Leiksigur!

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um sýninguna Vertu úlfur sem Þjóðleikhúsið sýnir um þessar mundir.

Vertu úlfur
Vertu úlfur
Auglýsing

Þjóð­leik­hús­ið: Vertu úlfur

Leik­verk eftir Unni Ösp Stef­áns­dóttur byggt á sam­nefndri bók Héð­ins Unn­steins­sonar

Leik­stjóri: Unnur Ösp Stef­áns­dóttir

Leik­mynd og mynd­bands­hönn­un: Elín Hans­dóttir

Bún­ing­ar: Fil­ippía I. Elís­dóttir

Lýs­ing: Björn Berg­steinn Guð­munds­son og Hall­dór Örn Ósk­ars­son

Drama­t­úrg: Hrafn­hildur Haga­lín

Tón­list í leik­sýn­ingu: Val­geir Sig­urðs­son

Hljóð­hönn­un: Elvar Geir Sæv­ars­son

Leik­ari: Björn Thors

Það er auð­velt að hríf­ast af leik­sýn­ing­unni Vertu úlf­ur. Hún fjallar um áleitið efni, geð­sjúk­dóm, byggir á sam­nefndri sann­sögu­legri frá­sögn Héð­ins Unn­steins­son­ar, sem í sögu sinni segir frá eigin reynslu, sem á stóra sviði Þjóð­leik­húss­ins er túlkuð í leik­gerð og leik­stjórn Unnar Aspar Stef­áns­dóttur af leik­ar­anum Birni Thors – sem er einn á svið­inu í um eina og hálfa klukku­stund, sem eitt og sér er aðdá­un­ar­vert afrek.

Þegar áhorf­endur koma sér fyrir í sal Þjóð­leik­húss­ins röltir Björn Thors um for­svið­ið, tjaldið er dregið fyrir og brátt gefur hann til kynna að hann ætli að segja sögu sína og ekki ein­ungis það – hann sker úr um það, að við, áhorf­end­ur, séum hluti af því sam­fé­lagi sem fór illa með hann, beitti hann alvar­legu rang­læti og hann ætlar að segja sögu sína hér – á stóra sviði Þjóð­leik­húss­ins og ekki verður skilið annað en hann ætli að renna stoðum undir ákæru sína og sann­færa okkur um sekt sam­fé­lags­ins. Okk­ar.

Auglýsing

Í leik­skrá er hann aðeins nefndur „leik­ari“, og ég skil það þannig að reynt sé að færa sýn­ing­una frá upp­runa sín­um, sögu Héð­ins, og gera hana að almenn­ara verki; ákæruna er ekki að finna jafn ein­arð­lega orð­aða í bók­inni og með ákærunni vekur leik­sýn­ingin óneit­an­lega hug­renn­ingar í átt að álíka ákærum – fræg­ust mun trú­lega vera „Je‘accuse“ Émile Zola, sem í opnu bréfi til for­seta Frakk­lands ákærði sam­fé­lagið fyrir dóm­inn yfir Alfred Dreyfuss, sem hafði verið ákærður og dæmdur fyrir land­ráð. Hér talar „leik­ari“ beint til okkar áhorf­enda, dregur okkur inn í atburða­rás­ina og ekki er við öðru að búast en að við munum nú verða sek fundin – sam­ræmi við til­efn­ið.

Saga „leik­ara“ hefst á því að hann dregur hring á sviðið með sandi – það er hans punkt­ur, mið­punkt­ur, og inn í þann hring stígur hann til að kjarna sig og ná átt­um. Innan skamms er for­tjaldið dregið frá og opnar sýn inn í hug­ar­heim hans – galtómt stóra svið Þjóð­leik­húss­ins sem hefur sjaldan virst jafn bert og nak­ið, til vinstri sér í kaðl­ana sem eru hluti af leik­hús­vél­inni, ber bak­vegg­ur­inn blasir við og hringsvið­ið, sem er greini­lega auð­kennt, þar er að finna hug­ar­rými „leik­ara“ og rímar við litla sand­hring­inn á for­svið­inu. Þessi leik­mynd er vel hugsuð og þjónar fylli­lega þeim til­gangi að skapa skilj­an­lega mynd af hug­ar­heimi þess sem glímir við geð­hvörf – þrí­víð mynd af sál­rænu ástandi og sú mynd er hug­vit­sam­lega og á köflum snilld­ar­lega samin og nægir að nefna mynd­ina af öku­ferð­inni um Borga­fjörð þar sem „leik­ari“ tekur bók­staf­lega flugið upp eftir bak­vegg stóra sviðs­ins. Leik­mynd og tilheyrandi mynd­band er skapað af Elínu Hans­dótt­ur, lýs­ingin er hönnuð af Birni Berg­steini Guð­munds­syni og Hall­dóri Erni Ósk­ars­syni og á stóran hlut í því að koma sögu „leik­ara“ til okkar áhorf­enda. Við það má bæta bún­ingum Fil­ippíu I. Elís­dóttur sem ríma í lit full­kom­lega við sal Þjóð­leik­húss­ins og stað­festa að ann­ars staðar verður þessi saga og sýn­ing ekki sett niður og sögð.

