Auðvitað má ráðherra brjóta lög, það er hluti af menningunni

Auglýsing

Nú liggur það fyrir að Sig­ríður Á. And­er­sen dóms­mála­ráð­herra braut gegn stjórn­sýslu­lögum þegar hún vék frá hæfn­is­mati dóm­nefndar um skipun 15 dóm­ara í Lands­rétt. Þetta er nið­ur­staða Hæsta­réttar Íslands. Sú nið­ur­staða er afger­andi og hún er áfell­is­dómur yfir vald­níðslu ráð­herr­ans.

Rök­stuðn­ingur Sig­ríð­ar, sem hún færði fyrir því að til­nefna ekki fjóra menn sem dóm­nefnd hafði metið á meðal þeirra hæfustu, en skipa þess í stað fjóra aðra sem voru ekki jafn hæfir, er að mati Hæsta­réttar ekki nálægt því full­nægj­andi og upp­fyllir ekki lág­marks­kröfur sem til slíks eru gerð­ar.

Hvað þýðir það? Jú, það var ein­fald­lega aldrei kannað almenni­lega, né rök­stutt með við­eig­andi hætti, hvort þeir fjórir sem Sig­ríður hand­valdi til að sitja í rétt­inum í trássi við nið­ur­stöðu dóm­nefndar væru hæf­ari en hin­ir. Hún sinnti ekki rann­sókn­ar­skyldu sinni heldur tók geð­þótta­á­kvörðun við umfangs­mestu nýskipun dóm­ara í Íslands­sög­unni. Um er að ræða fúsk sem hefur þær alvar­legu afleið­ingar að traust á nýjan dóm­stól er lask­að. Þess utan hefur traust á allt dóms­kerfið beðið hnekki með því að hafa yfir sér dóms­mála­ráð­herra sem við­hefur stjórn­sýslu af þessu tagi.

Auglýsing

Við­brögð ráð­herr­ans, sem sett voru fram í frétt á vef dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins, eru út í hött. Þar talar hún eins og það sé nægj­an­legt að bregð­ast við nið­ur­stöðu Hæsta­réttar með „því að setja reglur innan dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins sem taka á því þegar ráð­herra hyggst leggja fyrir Alþingi aðrar til­lögur en þær sem hæf­is­nefnd leggur til við skipun dóm­ara.“

Þetta er ekki bara nið­ur­staða Hæsta­rétt­ar. Heldur ákvæði stjórn­sýslu­laga. Á Sig­ríði hvíldi skylda til að kynna sér málið almenni­lega, afla gagna og taka svo rétt­mæta ákvörðun líkt og rann­sókn­ar­regla stjórn­sýslu­laga kveður á um. Það gerði hún ekki. Þess í stað braut hún lög. Og við­bragð hennar við því er að breyta reglum svo að lög­brotið verði lög­legt næst þegar það verður framið.

Ráð­herrar mega ekki brjóta lög

Það er mjög mik­il­vægt að ráð­herrar brjóti ekki lög. Og ef þeir gera það þá eiga þeir að axla ábyrgð með við­eig­andi hætti. Allir aðrir þurfa að gera það þegar þeir brjóta lög. Mjög nauð­syn­legt er að þeir sem fara með valdið sýni skýrt for­dæmi.

Það er mun mik­il­væg­ara að traust ríki gagn­vart fram­kvæmd­ar­vald­inu en að nákvæm­lega þeir ein­stak­lingar sem sitji á ráð­herra­stólum hverju sinni, geri það. Með því að axla póli­tíska ábyrgð á ólög­mætum ákvörð­un­um, og segja af sér emb­ætti, þá taka ráð­herrar heild­ar­hags­muni fram yfir eigin og þá trú að þeir séu þannig yfir­burð­ar­fólk að þjóðin geti ekki verið án þeirra á valda­stóli. Með því eiga þeir líka frekar aft­ur­kvæmt í valda­stöður síðar meir ef eft­ir­spurn er eftir þeim.

Ögmundur Jón­a­s­­son átti að segja af sér þegar hann var inn­­an­­rík­­is­ráð­herra og braut jafn­rétt­islög þegar hann skip­aði sýslu­­mann á Húsa­vík. Svan­­dís Svav­­­ar­s­dóttir átti líka að gera það þegar hún braut lög sam­kvæmt nið­ur­stöðu Hæsta­réttar sem umhverf­is­ráð­herra þegar hún synj­aði aðal­­­skipu­lagi Fló­a­hrepps stað­­fest­ing­­ar.

