Ef mjólk er góð hvers vegna sektaði þá Samkeppniseftirlitið MS um 440 miljónir?

Eru sérhagsmunir 600 kúabænda yfir hagsmuni 350.000 neytenda hafin?

Auglýsing

Heild­ar­upp­hæðin var reyndar 480 milj­ónir sem skipt­ist í tvennt: 40 milj­ónir sem MS þarf að borga fyrir að hafa platað Sam­keppn­is­eft­ir­lit­ið; og 440 milj­ónir fyrir það að mis­nota mark­aðs­ráð­andi stöðu sína. Nú vitum við öll hvað það er að plata og því þurfum við ekki að pæla í þessum 40 milj­ón­um, en það er öllu óskýr­ara er hvað það var sem MS gerði til þess að verð­skulda 440 milj­óna sekt­ina.

Mjólkin á markað

Til þess að búa til mjólk­ur­vörur (drykkj­ar­mjólk, rjóma, ost o.s.frv.) er hrá­mjólk (að­al­lega úr belj­um) lyk­il­hrá­efni. Fram­leiðsla hrá­mjólkur er kostn­að­ar­söm á Íslandi og er hún háð alls­konar kvótum og reglum sem tak­marka hversu margar beljur geta verið mjólk­aðar á hag­kvæman máta.

Þar sem neyt­endur búa að mestu í kaup­stöðum þá, ef bændur vilja selja mjólk­ina sína, þurfa þeir ferja mjólk­ina sína langar vega­lengd­ir. Ef hver og einn bóndi ætti sinn eigin mjólk­ur­bíl og tæki mjólk­ina sína sjálfur í kaup­stað, þá væri það ansi óhag­kvæmur rekstur og myndi það tak­marka hagn­aði bænda og leiða til hærra verðs á mjólk­ur­vörum í mat­vöru­versl­unum lands­ins.

Auglýsing

En til eru lausnir sem gera mjólk­ur­fram­leiðslu skil­virk­ari. Til dæmis geta frum­kvöðlar opnað afurð­ar­stöðvar og keypt mjólk­ur­bíla. Svo geta þeir samið við slatta af kúa­bændum um það að kaupa mjólk­ina af þeim. Frum­kvöðl­arnir gætu svo selt hrá­mjólk­ina áfram til ann­ara frum­kvöðla sem myndu breyta hrá­mjólk í neyslu­vöru (eins og drykkj­ar­mjólk, ost eða rjóma). Eða, bændur geta haft sam­ráð, hópað sig sam­an, keypt mjólk­ur­bíla og settu á stofn sína eigin afurð­ar­stöðv­ar. Og það er sú lausn sem var fyrir val­inu og í dag þekkjum við þetta sam­ráð undir skamm­stöf­un­inni MS.

Með því að fá alla bændur lands­ins til að vera með var hægt að ferja mjólk á stærri skala, og getur verið að það hafi leitt til en frek­ari sparn­að­ar. En fyrir utan sparn­að­inn var annar kostur við þetta fyr­ir­komu­lag sem bændur nutu. Með því að vinna allir sam­an, þurftu bændur nefni­lega ekki að keppa hvor við annan í samn­ingum sínum við frum­kvöðul­inn á mjólk­ur­bíln­um. Og með því að vinna allir saman juku þeir mögu­lega sína til þess að hækka verðið sem þeir geta fengið fyrir hrá­mjólk­ina sína.

Svo ein­falt er það nú ekki

Á Íslandi er verð­lags­nefnd sem ákveður lág­merksverð fyrir hvern lítra af hrá­mjólk sem bændur selja. Nú ef bændur fara allt í einu að borga sér mikið meira fyrir hrá­mjólk­ina en lág­marks­verð (sem reiknað er út frá kostn­aði bænda) þá myndi það gefa það til kynna að bændur væru að mis­nota stöðu sína á mark­aðn­um, og myndi það hringja við­vör­un­ar­bjöllum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins.

En undir rifi hvers mjólk­ur­bónda reyn­ist ráð.  MS borgar eig­endum sínum sam­kvæmt verð­stýr­ingu og fram­leiða sínar eigin neyslu­vörur (drykkj­ar­mjólk, osta og rjóma). Ef þeir eiga allt hrá­efni lands­ins sem þarf í fram­leiðsl­una þá getur eng­inn annar fram­leitt neyslu­vörur og getur MS, fyrir hönd eig­enda sinna, verð­lagt þær yfir kostn­aði og tekið til sín stærri gróða en ann­ars. Þessi gróði rennur svo að sjálf­sögðu aftur í vasa kúa­bænda, annað hvort í formi arð­greiðslna eða hærra verð­mætis MS.

En Sam­keppn­is­eft­ir­litið vissi af þessum slæmu hvötum og þess vegna var MS gert skylt að selja öðrum fram­leið­endum hrá­mjólk á heild­sölu­verði. Með þessu átti að tryggja það að aðrir fram­leið­endur hefðu sama aðgang af hrá­mjólk og MS – á sömu kjör­um. Aðrir fram­leið­endur gætu þar með keppt við MS í mat­vöru­versl­unum lands­ins, buddu og bragð­lauka neyt­enda til bata.