Vertu úlfur Mynd: Þjóðleikhúsið

Saga „leik­ara“ verður æ átak­an­legri eftir því sem á líður og hápunktur hennar er þegar kemur að því að hann er tek­inn með valdi af föður sínum og nokkrum til og lok­aður inni á geð­deild. Allri þess­ari sögu gerir Björn Thors skil með mestu ágæt­um, brestur hvergi í úthaldi eða ákefð þar sem við á, hann heldur að því er virð­ist áreynslu­laust jafn­vægi á hnífs­egg og heldur athygli áhorf­anda af öryggi. Þó ekki væri nema til þess eins að sjá Björn Thors vinna leik­sigur þá er það góð ástæða til að sjá sýn­ing­una. Hún er auk þess þarfur og skyn­sam­legur inn­blástur í umræðu um geð­heil­brigð­is­mál á Íslandi.

Björn og leik­stjór­inn Unnur Ösp not­færa sér sviðs­mynd­ina út í æsar til að gera sög­una sýni­lega og tekst það alveg með ágæt­um, enda vinnur allt saman að einu mark­miði – leik­ur, leik­mynd, lýs­ing, bún­ing­ar, tón­list – og gerir það með þeim virktum sem list augna­bliks­ins krefst. Sýn­ingin situr eftir í huga manns, hinn ein­mana „leik­ari“ og átak­an­leg saga hans lifir löngu eftir að slökkt hefur verið á sviðs­ljós­un­um.

Eitt er þó atriði, sem und­ir­rit­aður vill gera að umræðu­efni. Upp­haf sýn­ing­ar­innar minnir sterk­lega á aðferða­fræði þýska leik­hús­manns­ins Ber­tolds Brecht, sem einatt not­aði þá tækni að láta per­sónur verka sinna tala beint til áhorf­enda og höfða til vit­ræns skiln­ings þeirra en ekki til­finn­inga. Og það er vel í sam­ræmi við upp­hafs­ávarp „leik­ara“ til okkar áhorf­enda – „ég ákæri“. Það er því eðli­legt að búast við átaka- og rétt­ar­fars­drama þar sem sann­leik­ur­inn skal dreg­inn fram í sviðs­ljós­ið. Og vissu­lega ber sýn­ingin með sér ákveð­inn sann­leik, sem er saga „leik­ara“ sögð af honum sjálf­um. Við trúum því að þarna sé farið með eins og „leik­ari“ sjálfur man og hefur upp­lif­að, hann er ein­lægur og sannur í frá­sögn sinni. En frá­sögnin verður til­finn­inga­leg og þegar kemur að lokum er eins og „leik­ari“ söðli end­an­lega um. Ákæran líkt og hverfur átaka­lítið og „leik­ari“ lítur til þeirra er í salnum sitja og fer með eins konar lyk­il­setn­ingu: „ég lifi og þér munuð lifa!“ og kveður síðan uppúr með það, að hann fyr­ir­gefi okk­ur. Það er eins og hrópað hafi verið einum of oft á úlfinn.

