Hvernig munum við taka á okkar Kavanaugh-málum?

Bára Huld Beck blaðamaður veltir fyrir sér sannleikshugtakinu og þeirri afstöðu sem fólk – og samfélagið í heild sinni – tekur með eða á móti þeim sem segjast hafa orðið fyrir ofbeldi eða áreitni.

Auglýsing

Ég sat fyrir framan tölv­una mína í vinn­unni og horfði á yfir­heyrslur öld­ung­ar­deildar Banda­ríkja­þings yfir dóm­ara­efni Trumps í Hæsta­rétt, Brett Kavan­augh, og kon­unni sem sakar hann um kyn­ferð­is­brot, Christine Bla­sey Ford. Skemmst er frá því að segja að ólíkar til­finn­ingar bár­ust í brjósti mér við að heyra þau tala og ég tók strax afstöðu, ég fann hvoru ég trúði.

Það er nefni­lega þannig að fólk hefur til­hneig­ingu til að taka afstöðu annað hvort með fórn­ar­lambi eða meintum árás­ar­að­ila með því að trúa frá­sögn ann­ars hvors. Það er auð­vitað ekki alltaf auð­velt, enda flækj­ast málin þegar frá­sagnir af atburðum eru ólíkar og fólk er ósam­mála um hvað gerst hef­ur.

Mundi mest eftir hlátr­inum

Í þessu máli – sem tröll­ríður Banda­ríkj­unum um þessar mundir – skipt­ist fólk í tvær fylk­ing­ar; annað hvort trúir fólk Ford eða Kavan­augh og hóp­ast það við styðja „sinn“ mann eða kon­una.

Auglýsing

Ford sak­ar Kav­an­augh sem sagt um að hafa reynt að af­­­klæða hana, haldið henni fang­inni ásamt öðrum manni, og káfað á henni þegar hún var fimmtán ára og hann sautján ára, fyrir þrjá­tíu og sex árum síð­an.

Hún sagð­ist í yfir­heyrslum öld­unga­deild­ar­innar vera hund­rað pró­­sent viss um að það hefði verið Brett Kavan­augh sem braut gegn henn­i og að atvikið hefði markað líf hennar og haft mikil and­­leg og lík­­am­­leg áhrif á hana. Þegar Ford var spurð um hvað hún mundi helst frá þessu kvöldi með mönn­unum tveim­ur, meðan annar hélt henni niðri og hélt fyrir munn­inn á henni og hinn horfði á, þá var svar hennar skýrt og greini­legt: hlát­ur­inn. Hrossa­hlát­ur­inn þegar þeir skemmtu sér á kostnað henn­ar.

Kavan­augh kom einnig fyrir þing­­nefnd­ina og neit­aði með öllu að hafa brotið gegn henni og sagð­ist ekk­ert hafa að fela. Hann var í miklu upp­­­námi meðan hann las upp yfir­­lýs­ingu sína og vitn­aði í eigin dag­bæk­­ur, máli sínu til stuðn­­ings, og sagði frá­­­sögn Ford ekki passa við það sem hann hefði skrá­­sett. Hann hefði ekki verið í sam­­kvæmi með Ford þessa helgi – eins og hún hefði sagt – og dag­bæk­­urnar sýndu það.

Hvað segir inn­sæið okk­ur?

Allir þeir sem horfðu á útsend­ing­una frá yfir­heyrslum öld­unga­deild­ar­innar hafa orðið fyrir ein­hvers konar áhrif­um; fólk velur hvoru það vill trúa, það treystir á fram­burð og þær upp­lýs­ingar sem liggja fyr­ir. Við sem horfum á tölvu- eða sjón­varps­skjá­inn og hlust­um, reynum að púsla saman við­burð­unum og með­taka til­finn­ing­arn­ar.

Því það er hið eina sem við höfum í til­fellum sem þess­um. Þegar tveir ein­stak­lingar segja sitt hvora sög­una er okkur vandi á hönd­um. Við hin vorum ekki þarna og getum þar af leið­andi ekki með hund­rað pró­sent vissu sagt til um hvað gerð­is­t. En í öllu þessu mati upp­lýs­inga og álykt­anna gleym­ist líka eitt sem skiptir gríð­ar­legu máli. Nefni­lega hvað inn­sæið segir okk­ur. Hvor frá­sögnin er trú­verð­u­gri? Hvaða frá­sögn trúum við að sé sönn?