Jóhanna Sig­urð­ar­dótt­ir, þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra, átti meira að segja að segja af sér þegar hún braut gegn ákvæði jafn­rétt­islaga þegar hún skip­aði karl í emb­ætti skrif­­stofu­­stjóra á skrif­­stofu stjórn­­­sýslu og þró­unar árið 2011.

Þegar Jóhanna varð upp­vís af sínu lög­broti í emb­ætti var hún spurð út í málið í óund­ir­búnum fyr­ir­spurnum á þingi. Sá sem spurði sagði: „Stað­­reynd máls­ins er hins vegar sú að það blasir við allri þjóð­inni að for­­sæt­is­ráð­herra hlýtur að vera að íhuga afsögn vegna þessa máls.“ Síðar í ræðu við­kom­andi sagði hann: „Ábyrgðin er ráð­herr­ans.[...]Hann getur ekki tekið nið­­ur­­stöðu sér­­fræð­ing­anna athuga­­semda­­laust án allra fyr­ir­vara og lagt hana til grund­vallar nið­­ur­­stöðu í ráðn­­ing­­ar­­ferli eins og þessu og skotið sér síðan á bak við slíka nið­­ur­­stöðu þegar spurt er um póli­­tíska ábyrgð.“

Sá sem setti fram þetta mat var Bjarni Bene­dikts­son, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins. Mat hans var rétt. Það breytti því þó ekki að nokkrum árum síðar þegar Bjarni gerð­ist brot­legur við sama ákvæði jafn­rétt­islaga og Jóhanna þá fannst honum ekk­ert til­efni til afsagn­ar.

Og nú nota stuðn­ings­menn Sig­ríðar Á. And­er­sen það sem átyllu fyrir því að hún eigi að sitja áfram að aðrir ráð­herrar sem hafi framið lög­brot hafi ekki sagt af sér.

Með sömu rökum þarf aldrei að taka á neinu sem er að, svo lengi sem ein­hver annar hefur gert það slæma ein­hverju sinni áður. Og til verður eilífð­ar­vel mis­taka og óheil­inda.

Við­reisn og Björt fram­tíð kol­féllu á próf­inu

Þegar Lands­rétt­ar­málið kom upp í fyrra­vor var það próf­steinn fyrir þá tvo flokka sem mynd­uðu þá rík­is­stjórn með Sjálf­stæð­is­flokkn­um. Þeir kol­féllu á því prófi. Ekki endi­lega bara vegna þess að þeir hafi ákveðið að standa með ólög­legri máls­með­ferð Sig­ríðar Á. And­er­sen við val á dóm­ur­um, heldur vegna þeirra raka sem þeir beittu fyrir sig við afgreiðslu máls­ins. Einn þing­maður Við­reisnar ætl­aði ekki að gera athuga­semd vegna þess að honum fannst að lögin ættu að vera öðru­vísi en þau væru. Þáver­andi for­maður Bjartrar fram­tíðar sagði að hann væri ánægður með rök­stuðn­ing ráð­herr­ans, sem Hæsti­réttur hefur nú hafnað og sagt að hafi ekki upp­fyllt lág­marks­kröf­ur.

Þá gripu fjöl­margir þing­menn beggja flokka til kynja­sjón­ar­miða sem rök­stuðn­ings, þrátt fyrir að slík hafi ekki einu sinni verið hluti af rök­stuðn­ingi Sig­ríðar Á. And­er­sen fyrir breyttum lista. Þess utan fjallar Hæsti­réttur efn­is­lega um slík sjón­ar­mið í dómi sínum og vísar út í hafs­auga. Í dómi hans segir að sjón­ar­mið um jafna stöðu karla og kvenna hafi ekki getað komið til álita við veit­ingu ráð­herra á dóm­ara­emb­ætt­unum nema tveir eða fleiri umsækj­endur hefðu áður verið metnir jafn­hæfir til að gegna því. Ekki hafi verið um það að ræða í mál­inu.

Við blasti því að þorri þing­­manna þáver­andi stjórn­ar­flokk­a sem ákváðu að taka afstöðu í mál­inu höfðu ekk­ert kynnt sér það. Eða töl­uðu gegn betri sann­­fær­ingu. Erfitt er að sjá hvort sé verra.

Grafal­var­legt í lýð­ræð­is­sam­fé­lagi

Sex dögum eftir að Alþingi sam­þykkti til­lögu Sig­ríðar Á. And­er­sen um skipan dóm­ara í Lands­rétt skrif­uðu tveir þing­menn Vinstri grænna grein á á vef flokks­ins.