Vertu úlfur Mynd: Þjóðleikhúsið

Burtu er hið Brechtska rétt­ar­drama og hinn klass­íski Aristóteles er leiddur inn á svið­ið. Sagan endar á sál­fræði­legu nót­un­um. Mess­í­asar­tónn­inn í lyk­il­setn­ing­unni tekur við af ákærunni, sem líkt og hverfur út í busk­ann. Eftir situr fyr­ir­gefn­ingin eins og antíklímax. Það er mik­ill ys og þys út af litlu, því mið­ur, og kemur til af því að hér stang­ast á tvær meg­in­stefnur í leik­rænni frá­sögn, ann­ars vegar hið epíska leik­hús Brechts og hins vegar hinn dramat­íski harm­leikur Aristótel­es­ar. Í harm­leiknum í Grikk­landi til forna var sið­ferði­legum boð­skap leiks­ins gjarnan beint til áhorf­enda í lokin til að minna þá á, hvaða vegur leiddi til glöt­unar og hvaða vegur leiddi til far­sældar og sáttar við guð­ina; sagan var dæmi­saga og til áminn­ingar um að þær athafnir manns­ins sem ekki væru guð­unum þókn­an­legar leiddu til for­dæm­ingar og tor­tím­ing­ar. Þegar áhorf­endur öðl­uð­ust inn­sæi um þetta í leiks­lok áttu þeir að verða fyrir því sem kall­ast kathars­is, sem túlka má sem eins konar hreinsun hug­ans, inn­sæi um það sem rétt er og eft­ir­breytni­vert. Fyr­ir­gefn­ingin er af þeim toga spunn­in; sá sem breytt hefur rang­lega er fyr­ir­gefið og þar með hlíft við refs­ingu. En það gengur illa upp í leik­hús­frá­sögn sem hefst á ákæru í stíl hins epíska leik­húss, því með fyr­ir­gefn­ing­unni í lokin eru gjörðir hins seka – okkar áhorf­enda – rúnar afleið­ingum og merk­ingu. Sam­fé­lags­dra­mað fer fyrir lít­ið.

Það má hugs­an­lega segja það áhuga­verða dram­t­úrgíska til­raun að tefla þeim saman í sömu sögu, Aristótel­esi og Brecht, en hún gengur illa upp. Leik­list­ar­sagan er til vitnis um það að annar þeirra reyndi af öllum mætti að forð­ast hinn.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Guðrún Johnsen, hagfræðingur og stjórnarmaður í Lífeyrissjóði verzlunarmanna.
Aukinn þrýstingur á að lífeyrissjóðir verði virkir hluthafar
Hagfræðingur segir vaxandi ójöfnuð og aukna loftslagsáhættu hafa leitt til ákalls um að lífeyrissjóðir sinni sínum upprunalegum tilgangi sem virkir hluthafar í skráðum og óskráðum félögum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Skipar starfshóp sem á að vinna grænbók um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum
Í nýjum starfshóp umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sitja þau Vilhjálmur Egilsson, Ari Trausti Guðmundsson og Sigríður Mogensen.
Kjarninn 16. janúar 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Þáttur ársins 2021
Kjarninn 16. janúar 2022
Þeim peningum sem Íslendingar geyma á innstæðureikningum fjölgaði umtalsvert á árinu 2020.
5.605 íslenskar fjölskyldur áttu 29,2 milljarða króna á erlendum reikningum
Innstæður landsmanna jukust um 84 milljarða króna á árinu 2020. Í lok þess árs voru þær ekki langt frá því sem innistæður voru árið 2008, fyrir bankahrun, þegar þær voru mestar í Íslandssögunni.
Kjarninn 16. janúar 2022
Sunna Ósk Logadóttir
Taugar til tveggja heima
Kjarninn 16. janúar 2022
Er Michael Jackson of stór fyrir slaufunarmenningu?
Forsýningar á söngleik um Michael Jackson hófust á Broadway í desember. Handrit söngleiksins var samið eftir að tveir menn stigu fram og sögðu frá hvernig Jackson misnotaði þá sem börn. Ekki er hins vegar minnst einu orði á barnaníð í söngleiknum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Ásgeir Haraldsson og Valtý Stefánsson Thors
COVID, Ísland og bólusetningar
Kjarninn 16. janúar 2022
Lars Findsen
Ótrúlegra en lygasaga
Yfirmaður leyniþjónustu danska hersins situr nú í gæsluvarðhaldi, grunaður um að hafa lekið upplýsingum, sem varða öryggi Danmerkur, til fjölmiðla. Slíkt getur kostað tólf ára fangelsi.
Kjarninn 16. janúar 2022
Meira úr sama flokkiFólk