Brett Kavanaugh ber vitni.

Sann­leik­ur­inn er ekki afstæður

En veltum fyrir okkur hug­tak­inu sann­leik­ur. Sann­leikur er ekki afstæð­ur. Við höfum full­yrð­ingar sem við köllum sann­leika eins og stærð­fræði­legar full­yrð­ing­ar. Nið­ur­stöður sem eru óhrekj­an­legar út frá gefnum for­send­um.

Atburðir ger­ast á ein­hvern einn hátt. Tökum hvers­dags­legt dæmi – til þess að setja sann­leik­ann í sam­hengi. Ef ég missi kaffi­boll­ann minn í gólfið núna og inni­haldið gusast í allar átt­ir, þá sjást vegs­um­merki þess á gólf­inu, veggj­unum og mér. Ég missi kaffi­boll­ann svo sann­ar­lega. Mörgum árum síðar hefur þessi atburður þurrkast úr minni mínu en atburð­ur­inn átti sér samt sem áður stað. Engin tuska dugir til að eyða hon­um.

Vegs­um­merki af alvar­legum atburðum sitja lengur eftir en kaffi­blett­ir, oft bæði á sál og lík­ama. Það sem flækir málin er upp­lifun okkar á atburðum sem ger­ast. Ég hef frá­brugðnar minn­ingar af atburðum sem áttu sér stað til að mynda fyrir tíu árum síðan en fólkið í kringum mig. Veru­leiki okkar er sá sem við búum við nákvæm­lega á þessu augna­bliki en hann býr einnig í sjálfs­mynd okkar og reynslu.

Málið próf­steinn eftir #metoo

Ég trúi því – og vel að trúa því – að Ford segi satt þegar hún lýsir atburðum sem áttu sér stað fyrir yfir þrjá­tíu árum. Það sama á við um margar frá­sagnir sem komið hafa upp á yfir­borðið í kjöl­far metoo-­bylt­ing­ar­inn­ar. Og það er mik­il­vægt að við tökum afstöðu með fólki sem segir frá reynslu sinni – þegar við metum veru­leik­ann út frá öllum þessum for­sendum sem ég hef útli­stað hér á und­an.

Kavan­augh segir að þetta hafi ekki verið hann. Með engu móti er hægt að segja til um hvort hann sé að segja satt eða ekki – kannski telur hann sig jafn­vel vera fórrn­ar­lamb falskra minn­inga eða póli­tískra ofsókna. Eða hann er ein­fald­lega að ljúga.

En þegar ásökun um svo alvar­legan hlut er borin á borð með þessum hætti, þá er ekki stætt á því að hann sinni jafn ábyrgð­ar­miklu hlut­verki og starfi eins og til stendur að setja hann í. Til þess er efinn of mik­ill vegna þess að í því liggur for­dæm­ið. Þetta er próf­steinn hvernig banda­ríska þjóðin ætlar að taka á málum sem þessum í náinni fram­tíð.

Eftir allt þetta – og þrátt fyrir vitn­is­burð Ford – var til­nefn­ing Kavan­augh í emb­ætti hæsta­rétt­ar­dóm­ara samt sem áður sam­þykkt í dóms­mála­nefnd öld­unga­deildar Banda­ríkja­þings á föstu­dag­inn með ell­efu atkvæðum gegn tíu. Hvaða skila­boð sendir það okkur hin­um?

„Hva, má nú ekk­ert?“

Þessar yfir­heyrslur eru enn fremur próf­steinn fyrir aðrar þjóðir og einnig fyrir okkur hér á landi. Enn eru mörg óupp­lýst mál sem liggja í ryk­föllnum skápum víða í sam­fé­lag­inu. Upp­gjörið er rétt að hefj­ast. Ég fjall­aði mjög bjart­sýn um áhrif #metoo í pistli í des­em­ber á síð­asta ári og sá fyrir mér að nýr sam­fé­lags­sátt­máli væri nú í fæð­ingu. Að þær konur sem væru nú að brjóta þagn­ar­múr­inn væru raun­veru­lega að bæta heim­inn. Þetta á enn við; við­horfin eru að breyt­ast og fleiri fá stuðn­ing til að stíga fram og segja frá reynslu sinni. En bakslagið er líka sýni­legt.

„Hva, má nú ekk­ert?“ spyr fólk og agn­ú­ast yfir því að ekki megi lengur trukka og troða sér í sleik.