Um tíma virt­ist allt vera að virka. Bónd­inn og frum­kvöð­ull­inn Ólafur Magn­ús­son nýtti sér þetta fyr­ir­komu­lag og árið 2010 var fyr­ir­tækið hans Mjólka komin með 10% mark­aðs­hlut­deild í nokkrum vin­sælum vöru­flokk­um. Vel­gengni Mjólku ógn­aði MS aug­ljós­lega en þeir höfðu ekk­ert val um hvort þeir myndu selja Ólafi hrá­mjólk eða ekki.

En MS klikk­aði samt á einu. Þeir hefðu átt að selja Ólafi hrá­mjólk á heild­sölu­verði (sem er sama verð og MS myndi selja félögum í eigin eig­u). En það gerðu þeir ekki. Í stað­inn rukk­aði MS Ólaf 12% til 20% auka­lega fyrir hvern lítra. Þar sem vörur Ólafs voru svip­aðar vörum MS, þá gerði þetta það að verkum að Ólafur gat ekki boðið lægra verð af sínum vörum, neyt­endur sáu ekki batann í því að kaupa aðeins dýr­ari Feta­ost frá Mjólku og tak­mörkuð sala og upp­sprengdur kostn­aður á aðföngum leiddi á end­anum til þess að Ólafur gafst upp.

Gera búvöru­lög bændur að sam­keppn­issúkkulaði

Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur að MS hafi brotið sam­keppn­is­lög. MS telur að það skipti ekki máli hvað Sam­keppn­is­eft­ir­litið heldur af því að búfjár­lög trompi sam­keppn­is­lögum og þar með sé MS súkkulaði þegar kemur að sam­keppn­is­lög­um. Áfrýj­un­ar­nefnd var samála því að MS sé súkkulaði. En hér­aðs­dómur er ósam­mála Áfrýj­un­ar­nefnd og sam­mála Sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu.

Það virð­ist vera nokkuð ljóst að MS hafi rukkað Ólaf of mikið til þess að vernda stöðu sína (sem hafði mögu­lega þau áhrif að Ólafur gafst upp og seldi Mjólku og eig­endur MS gátu haldið áfram að mjólka beljur sem og neyt­end­ur). En að öllum lík­indum er þessu máli er ekki lokið og eflaust á það eftir að ganga í gegnum tvö önnur dóm­stig. Og ekki fyrr en síð­asti dóm­ar­inn kveður upp sinn dóm vitum við það fyrir víst hvort MS séu yfir sam­keppn­is­lög haf­in. Og þá vitum við hvort sér­hags­munir 600 kúa­bænda séu yfir hags­muni 350.000 neyt­enda haf­in.

Magnús Halldórsson
Skynsamleg veiðigjöld og framþróun í sjávarútvegi
Kjarninn 25. september 2018
Kvóti Ögurvíkur metinn á 14,5 milljarða króna
Hluthafafundur hefur verið boðaður hjá HB Granda 16. október til að ræða kaup félagsins á Ögurvík af Brimi, félagsins sem forstjóri HB Granda, Guðmundur Kristjánsson, á að stærstum hluta.
Kjarninn 25. september 2018
Kristján Þór Júlíusson kynnir nýtt frumvarp á blaðamannafundi í dag.
Álagningu veiðigjalda breytt - Afkomutengingin færð nær í tíma
Töluverðar breytingar verða gerðar á því hvernig veiðigjöld í sjávarútvegi verði innheimt, samkvæmt frumvarpi til laga þar um.
Kjarninn 25. september 2018
N1 mun heita Festi
Hluthafafundur N1 hf. samþykkti í dag nýtt nafn á félagið og starfskjarastefnu sem gerir ráð fyrir lægri kaupaukagreiðslum en áður höfðu verið fyrirhugaðar hjá stjórn félagsins. Björgólfur Jóhannsson kemur nýr inn í stjórn.
Kjarninn 25. september 2018
Hannes segir Breta skulda Íslendingum afsökunarbeiðni
Beiting hryðjuverkalaganna bresku gegn Íslandi var ruddaleg og óþörf aðgerð og bresk stjórnvöld skulda þeim íslensku afsökunarbeiðni vegna hennar. Þetta kemur fram í skýrslu Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar sem hann skilaði til fjármálaráðherra í dag.
Kjarninn 25. september 2018
Hefnendurnir
Hefnendurnir
Hefnendurnir CLXX – Miðgarðsormarnir
Kjarninn 25. september 2018
Spá lítilli fjölgun ferðamanna næstu árin
Arion banki segir flugfargjöld einfaldlega of ódýr og að horfur séu á að íslensku flugfélögin borgi með hverjum farþega á þessu ári. Fargjöldin hafi ekki fylgt eldsneytisverði eftir að það tók að hækka í fyrra. Þetta kemur fram í nýrri ferðaþjónuskýrslu.
Kjarninn 25. september 2018
Alþingi
Leggja til að launatekjur undir 300 þúsund verði skattfrjálsar
Flokkur fólksins og Miðflokkurinn leggja fram þingsályktunartillögu um 54 milljarða tilfærslu á skattbyrði, af láglaunafólki og yfir á annars vegar hærri launaða og eignafólk og hins vegar ríkið.
Kjarninn 25. september 2018
Meira úr sama flokkiEikonomics