Íslenska, þjóðrækni og þjóðremba

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur annar pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

2. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að gæta þess að umhyggja fyrir íslensk­unni snú­ist ekki upp í þjóð­rembu og and­stöðu við önnur tungu­mál.

Það er alkunna að tungu­málið lék eitt aðal­hlut­verkið í sjálf­stæð­is­bar­áttu Íslend­inga. Allt frá upp­hafi bar­átt­unnar snemma á 19. öld var áhersla lögð á íslensk­una og mik­il­vægi hennar fyrir íslenskt þjóð­erni og þjóð­ar­vit­und, og iðu­lega var sett sama­sem­merki milli hnign­unar tungu­máls­ins og dvín­andi þjóð­ern­is­kennd­ar. En þótt áhersla væri lögð á end­ur­reisn tung­unnar og hreinsun af dönskum áhrifum í tengslum við efl­ingu þjóð­ern­is­kenndar og bar­áttu fyrir auknum rétt­indum Íslend­inga á 19. öld var bar­áttan einkum háð inn­an­lands en ekki við dönsk stjórn­völd.

Á seinni hluta 19. aldar var verið að draga skarp­ari landa­mæri en áður víða um Evr­ópu og þjóð­­ríki í nútíma­skiln­ingi voru að verða til. Víða lentu þá innan sama ríkis hópar og þjóð­ar­brot sem töl­uðu mis­mun­andi tungu­mál. Til að tryggja ein­ingu rík­is­ins lögðu stjórn­völd iðu­­lega áherslu á eitt rík­is­mál, og bönn­uðu jafn­vel notkun ann­arra tungu­mála innan rík­is­ins. En dönsk stjórn­völd virð­ast aldrei hafa gert miklar til­raunir til að þröngva dönsku upp á Íslend­inga. Þvert á móti – allt frá 17. öld voru gefnar út ýmsar til­skip­anir og kon­ungs­bréf sem ýmist heim­il­uðu eða mæltu fyrir um notkun íslensku á ýmsum sviðum stjórn­sýsl­unn­ar.

Öfugt við marga aðra minni­hluta­hópa innan ríkja þurftu Íslend­ingar því ekki að berj­ast sér­stak­lega fyrir því að fá að nota móð­ur­mál sitt á flestum svið­um. Tungu­málið var hins vegar sam­ein­ing­ar­tákn, rétt­læt­ing Íslend­inga fyrir sér­stöðu sinni og ekki síst notað til að leiða Íslend­ingum sjálfum fyrir sjónir hver sú sér­staða væri. Víða í Evr­ópu var tungu­málið víg­völlur bar­átt­unnar – á Íslandi var það vopnið.

Það er eðli­legt og sjálf­sagt að vilja veg íslensk­unnar sem mest­an. En stundum hefur umræða um hana borið keim af öfga­fullri þjóð­ern­is­stefnu og hrein­leiki máls­ins jafn­vel verið tengdur hrein­leika kyn­stofns­ins. Á þessu örl­aði á upp­gangs­tíma nas­ism­ans á fjórða ára­tug síð­ustu aldar og svip­aðar raddir hafa stöku sinnum heyrst á síð­ustu árum, einkum hjá for­víg­is­mönnum Íslensku þjóð­fylk­ing­ar­inn­ar. En það er líka stutt frá áherslu á íslenska þjóð­menn­ingu yfir í hug­myndir um yfir­burði íslensk­unnar yfir önnur tungu­mál.

Slíkt má ekki við­gang­ast. Umhyggja fyrir íslensk­unni er heil­brigð þjóð­rækni sem við megum ekki láta víkja fyrir þjóð­rembu, því að eins og Guðni Th. Jóhann­es­son hefur sagt „er þjóð­rækni til fyr­ir­myndar en þjóð­remba alls ekki. Hún felur í sér gor­geir og þótta í garð ann­arra, dramb og yfir­læti. Þjóð­remba elur á óvild, þjóð­rækni snýst um umburð­ar­lyndi, víð­sýni og náunga­kær­leik“.