Þar sögðu þeir að Sig­ríður hefði þver­brotið það ferli sáttar sem Ólöf Nor­dal, fyr­ir­renn­­ari hennar í starfi, hafði leitt fram varð­andi lagaum­­gjörð og inn­­­tak nýs milli­­­dóm­­stigs. Hún hefði gengið á skjön við þann anda sem ríkti á fyrri stigum máls­ins. „Upp­­­nám milli­­­dóm­­stigs­ins er nú algjört, á ábyrgð dóms­­mála­ráð­herr­ans og rík­­is­­stjórn­­­ar­innar all­r­­ar. Enn er ekki séð fyrir end­an á mála­­lyktum þessa og gæti svo farið að Lands­­réttur yrði að glíma við van­­traust og skort á trú­verð­ug­­leika um ára­bil.“

Þessir tveir þing­menn sögðu það grafal­var­legt í lýð­ræð­is­­sam­­fé­lagi að svo naumur meiri­hluti skuli fara fram með slíkum hætti þegar um er að ræða eina grein hins opin­bera valds, dóms­­vald­ið, og skipan þess.

Þessir þing­menn voru Katrín Jak­obs­dótt­ir, for­­maður Vinstri grænna, og Svan­­dís Svav­­­ar­s­dótt­ir, þáver­andi þing­­flokks­­for­­maður flokks­ins. Þær sitja nú báðar í rík­is­stjórn með Sjálf­stæð­is­flokki og Sig­ríði Á. And­er­sen.

Þess utan hafa margir liðs­menn/­stuðn­ings­menn Vinstri grænna nú tekið upp sömu rök­semd­ar­færslur og liðs­menn/­stuðn­ings­menn Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar beittu í vor. Nú, líkt og þá, ber mál­flutn­ing­ur­inn öll þess merki að við­kom­andi hafi ekki kynnt sér málið efn­is­lega. Að verki sé fyrst og síð­ast vilj­inn til að halda saman rík­is­stjórn í stað þess að takast á við þá nú ófrá­víkj­an­legu, og til­tölu­lega ein­földu, stað­reynd að dóms­mála­ráð­herra braut lög og mis­beitti valdi sín­u. 

Ekki hluti af menn­ing­unni að segja af sér

Dóms­mála­ráð­herra braut lög. Það er nú stað­fest með dómi Hæsta­rétt­ar. Fjórir dóm­arar sem munu setj­ast í Lands­rétt um ára­mót gera það ekki vegna lög­legrar og eðli­legrar máls­með­ferð­ar, heldur vegna órök­studdrar geð­þótta­á­kvörð­unar Sig­ríðar Á. And­er­sen. Vert er að taka fram að nær allir lög­fróðir menn sem rætt var við á þeim tíma sem hin ólög­lega ákvörðun var tekin voru sann­færðir um að hún stæð­ist ekki lög. 

Hvernig tekið verður á þess­ari stöðu verður próf­steinn á það hvernig Vinstri græn ætla að haga sér nú þegar flokk­ur­inn er sestur við völd. For­sæt­is­ráð­herra sagði í sjón­varps­þætti Kjarn­ans fyrir skemmstu að á Íslandi hafi „auð­vitað ekki verið mikil hefð fyrir því til að mynda að ráð­herrar segi af sér eða eitt­hvað slíkt. Það hefur ekki verið hluti af menn­ing­unni. Ég held að það sé mjög erfitt að breyta því yfir nótt. Svo maður segi það alveg hreint út.“

Það verður því að telj­ast ólík­legt að ólög­legt athæfi dóms­mála­ráð­herra muni leiða til þess að hún þurfi að axla eðli­lega póli­tíska ábyrgð. Hún hefur að minnsta kosti sjálf sagt að ekki komi til greina að segja af sér. Hún sé bara efn­is­lega ósam­mála nið­ur­stöðu Hæsta­rétt­ar. Og þar með stjórn­sýslu­lögum.

Í aðdrag­anda síð­­­ustu tveggja kosn­­inga hafa framá­­menn í Vinstri grænum talað hver ofan í annan um spill­ingu, sið­­­ferði, póli­­tíska ábyrgð, afnám leynd­­­ar­hyggju og nauð­­syn þess að útrýma eigi frænd­hygli. Þáver­andi vara­for­maður flokks­ins sagði í pistli 31. maí að með athæfi sínu í Lands­rétt­ar­mál­inu hafi Sig­ríður Á. And­er­sen vegið að sjálf­stæði dóm­stóla og um væri að ræða aðför Sjálf­stæð­is­flokks að þeim.

Allt það tal virð­ist nú hljóm eitt.

Meira úr sama flokkiLeiðari