Íslenska, þjóðrækni og þjóðremba

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur annar pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

2. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að gæta þess að umhyggja fyrir íslensk­unni snú­ist ekki upp í þjóð­rembu og and­stöðu við önnur tungu­mál.

Það er alkunna að tungu­málið lék eitt aðal­hlut­verkið í sjálf­stæð­is­bar­áttu Íslend­inga. Allt frá upp­hafi bar­átt­unnar snemma á 19. öld var áhersla lögð á íslensk­una og mik­il­vægi hennar fyrir íslenskt þjóð­erni og þjóð­ar­vit­und, og iðu­lega var sett sama­sem­merki milli hnign­unar tungu­máls­ins og dvín­andi þjóð­ern­is­kennd­ar. En þótt áhersla væri lögð á end­ur­reisn tung­unnar og hreinsun af dönskum áhrifum í tengslum við efl­ingu þjóð­ern­is­kenndar og bar­áttu fyrir auknum rétt­indum Íslend­inga á 19. öld var bar­áttan einkum háð inn­an­lands en ekki við dönsk stjórn­völd.

Á seinni hluta 19. aldar var verið að draga skarp­ari landa­mæri en áður víða um Evr­ópu og þjóð­­ríki í nútíma­skiln­ingi voru að verða til. Víða lentu þá innan sama ríkis hópar og þjóð­ar­brot sem töl­uðu mis­mun­andi tungu­mál. Til að tryggja ein­ingu rík­is­ins lögðu stjórn­völd iðu­­lega áherslu á eitt rík­is­mál, og bönn­uðu jafn­vel notkun ann­arra tungu­mála innan rík­is­ins. En dönsk stjórn­völd virð­ast aldrei hafa gert miklar til­raunir til að þröngva dönsku upp á Íslend­inga. Þvert á móti – allt frá 17. öld voru gefnar út ýmsar til­skip­anir og kon­ungs­bréf sem ýmist heim­il­uðu eða mæltu fyrir um notkun íslensku á ýmsum sviðum stjórn­sýsl­unn­ar.

Öfugt við marga aðra minni­hluta­hópa innan ríkja þurftu Íslend­ingar því ekki að berj­ast sér­stak­lega fyrir því að fá að nota móð­ur­mál sitt á flestum svið­um. Tungu­málið var hins vegar sam­ein­ing­ar­tákn, rétt­læt­ing Íslend­inga fyrir sér­stöðu sinni og ekki síst notað til að leiða Íslend­ingum sjálfum fyrir sjónir hver sú sér­staða væri. Víða í Evr­ópu var tungu­málið víg­völlur bar­átt­unnar – á Íslandi var það vopnið.

Það er eðli­legt og sjálf­sagt að vilja veg íslensk­unnar sem mest­an. En stundum hefur umræða um hana borið keim af öfga­fullri þjóð­ern­is­stefnu og hrein­leiki máls­ins jafn­vel verið tengdur hrein­leika kyn­stofns­ins. Á þessu örl­aði á upp­gangs­tíma nas­ism­ans á fjórða ára­tug síð­ustu aldar og svip­aðar raddir hafa stöku sinnum heyrst á síð­ustu árum, einkum hjá for­víg­is­mönnum Íslensku þjóð­fylk­ing­ar­inn­ar. En það er líka stutt frá áherslu á íslenska þjóð­menn­ingu yfir í hug­myndir um yfir­burði íslensk­unnar yfir önnur tungu­mál.

Slíkt má ekki við­gang­ast. Umhyggja fyrir íslensk­unni er heil­brigð þjóð­rækni sem við megum ekki láta víkja fyrir þjóð­rembu, því að eins og Guðni Th. Jóhann­es­son hefur sagt „er þjóð­rækni til fyr­ir­myndar en þjóð­remba alls ekki. Hún felur í sér gor­geir og þótta í garð ann­arra, dramb og yfir­læti. Þjóð­remba elur á óvild, þjóð­rækni snýst um umburð­ar­lyndi, víð­sýni og náunga­kær­leik“.

Um þessar mundir er mikið rætt um aukna ensku­notkun á Íslandi og hugs­an­leg ensk áhrif á íslensk­una. Þessi umræða eru eðli­leg og nauð­syn­leg en mik­il­vægt er að hún snú­ist ekki upp í and­stöðu við ensku eða erlend mál yfir­leitt. Enskan er ekki óvin­ur­inn þótt því sé stundum haldið fram. Enskan er alþjóða­mál sem er mik­il­vægt að hafa á valdi sínu og það er gott að börn og ung­lingar læri hana sem best. En hún má hins vegar ekki valta yfir íslensk­una. Það er á okkar ábyrgð að svo verði ekki.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Um 80 þúsund eldislaxar sluppu úr einni kví Arnarlax í Arnarfirði síðasta sumar.
Segja stjórnvöld gefa erlendum stórfyrirtækjum auðlindir Íslands
80 þúsund frjóir laxar eru taldir hafa sloppið úr kvíum Arnarlax á Vestfjörðum. Villti laxastofninn á Íslandi telur aðeins um 50 þúsund laxa. Um er að ræða „grafalvarlegt umhverfisslys“.
Kjarninn 5. desember 2022
Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinsambands Íslands.
Vörn Vilhjálms: „Dapur að sjá fólk sem ég taldi vini stinga mig í bakið“
„Ef fólk heldur að það sé auðvelt að semja við Halldór Benjamín og hans fólk þá veður fólk villu vegar,“ segir Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins sem svarar fullum hálsi gagnrýni formanns Eflingar á nýjan samning við SA.
Kjarninn 4. desember 2022
Spilamiðstöð sem eflir félagsleg tengsl og sköpunarkraft
Framkvæmdaglaðir Norðlendingar safna fyrir rekstri spilasalarins Goblin á Akureyri þar sem þau vilja bjóða upp á aðstöðu fyrir skapandi spilamennsku þar sem lögð er áhersla á skjálausa skemmtun.
Kjarninn 4. desember 2022
Signý Sigurðardóttir
Vinnumarkaður hins sterka
Kjarninn 4. desember 2022
Fólk sem ann Siglunesi
Áfram Siglunes – ævintýrið er þarna úti!
Kjarninn 4. desember 2022
Stefán Jón Hafstein
Árásin á vistkerfin
Kjarninn 4. desember 2022
Sigurður Ingi Friðleifsson, sviðsstjóri loftslagsmála, orkuskipta og nýsköpunar hjá Orkustofnun
Loftslagsmarkmið Íslands nást með „norsku leiðinni“
Markmið um samdrátt í losun frá vegasamgöngum á Íslandi nást ef við förum sömu leið og Norðmenn þegar kemur að rafbílavæðingu. „Við státum okkur af silfurverðlaunum, sem ég er orðinn hundleiður á,“ segir sviðsstjóri loftslagsmála hjá Orkustofnun.
Kjarninn 4. desember 2022
Fjölskyldustund í uppnámi?
Í 31 ár hafa danskar fjölskyldur sest saman við sjónvarpið á föstudagskvöldum og horft á dagskrárliðinn Disney Sjov og borðað vikuskammtinn af sælgæti. Nú hverfa Disney myndirnar af skjánum en nýr þáttur kemur í staðinn. Ekki eru allir jafn spenntir.
Kjarninn 4. desember 2022
Meira úr sama flokkiÁlit