Um þessar mundir er mikið rætt um aukna ensku­notkun á Íslandi og hugs­an­leg ensk áhrif á íslensk­una. Þessi umræða eru eðli­leg og nauð­syn­leg en mik­il­vægt er að hún snú­ist ekki upp í and­stöðu við ensku eða erlend mál yfir­leitt. Enskan er ekki óvin­ur­inn þótt því sé stundum haldið fram. Enskan er alþjóða­mál sem er mik­il­vægt að hafa á valdi sínu og það er gott að börn og ung­lingar læri hana sem best. En hún má hins vegar ekki valta yfir íslensk­una. Það er á okkar ábyrgð að svo verði ekki.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Björn Bjarnason afhendir hér Guðlaugi Þór Þórðarsyni skýrsluna.
Norðurlöndin ættu að móta sameiginlega stefnu gagnvart auknum áhuga Kína
Björn Bjarnason fyrrverandi ráðherra hefur skilað af sér skýrslu um öryggis- og utanríkismál til utanríkisráðherra Norðurlandanna. Þar leggur hann til 14 tillögur um norrænt samstarf til framtíðar.
Kjarninn 6. júlí 2020
Drífa Snædal, forseti ASÍ.
Ferðaþjónustufyrirtæki og samtök atvinnurekenda axli þegar í stað ábyrgð á brotum gegn erlendu starfsfólki
ASÍ kallar eftir því að loforð Lífskjarasamninganna um lagalegar heimildir til refsinga vegna brota á kjarasamningum verði uppfyllt, enda sé ólíðandi að slík brot, sem séu hreinn og klár þjófnaður, viðgangist refsilaust.
Kjarninn 6. júlí 2020
Hundruð vísindamanna segja kórónuveiruna geta borist í lofti
Alþjóða heilbrigðismálastofnunin, WHO, er enn efins um að SARS-CoV-2, veiran sem veldur COVID-19, geti borist í lofti eins og fjölmargir vísindamenn vilja meina. Stofnunin telur rannsóknir sem sýna eiga fram á þetta enn ófullnægjandi.
Kjarninn 6. júlí 2020
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Kerfislægur rasismi
Kjarninn 6. júlí 2020
Mörg störf hafa horfið vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins á ferðaþjónustuna.
Rúmlega 27 þúsund færri störf mönnuð á öðrum ársfjórðungi en í fyrra
Samkvæmt nýrri starfaskráningu frá Hagstofu Íslands voru 2.600 laus störf á Íslandi á öðrum ársfjórðungi, en störfunum sem voru mönnuð á íslenskum vinnumarkaði fækkaði um rúmlega 27 þúsund á milli ára.
Kjarninn 6. júlí 2020
Tvö tilvik þar sem lögreglumenn þurftu að fara í sóttkví en fengu ekki greitt
BSRB telur með öllu óásættanlegt að framlínufólki eins og lögreglumönnum sé ekki bættur sá frítími sem þeir neyðast til að eyða í sóttkví vegna þess að þeir hafa orðið útsettir fyrir smiti af lífshættulegum sjúkdómi í störfum sínum.
Kjarninn 6. júlí 2020
Verksmiðjurnar sem framleiða kórónuveiruna
Vikum saman hafa sláturhús um allan heim komist í fréttirnar vegna hópsýkinga starfsmanna af COVID-19. Skýringarnar eru margvíslegar. Í slíkum verksmiðjum er loftið kalt og rakt og fólk er þétt saman við vinnu sína.
Kjarninn 6. júlí 2020
Fólk sums staðar látið vinna „bara eins og það sé þrælar“
Barátta gegn því að fólk komi hingað í stórum stíl til að starfa launalaust eða með laun langt undir lágmarkslaunum var ofarlega í huga margra viðmælenda í nýrri skýrslu Rann­sókna­mið­stöðvar ferða­mála.
Kjarninn 5. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit