hest sem heitir Faxi. Nú ríður djákninn til Bægisár og býður Guðrúnu til jólagleði að Bægisá og kveðst munu sækja hana á tilteknum tíma. Þetta er auðvitað að vetri til og þegar djákninn er á leið heim á Myrká eftir fundinn með Guðrúnu er komin asahláka og leysing og þegar hann ríður yfir brúna á Hörgá fer ekki betur en svo að brúin brotnar undan honum og hestinum, djákninn ferst en hesturinn kemst til Myrkár. Nú fara engar fréttir milli Myrkár og Bægisár, þannig að Guðrún á ekki von á öðru en að djákninn sæki hana fyrir jólagleðina eins og um var samið. Þegar barið er að dyrum á Bægisá á tilsettum tíma fer Guðrún út og sér þar fyrir Faxa og mannveru hjá, sem hún telur vera djáknann, sem þó er eitthvað undarlegur í háttu. Hún hefur brugðið um sig hempu, en ekki haft tíma til að fara í ermarnar og sest á bak hestinum fyrir aftan djáknann. Tungl veður í skýjum en þegar ský rekur frá tungli sér Guðrún aftan á hnakka djáknans og glittir þar í bera höfuðkúpuna. Djákninn ríður með Guðrúnu til kirkjugarðsins á Bægisá og ætlar þar að tæla hana með sér í opna gröf, en þegar hann kippir í hempu hennar kemur sér vel að hún hafði ekki farið í ermarnar, djákninn steypist ofaní gröfina sem lokast á eftir honum, en Guðrún bregður á það ráð að kippa í klukkustrenginn og hringir án afláts uns menn koma frá Myrká og bjarga henni til bæjar. Draugur djáknans – því það var hann sem hafði sótt Guðrúnu til Bægisár og ætlað að trylla hana ofaní gröfina – ofsótti Guðrúnu eftir þetta og þurfti að kveðja til galdramann frá Skagafirði til að kveða hann niður. Það tókst, en Guðrún varð aldrei söm og áður.

Auglýsing
Það má vel velta því fyrir sér hversu „happy“ þessi endir er – fyrir utan að vera áhrifamikil draugasaga, sem sögumenn fyrri tíma hafa eflaust haft endalaust gaman af að segja auðtrúa áheyrendum í skammdegismyrkri baðstofunnar hefur sagan hugsanlega líka verið sögð ungum stúlkum til varnaðar, að þær skyldu nú ekki hlaupa í grandaleysi á eftir hvaða slóða sem er; og jafnvel má hugsa sér að lægra settar vinnukonur væru varaðar við því að leggja lag sitt við sér hærra setta í samfélaginu, að slíkt gæti aldrei endað vel.

Hvað um það – í sögunni um Djáknann á Myrká má finna merkilegt frásagnartæknilegt stílbragð, sem hún er nokkuð ein um í íslenskum sagnaarfi. Sagan breytir sumsé um sjónarhorn í miðjum klíðum og um stundarsakir. Frá því að vera eins hlutlæg frásögn og hugsast getur – eins og líkt er farið um flestar þjóðsögur – gerist það að frásögnin lýsir því sem Guðrún ein er til vitnis um: fundinum með draug djáknans, hinni þöglu reið til Myrkár þar til kemur að Hörgá þar sem Guðrún sér hvítan blett í hnakka draugs og síðan reiðinni í kirkjugarð þangað til komið er að Guðrúnu hringjandi klukkunum. Það kemur hvergi fram í sögunni að Guðrún hafi sagt neinum öðrum frá atvikum en það er skýrt tekið fram að hún hafi aldrei orðið söm eftir sem áður. Í þeirri frumgerð sögunnar sem við þekkjum úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar er málið leyst þannig að vitnað er til tveggja ólíkra tilbrigða sögunnar – í öðru tilbrigðinu er það tilviljun sem veldur því að Guðrún sér hinn hvíta blett í hnakka draugs, í hinu lyftir hún hatti djáknans og sér þá blettinn. Áheyranda er gefinn frjáls kostur með það hvoru hann trúir, en með því að gefa kost á tveimur tilbrigðum er trúverðugleiki sögunnar styrktur.Presturinn á Bægisá.

Þetta getur valdið nokkrum vandræðum hverjum þeim, sem ætlar að túlka söguna í öðru listformi og í þeim dæmum sem undirritaður man í svipinn hefur þetta staðið í mönnum; það hefur einfaldlega ekki tekist að skapa trúverðuga sögu þegar kemur að því að Guðrún er ein til frásagnar og ber þar tvennt til: annars vegar er valkosturinn úr sögunni, áhorfandi fær bara eitt tilbrigði sögunnar og fær því ekki að velja og hins vegar er sagan sögð með Guðrúnu sem aðalsöguhetju. Hversu viðfelldin sem Guðrún kann að þykja er það nú engu að síður hún sem gengur í gildru draugs djáknans og það hlýtur því að ganga illa upp að gera hana að hetju sögunnar.

