Ef mjólk er góð hvers vegna sektaði þá Samkeppniseftirlitið MS um 440 miljónir?

Eru sérhagsmunir 600 kúabænda yfir hagsmuni 350.000 neytenda hafin?

Auglýsing

Heild­ar­upp­hæðin var reyndar 480 milj­ónir sem skipt­ist í tvennt: 40 milj­ónir sem MS þarf að borga fyrir að hafa platað Sam­keppn­is­eft­ir­lit­ið; og 440 milj­ónir fyrir það að mis­nota mark­aðs­ráð­andi stöðu sína. Nú vitum við öll hvað það er að plata og því þurfum við ekki að pæla í þessum 40 milj­ón­um, en það er öllu óskýr­ara er hvað það var sem MS gerði til þess að verð­skulda 440 milj­óna sekt­ina.

Mjólkin á markað

Til þess að búa til mjólk­ur­vörur (drykkj­ar­mjólk, rjóma, ost o.s.frv.) er hrá­mjólk (að­al­lega úr belj­um) lyk­il­hrá­efni. Fram­leiðsla hrá­mjólkur er kostn­að­ar­söm á Íslandi og er hún háð alls­konar kvótum og reglum sem tak­marka hversu margar beljur geta verið mjólk­aðar á hag­kvæman máta.

Þar sem neyt­endur búa að mestu í kaup­stöðum þá, ef bændur vilja selja mjólk­ina sína, þurfa þeir ferja mjólk­ina sína langar vega­lengd­ir. Ef hver og einn bóndi ætti sinn eigin mjólk­ur­bíl og tæki mjólk­ina sína sjálfur í kaup­stað, þá væri það ansi óhag­kvæmur rekstur og myndi það tak­marka hagn­aði bænda og leiða til hærra verðs á mjólk­ur­vörum í mat­vöru­versl­unum lands­ins.

Auglýsing

En til eru lausnir sem gera mjólk­ur­fram­leiðslu skil­virk­ari. Til dæmis geta frum­kvöðlar opnað afurð­ar­stöðvar og keypt mjólk­ur­bíla. Svo geta þeir samið við slatta af kúa­bændum um það að kaupa mjólk­ina af þeim. Frum­kvöðl­arnir gætu svo selt hrá­mjólk­ina áfram til ann­ara frum­kvöðla sem myndu breyta hrá­mjólk í neyslu­vöru (eins og drykkj­ar­mjólk, ost eða rjóma). Eða, bændur geta haft sam­ráð, hópað sig sam­an, keypt mjólk­ur­bíla og settu á stofn sína eigin afurð­ar­stöðv­ar. Og það er sú lausn sem var fyrir val­inu og í dag þekkjum við þetta sam­ráð undir skamm­stöf­un­inni MS.

Með því að fá alla bændur lands­ins til að vera með var hægt að ferja mjólk á stærri skala, og getur verið að það hafi leitt til en frek­ari sparn­að­ar. En fyrir utan sparn­að­inn var annar kostur við þetta fyr­ir­komu­lag sem bændur nutu. Með því að vinna allir sam­an, þurftu bændur nefni­lega ekki að keppa hvor við annan í samn­ingum sínum við frum­kvöðul­inn á mjólk­ur­bíln­um. Og með því að vinna allir saman juku þeir mögu­lega sína til þess að hækka verðið sem þeir geta fengið fyrir hrá­mjólk­ina sína.

Svo ein­falt er það nú ekki

Á Íslandi er verð­lags­nefnd sem ákveður lág­merksverð fyrir hvern lítra af hrá­mjólk sem bændur selja. Nú ef bændur fara allt í einu að borga sér mikið meira fyrir hrá­mjólk­ina en lág­marks­verð (sem reiknað er út frá kostn­aði bænda) þá myndi það gefa það til kynna að bændur væru að mis­nota stöðu sína á mark­aðn­um, og myndi það hringja við­vör­un­ar­bjöllum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins.

En undir rifi hvers mjólk­ur­bónda reyn­ist ráð.  MS borgar eig­endum sínum sam­kvæmt verð­stýr­ingu og fram­leiða sínar eigin neyslu­vörur (drykkj­ar­mjólk, osta og rjóma). Ef þeir eiga allt hrá­efni lands­ins sem þarf í fram­leiðsl­una þá getur eng­inn annar fram­leitt neyslu­vörur og getur MS, fyrir hönd eig­enda sinna, verð­lagt þær yfir kostn­aði og tekið til sín stærri gróða en ann­ars. Þessi gróði rennur svo að sjálf­sögðu aftur í vasa kúa­bænda, annað hvort í formi arð­greiðslna eða hærra verð­mætis MS.

En Sam­keppn­is­eft­ir­litið vissi af þessum slæmu hvötum og þess vegna var MS gert skylt að selja öðrum fram­leið­endum hrá­mjólk á heild­sölu­verði. Með þessu átti að tryggja það að aðrir fram­leið­endur hefðu sama aðgang af hrá­mjólk og MS – á sömu kjör­um. Aðrir fram­leið­endur gætu þar með keppt við MS í mat­vöru­versl­unum lands­ins, buddu og bragð­lauka neyt­enda til bata.

Um tíma virt­ist allt vera að virka. Bónd­inn og frum­kvöð­ull­inn Ólafur Magn­ús­son nýtti sér þetta fyr­ir­komu­lag og árið 2010 var fyr­ir­tækið hans Mjólka komin með 10% mark­aðs­hlut­deild í nokkrum vin­sælum vöru­flokk­um. Vel­gengni Mjólku ógn­aði MS aug­ljós­lega en þeir höfðu ekk­ert val um hvort þeir myndu selja Ólafi hrá­mjólk eða ekki.

En MS klikk­aði samt á einu. Þeir hefðu átt að selja Ólafi hrá­mjólk á heild­sölu­verði (sem er sama verð og MS myndi selja félögum í eigin eig­u). En það gerðu þeir ekki. Í stað­inn rukk­aði MS Ólaf 12% til 20% auka­lega fyrir hvern lítra. Þar sem vörur Ólafs voru svip­aðar vörum MS, þá gerði þetta það að verkum að Ólafur gat ekki boðið lægra verð af sínum vörum, neyt­endur sáu ekki batann í því að kaupa aðeins dýr­ari Feta­ost frá Mjólku og tak­mörkuð sala og upp­sprengdur kostn­aður á aðföngum leiddi á end­anum til þess að Ólafur gafst upp.

Gera búvöru­lög bændur að sam­keppn­issúkkulaði

Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur að MS hafi brotið sam­keppn­is­lög. MS telur að það skipti ekki máli hvað Sam­keppn­is­eft­ir­litið heldur af því að búfjár­lög trompi sam­keppn­is­lögum og þar með sé MS súkkulaði þegar kemur að sam­keppn­is­lög­um. Áfrýj­un­ar­nefnd var samála því að MS sé súkkulaði. En hér­aðs­dómur er ósam­mála Áfrýj­un­ar­nefnd og sam­mála Sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu.

Það virð­ist vera nokkuð ljóst að MS hafi rukkað Ólaf of mikið til þess að vernda stöðu sína (sem hafði mögu­lega þau áhrif að Ólafur gafst upp og seldi Mjólku og eig­endur MS gátu haldið áfram að mjólka beljur sem og neyt­end­ur). En að öllum lík­indum er þessu máli er ekki lokið og eflaust á það eftir að ganga í gegnum tvö önnur dóm­stig. Og ekki fyrr en síð­asti dóm­ar­inn kveður upp sinn dóm vitum við það fyrir víst hvort MS séu yfir sam­keppn­is­lög haf­in. Og þá vitum við hvort sér­hags­munir 600 kúa­bænda séu yfir hags­muni 350.000 neyt­enda haf­in.

Börkur Smári Kristinsson
Á ég að gera það?
Kjarninn 9. desember 2018
Karolina Fund: Ljótu kartöflurnar
Viðar Reynisson stofnaði ljótu kartöflurnar. Hann safnar nú fyrir pökkunarvél til að gera pakkað þeim í neytendavænni umbúðir.
Kjarninn 9. desember 2018
Bjarni Jónsson
Á að afhjúpa jólasveinana – eða gæta friðhelgi þeirra?
Leslistinn 9. desember 2018
„Þau sem stjórna þessu landi vilja taka sér langt og gott jólafrí“
Formaður Eflingar segir að tíminn til viðræðna um boðlega lausn á kjaradeilum hafi ekki verið vel nýttur undanfarin misseri. Hún telur íslenska verkalýðsbaráttu hafa verið staðnaða árum saman.
Kjarninn 9. desember 2018
Segir Sigmund Davíð vera á meðal þeirra sem þögðu
Þingmaður Miðflokksins segist gera greinarmun á þeim sem töluðu á Klaustursbarnum og þeim sem þögðu án þess að grípa inn í níðingstalið. Hann telur formann flokksins vera á meðal þeirra sem þögðu.
Kjarninn 9. desember 2018
Heimilið hættulegasti staðurinn fyrir konur
Árið 2017 bárust lögreglunni á Íslandi 870 tilkynningar um heimilisofbeldi. Sama ár voru 50.000 konur myrtar í heiminum af maka sínum eða fjölskyldumeðlim. Á síðustu 15 árum var helmingur þeirra manndrápa sem framin voru á Íslandi tengd heimilisofbeldi.
Kjarninn 9. desember 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Vísindin efla alla dáð
Kjarninn 9. desember 2018
Frederik Skøt og Toke Suhr.
Morðtól í tómstundabúð
Þegar tveir ungir menn, Toke Suhr og Frederik Skøt, opnuðu verslun í Kaupmannahöfn, fyrir tveim árum, grunaði þá ekki að vörur sem þeir hefðu til sölu yrðu notaðar til árása og manndrápa í Írak.
Kjarninn 9. desember 2018
Meira úr sama flokkiEikonomics