Svarið er ein­falt. Nei. Það má ekki trukka og troða sér í sleik. Ýmsa hluti sem ekki eru bann­aðir með lögum má ekki heldur gera – því lögin eru tak­mörk­uð. Ef yfir­maður sendir starfs­fólki sínu óvið­eig­andi tölvu­pósta með kyn­ferð­is­legum und­ir­tóni, þá er það ekki í lagi. Það er ekki lagi – þrátt fyrir að vera lög­legt – að gera lítið úr annarri mann­eskju og nið­ur­lægja.

Sam­fé­lagið setur við­miðin

Ábyrgðin er enn rík­ari þegar ein­stak­lingar sitja í valda­miklum stöð­um. Kröf­urnar sem sam­fé­lagið gerir til þeirra eru meiri og er það líka full­kom­lega skilj­an­legt. Að hafa for­seta, dóm­ara eða þing­mann sem sýnir öðrum slíka van­virð­ingu, áreitir eða beitir ofbeldi er for­dæm­is­gef­andi eins og ég kom inn á áðan. Aug­ljós­lega – svo aug­ljós­lega að það er vand­ræða­legt að taka það fram – ætti eng­inn að haga sér svona.

Sam­fé­lagið ákveður líka hver refs­ingin er fyrir hegðun sem þessa því almenn­ings­á­litið er það við­mið sem við höf­um. Felli­byl­ur­inn stendur yfir núna, frá­sagnir kvenna eru að breyta því hvað er leyfi­legt – og hvað ekki.

Ford er ekki ein, við hlið hennar standa millj­ónir kvenna með svip­aða reynslu og það sama má segja um veru­leika íslenskra kvenna. Hér á landi munu vera sömu próf­steinar og þá er spurn­ingin hvernig við munum sem sam­fé­lag taka á slíkum til­fellum – okkar Kavan­aug­h-­um.

Hvað er það við Icelandair sem stjórnmálamenn eiga að hafa áhyggjur af?
Prófessor í hagfræði hvatti stjórnmálamenn til að fylgjast með eiginfjárstöðu Icelandair á fundi í gær. Forstjóri Icelandair sagði ummælin ógætileg. Það sem veldur þessum áhyggjum er að eiginfjárhlutfall Icelandair hefur farið hríðlækkandi undanfarið.
Kjarninn 20. september 2019
Molar
Molar
Molar – Mikilvægt að koma vel fram við innflytjendur
Kjarninn 20. september 2019
Bankahöllin sem eigandinn vill ekki en er samt að rísa
Þegar íslensku bankarnir voru endurreistir úr ösku þeirra sem féllu í hruninu var lögð höfuðáhersla á að stjórnmálamenn gætu ekki haft puttanna í þeim.
Kjarninn 20. september 2019
Hrun fuglastofna í Norður-Ameríku vekur upp spurningar
Ný grein í Science greinir frá niðurstöðum viðamikilla rannsókna á fuglalífi í Norður-Ameríku.
Kjarninn 20. september 2019
Amazon lagði inn pöntun fyrir 100 þúsund rafmagns sendibíla
Nýsköpunarfyrirtækið Rivian sem er með höfuðstöðvar í Michigan er heldur betur að hrista upp í sendibílamarkaðnum.
Kjarninn 19. september 2019
Jón Steindór Valdimarsson, þingmaður Viðreisnar, er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins.
Þingmenn fjögurra flokka fara fram á fullan aðskilnað ríkis og kirkju
Lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga um að frumvarp um aðskilnað ríkis og kirkju verði lagt fram snemma árs 2021 og að sá aðskilnaður verði gengin í gegn í síðasta lagi 2034.
Kjarninn 19. september 2019
Guðmundur Ingi Guðbrandsson
Hamfarahlýnun – gripið til mikilvægra aðgerða
Kjarninn 19. september 2019
Að jafnaði eru konur líklegri en karlar til að gegna fleiri en einu starfi.
Talsvert fleiri í tveimur eða fleiri störfum hér á landi
Mun hærra hlutfall starfandi fólks gegna tveimur eða fleiri störfum hér á landi en í öðrum Evrópuríkjum. Jafnframt vinna fleiri Íslendingar langar vinnuvikur eða alls 18 prósent landsmanna.
Kjarninn 19. september 2019
Meira úr sama flokkiÁlit