Það er því ótrúlega gaman að sjá, að miðnættisfólkið skýtur sér fimlega hjá þessu vandamáli og leysir það á frábæran hátt, einfaldlega með því að treysta leikhúsforminu og áhorfendum þess. Lausnin er því eiginlega jafn einföld og hún er snjöll – en það er með hana eins og egg Kólumbusar, það þarf einhver að láta sér detta þetta í hug!

Hér er það einfaldlega gert með því að breyta í sífellu um sjónarhorn! Og það er hægt með því að leikhúsatburðurinn sjálfur er söguheimurinn, það eru leikararnir sem kynna söguna og persónur hennar og svo eru það hinar ýmsu persónur sem fá hver sína „fimmtán mínútna frægð“ til að baða sig í; með því að treysta á samband þeirra Birnu og Jóhanns Axels við áhorfendur og að áhorfendur fylgi þeim eftir – ekki Guðrúnu! – þá er vandamálið með trúverðugleika sögumanns og/eða Guðrúnar hreinlega leyst. Þar með er líka annað vandamál úr sögunni, sem oft hefur valdið vandræðum þeim, sem miðla vilja menningararfi til nýrra kynslóða, en það er sjálft tungumálið og frásagnarstíllinn. Tungumál nítjándu aldar, þegar sagan af Djáknanum á Myrká er færð í letur, er býsna fornlegt nú, í upphafi hinnar tuttugustu og fyrstu aldar, og frásagnarstíllinn frábrugðinn því sem nú gerist í fjölmiðlum. Miðnætti leikhús færir frásögnina sem slíka til nútímans, beitir nútíma stílbrigðum í frásögn og framsetningu og hikar ekki við að færa sér í nyt öll kómísk áhrif sem vinna má af því. Ef eitthvað er, eykur það trúverðugleikann enn frekar og verður meðal annars til þess að atriðið þegar draugurinn er kveðinn niður verður áhrifamikið og átakanlegt. Eða, ef notast má við slanguryrði: gæsahúðarlegt!

Sýningin var unnin af leikhópi og listrænum stjórnendum í því sem í leikskrá er kallað „samsköpunar“ aðferð, á ensku „devised“. Í gamla daga, þ.e. í árdaga frjálsra leikhópa á Íslandi á sjöunda áratugnum, var slík hópvinna einfaldlega kölluð leiksmiðja, enda var hér starfandi leikhópur sem kallaði sig því nafni og sýndi nokkrar athyglisverðar sýningar á sínum tíma. Það er ekkert að því að nota það góða orð, leiksmiðju, yfir sýningu Miðnættis leikhúss.

Það má hafa fleiri orð um vinnu Miðnættis leikhúss um umbreytinguna á þjóðsögunni yfir í nútíma leikhúsverk – en látið nægja, að hér var fallegt þrekvirki unnið, sem svo sannarlega má kanna hvort henti ekki fleiri sögum úr menningararfi okkar Íslendinga og er Miðnætti leikhúss hvatt til þess.

Leikarar eru aðeins tveir, auk mjög virkrar hljóðmyndar, sem hönnuð er af Sigrúnu Harðardóttur. Þau Birna Pétursdóttir og Jóhann Axel Ingólfsson eru bæði ungir leikarar, hún útskrifuð frá Rose Bruford College of Theatre & Performance í London, hann frá Stella Adler Studio of Acting í New York. Bæði hafa þau leikið nokkuð hér á landi að námi loknu, mestmegnis norðan heiða hjá Leikfélagi Akureyrar. Þau bera þess merki að vera menntuð sínu hvoru megin Atlantsála, leikstíll þeirra er nokkuð mismunandi og má sjálfsagt benda á að Rose Bruford lagði á sínum tíma ívið meiri rækt við hið talaða mál en Stella Adler; báðir skólarnir styðjast þó að verulegu leyti við aðferð Stanislakvskíjs, sem kveður á um að leikarinn eigi að styðjast við tilfinningar sínar í karaktersköpun og leik; þó hefur Stella Adler bætt þar í og kveður líka á um að leikarinn skuli styðjast við ímyndunarafl sitt líka.

Sá leikstíll sem Djákninn á Myrká – sagan sem aldrei var sögð krefst er ákaflega hraður. Þau Birna og Jóhann Axel leika samtals um tuttugu hlutverk og hvert þeirra þarf að meitlast skýrum dráttum og hiklausum, ímynd karaktersins svo djúp og afdráttarlaus að hann beri sögu sína með sér. Það má styðja það rökum að þau sæki að sumu leyti hvort í sinn skólann við karaktersköpunina og hefði leikstjórinn, Agnes Wild, mátt stilla þau ívið betur saman hvað það varðar – Birna meitlar hvern karakter skýrum dráttum, en grunnum meðan karakterar Jóhanns Axels eru meira á dýptina en ekki að sama skapi skarpir. En þetta kemur þó lítið að sök; mestu skiptir að samleikur þeirra og tæknilegt öryggi er með ágætum og skilar sér í fjörlegri, bráðskemmtilegri og meinfyndinni sýningu sem gerir hvort tveggja í senn, að miðla mikilvægum menningararfi þjóðarinnar á sínum eigin forsendum og skapa eftirminnilega leiksýningu sem bara allir ættu að sjá!

