Ef mjólk er góð hvers vegna sektaði þá Samkeppniseftirlitið MS um 440 miljónir?

Eru sérhagsmunir 600 kúabænda yfir hagsmuni 350.000 neytenda hafin?

Auglýsing

Heild­ar­upp­hæðin var reyndar 480 milj­ónir sem skipt­ist í tvennt: 40 milj­ónir sem MS þarf að borga fyrir að hafa platað Sam­keppn­is­eft­ir­lit­ið; og 440 milj­ónir fyrir það að mis­nota mark­aðs­ráð­andi stöðu sína. Nú vitum við öll hvað það er að plata og því þurfum við ekki að pæla í þessum 40 milj­ón­um, en það er öllu óskýr­ara er hvað það var sem MS gerði til þess að verð­skulda 440 milj­óna sekt­ina.

Mjólkin á markað

Til þess að búa til mjólk­ur­vörur (drykkj­ar­mjólk, rjóma, ost o.s.frv.) er hrá­mjólk (að­al­lega úr belj­um) lyk­il­hrá­efni. Fram­leiðsla hrá­mjólkur er kostn­að­ar­söm á Íslandi og er hún háð alls­konar kvótum og reglum sem tak­marka hversu margar beljur geta verið mjólk­aðar á hag­kvæman máta.

Þar sem neyt­endur búa að mestu í kaup­stöðum þá, ef bændur vilja selja mjólk­ina sína, þurfa þeir ferja mjólk­ina sína langar vega­lengd­ir. Ef hver og einn bóndi ætti sinn eigin mjólk­ur­bíl og tæki mjólk­ina sína sjálfur í kaup­stað, þá væri það ansi óhag­kvæmur rekstur og myndi það tak­marka hagn­aði bænda og leiða til hærra verðs á mjólk­ur­vörum í mat­vöru­versl­unum lands­ins.

Auglýsing

En til eru lausnir sem gera mjólk­ur­fram­leiðslu skil­virk­ari. Til dæmis geta frum­kvöðlar opnað afurð­ar­stöðvar og keypt mjólk­ur­bíla. Svo geta þeir samið við slatta af kúa­bændum um það að kaupa mjólk­ina af þeim. Frum­kvöðl­arnir gætu svo selt hrá­mjólk­ina áfram til ann­ara frum­kvöðla sem myndu breyta hrá­mjólk í neyslu­vöru (eins og drykkj­ar­mjólk, ost eða rjóma). Eða, bændur geta haft sam­ráð, hópað sig sam­an, keypt mjólk­ur­bíla og settu á stofn sína eigin afurð­ar­stöðv­ar. Og það er sú lausn sem var fyrir val­inu og í dag þekkjum við þetta sam­ráð undir skamm­stöf­un­inni MS.

Með því að fá alla bændur lands­ins til að vera með var hægt að ferja mjólk á stærri skala, og getur verið að það hafi leitt til en frek­ari sparn­að­ar. En fyrir utan sparn­að­inn var annar kostur við þetta fyr­ir­komu­lag sem bændur nutu. Með því að vinna allir sam­an, þurftu bændur nefni­lega ekki að keppa hvor við annan í samn­ingum sínum við frum­kvöðul­inn á mjólk­ur­bíln­um. Og með því að vinna allir saman juku þeir mögu­lega sína til þess að hækka verðið sem þeir geta fengið fyrir hrá­mjólk­ina sína.

Svo ein­falt er það nú ekki

Á Íslandi er verð­lags­nefnd sem ákveður lág­merksverð fyrir hvern lítra af hrá­mjólk sem bændur selja. Nú ef bændur fara allt í einu að borga sér mikið meira fyrir hrá­mjólk­ina en lág­marks­verð (sem reiknað er út frá kostn­aði bænda) þá myndi það gefa það til kynna að bændur væru að mis­nota stöðu sína á mark­aðn­um, og myndi það hringja við­vör­un­ar­bjöllum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins.

En undir rifi hvers mjólk­ur­bónda reyn­ist ráð.  MS borgar eig­endum sínum sam­kvæmt verð­stýr­ingu og fram­leiða sínar eigin neyslu­vörur (drykkj­ar­mjólk, osta og rjóma). Ef þeir eiga allt hrá­efni lands­ins sem þarf í fram­leiðsl­una þá getur eng­inn annar fram­leitt neyslu­vörur og getur MS, fyrir hönd eig­enda sinna, verð­lagt þær yfir kostn­aði og tekið til sín stærri gróða en ann­ars. Þessi gróði rennur svo að sjálf­sögðu aftur í vasa kúa­bænda, annað hvort í formi arð­greiðslna eða hærra verð­mætis MS.

En Sam­keppn­is­eft­ir­litið vissi af þessum slæmu hvötum og þess vegna var MS gert skylt að selja öðrum fram­leið­endum hrá­mjólk á heild­sölu­verði. Með þessu átti að tryggja það að aðrir fram­leið­endur hefðu sama aðgang af hrá­mjólk og MS – á sömu kjör­um. Aðrir fram­leið­endur gætu þar með keppt við MS í mat­vöru­versl­unum lands­ins, buddu og bragð­lauka neyt­enda til bata.

Um tíma virt­ist allt vera að virka. Bónd­inn og frum­kvöð­ull­inn Ólafur Magn­ús­son nýtti sér þetta fyr­ir­komu­lag og árið 2010 var fyr­ir­tækið hans Mjólka komin með 10% mark­aðs­hlut­deild í nokkrum vin­sælum vöru­flokk­um. Vel­gengni Mjólku ógn­aði MS aug­ljós­lega en þeir höfðu ekk­ert val um hvort þeir myndu selja Ólafi hrá­mjólk eða ekki.

En MS klikk­aði samt á einu. Þeir hefðu átt að selja Ólafi hrá­mjólk á heild­sölu­verði (sem er sama verð og MS myndi selja félögum í eigin eig­u). En það gerðu þeir ekki. Í stað­inn rukk­aði MS Ólaf 12% til 20% auka­lega fyrir hvern lítra. Þar sem vörur Ólafs voru svip­aðar vörum MS, þá gerði þetta það að verkum að Ólafur gat ekki boðið lægra verð af sínum vörum, neyt­endur sáu ekki batann í því að kaupa aðeins dýr­ari Feta­ost frá Mjólku og tak­mörkuð sala og upp­sprengdur kostn­aður á aðföngum leiddi á end­anum til þess að Ólafur gafst upp.

Gera búvöru­lög bændur að sam­keppn­issúkkulaði

Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur að MS hafi brotið sam­keppn­is­lög. MS telur að það skipti ekki máli hvað Sam­keppn­is­eft­ir­litið heldur af því að búfjár­lög trompi sam­keppn­is­lögum og þar með sé MS súkkulaði þegar kemur að sam­keppn­is­lög­um. Áfrýj­un­ar­nefnd var samála því að MS sé súkkulaði. En hér­aðs­dómur er ósam­mála Áfrýj­un­ar­nefnd og sam­mála Sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu.

Það virð­ist vera nokkuð ljóst að MS hafi rukkað Ólaf of mikið til þess að vernda stöðu sína (sem hafði mögu­lega þau áhrif að Ólafur gafst upp og seldi Mjólku og eig­endur MS gátu haldið áfram að mjólka beljur sem og neyt­end­ur). En að öllum lík­indum er þessu máli er ekki lokið og eflaust á það eftir að ganga í gegnum tvö önnur dóm­stig. Og ekki fyrr en síð­asti dóm­ar­inn kveður upp sinn dóm vitum við það fyrir víst hvort MS séu yfir sam­keppn­is­lög haf­in. Og þá vitum við hvort sér­hags­munir 600 kúa­bænda séu yfir hags­muni 350.000 neyt­enda haf­in.

Þórarinn Snorri Sigurgeirsson
22. júlí
Kjarninn 22. júlí 2018
Birgir Hermannsson
Klúður Steingríms J. Sigfússonar
Kjarninn 22. júlí 2018
Bás hjá frambjóðanda Danska þjóðarflokksins
10 staðreyndir um Dansk Folkeparti
Danski þingflokksforsetinn Pia Kjærsgaard hefur verið áberandi í umræðunni í síðustu viku vegna hlutverks hennar á fullveldishátíðinni. Pia er þekktust fyrir tengingu sína við flokkinn Dansk Folkeparti, en Kjarninn tók saman tíu staðreyndir um hann.
Kjarninn 22. júlí 2018
Sá mikli uppgangur sem á sér stað á Íslandi útheimtir mikið af nýju vinnuafli. Það vinnuafl þarf að sækja erlendis.
Erlendir ríkisborgarar orðnir 23 prósent íbúa í Reykjanesbæ
Erlendum ríkisborgurum heldur áfram að fjölga á Íslandi. Án komu þeirra myndi íbúum landsins fækka. Mjög mismunandi hvar þeir setjast að. Í Reykjanesbæ voru erlendir ríkisborgarar 8,6 prósent íbúa í lok árs 2011. Nú eru þeir 23 prósent þeirra.
Kjarninn 22. júlí 2018
Klámið í kjallarageymslunum
Í geymslum danska útvarpsins, DR, leynast margar útvarps- og sjónvarpsperlur. Danir þekkja margar þeirra en í geymslunum er einnig að finna efni sem fæstir hafa nokkurn tíma heyrt minnst á, hvað þá heyrt eða séð.
Kjarninn 22. júlí 2018
Ljósmæðrafélagið hefur aflýst yfirvinnubanninu sínu.
Verkfalli ljósmæðra aflýst
Ljósmæðrafélag Íslands hefur samþykkt að aflýsa yfirstandandi yfirvinnubanni í ljósi þess að ríkissáttarsemjari hefur lagt fram miðlunartillögu.
Kjarninn 21. júlí 2018
Björn Leví Gunnarsson
Réttar skoðanir?
Kjarninn 21. júlí 2018
Guðmundur Andri Thorsson
Um kurteisi
Kjarninn 21. júlí 2018
Meira úr sama flokkiEikonomics