Auglýsing
Aðeins er minnst á hljóðmynd Sigrúnar Harðardóttur, en má þó hnykkja á því að hún skapar ákaflega fallegan hljóm fyrir alla sýninguna, stemningin er í anda þess tíma sem sagan gerist, sem er í fyrri daga, í gamla daga og fyrir langa löngu. Leikmynd og búningar Evu Bjargar Harðardóttur eru með sama móti, einfaldir svo hægt sé að skipta um karakter eins snögglega og þarf, en jafnframt dæmigerðir fyrir fyrri daga, gamla daga og fyrir langa löngu og leikmyndin bregður sér líka í alls kyns hlutverk – þarna er kirkjubekkur sem þjónar líka sem nokkrir hestar og orgel sem einnig er túngarður; að öðru leyti er leikmyndin mínímalísk sem hentar frásagnar- og leikstíl vel, lýsingin bætir við þar sem leikmyndinni sleppir og skapar ágæt hughrif.

Djákninn á Myrká – sagan sem aldrei var sögð er sýning sem hentar öllum aldri og kannski tilvalið fyrir kynslóðir að fara saman á hana. Eldri kynslóðin getur þá furðað sig á því eftirá hve vel yngri kynslóðir geta tekið til sín menningararfinn og gert að sínum. Ekki síst þegar hann er borinn á borð eins og Miðnætti leikhús gerir – með sköpunargleði og leikgleði að vopni og af virðingu fyrir arfinum og áhorfendum.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Frá fundi Norðurskautsráðsins í Rovaniemi í Finnlandi árið 2019 þegar Ísland tók við formennsku í ráðinu. Rússar taka við keflinu á fundi ráðsins sem fram fer í Reykjavík í maí.
Ísland lætur af formennsku í Norðurskautsráðinu
Sjálfbær þróun og umhverfismál eru grundvallarstef norðurslóðasamvinnu en mega þessi mjúku mál sín einhvers þegar Rússar eru að efla hernaðarlega uppbyggingu og Bandaríkjamenn bregðast við með aukinni viðveru, m.a. á Íslandi?
Kjarninn 16. maí 2021
Um það bil helmingur Dana afþakkar fjölpóst.
100 þúsund tonn af auglýsingapésum
Mánaðarlega fá Danir samtals átta til níu þúsund tonn af auglýsingapésum inn um bréfalúguna. Stór hluti pésanna fer ólesinn í ruslið. Nú ræðir danska þingið breytingar á reglum þannig að borgararnir þurfi að biðja um að fá pésana.
Kjarninn 16. maí 2021
Tony Blair segist vera með lausnir á vanda Verkamannaflokksins og raunar annarra stjórnmálaafla frá miðjunni og til vinstri.
Tony Blair segir að Verkamannaflokkurinn þurfi að fara alveg á byrjunarreit
Fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands segir að sinn gamli flokkur eigi sér ekki viðreisnar von ef hann haldi áfram á sömu braut. Algjörrar endurræsingar sé þörf, bæði í efnahagsmálum og umræðum um samfélagsmál, þar sem þeir róttækustu vaði uppi.
Kjarninn 15. maí 2021
Sigríður Á. Andersen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra.
„Við eigum að færa þessa verslun heim í hérað – frá Búrgundí í Bústaðahverfið“
Þingmaður Sjálfstæðisflokksins spyr hvers vegna íslensk stjórnvöld viðhaldi einokunartilburðum varðandi áfengissölu.
Kjarninn 15. maí 2021
Davíð Helgason, stofnandi og fyrrum forstjóri Unity.
Vorblað Vísbendingar er komið út
Vísbending hefur gefið út sérstakt vorblað þar sem nýsköpun er í brennidepli. Blaðið er opið öllum, en í því má meðal annars finna viðtal við Davíð Helgason, stofnanda Unity.
Kjarninn 15. maí 2021
Þótt almennt atvinnuleysi hafi dregist saman fjölgar í hópi langtímaatvinnulausra
Þeir sem hafa verið atvinnulausir í meira en tólf mánuði fjölgaði um 288 í síðasta mánuði þrátt fyrir að stjórnvöld hafi ráðist í átak til að draga úr atvinnuleysi hópsins. Atvinnuleysi hjá þeim sem hafa verið án vinnu skemur en sex mánuði dregst saman.
Kjarninn 15. maí 2021
Jarðfræði á mannamáli
Eigendur Icelandic Lava Show í Vík í Mýrdal skrifa reglulega hraunmola á Kjarnann. Þetta er sá sjötti. Markmiðið er að útskýra hin ýmsu fyrirbæri íslenskrar eldvirkni á einfaldan og áhugaverðan hátt.
Kjarninn 15. maí 2021
Hjarðónæmi sífellt fjarlægari draumur
Fjölmargar hindranir þyrfti að yfirstíga svo hjarðónæmi gegn COVID-19 verði að veruleika. Nýju og meira smitandi afbrigðin breyta jöfnunni og hækka nauðsynlegt hlutfall bólusettra til að ónæmi samfélags náist.
Kjarninn 15. maí 2021
Meira úr sama flokkiFólk