Íslenska, þjóðrækni og þjóðremba

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur annar pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

2. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að gæta þess að umhyggja fyrir íslensk­unni snú­ist ekki upp í þjóð­rembu og and­stöðu við önnur tungu­mál.

Það er alkunna að tungu­málið lék eitt aðal­hlut­verkið í sjálf­stæð­is­bar­áttu Íslend­inga. Allt frá upp­hafi bar­átt­unnar snemma á 19. öld var áhersla lögð á íslensk­una og mik­il­vægi hennar fyrir íslenskt þjóð­erni og þjóð­ar­vit­und, og iðu­lega var sett sama­sem­merki milli hnign­unar tungu­máls­ins og dvín­andi þjóð­ern­is­kennd­ar. En þótt áhersla væri lögð á end­ur­reisn tung­unnar og hreinsun af dönskum áhrifum í tengslum við efl­ingu þjóð­ern­is­kenndar og bar­áttu fyrir auknum rétt­indum Íslend­inga á 19. öld var bar­áttan einkum háð inn­an­lands en ekki við dönsk stjórn­völd.

Á seinni hluta 19. aldar var verið að draga skarp­ari landa­mæri en áður víða um Evr­ópu og þjóð­­ríki í nútíma­skiln­ingi voru að verða til. Víða lentu þá innan sama ríkis hópar og þjóð­ar­brot sem töl­uðu mis­mun­andi tungu­mál. Til að tryggja ein­ingu rík­is­ins lögðu stjórn­völd iðu­­lega áherslu á eitt rík­is­mál, og bönn­uðu jafn­vel notkun ann­arra tungu­mála innan rík­is­ins. En dönsk stjórn­völd virð­ast aldrei hafa gert miklar til­raunir til að þröngva dönsku upp á Íslend­inga. Þvert á móti – allt frá 17. öld voru gefnar út ýmsar til­skip­anir og kon­ungs­bréf sem ýmist heim­il­uðu eða mæltu fyrir um notkun íslensku á ýmsum sviðum stjórn­sýsl­unn­ar.

Öfugt við marga aðra minni­hluta­hópa innan ríkja þurftu Íslend­ingar því ekki að berj­ast sér­stak­lega fyrir því að fá að nota móð­ur­mál sitt á flestum svið­um. Tungu­málið var hins vegar sam­ein­ing­ar­tákn, rétt­læt­ing Íslend­inga fyrir sér­stöðu sinni og ekki síst notað til að leiða Íslend­ingum sjálfum fyrir sjónir hver sú sér­staða væri. Víða í Evr­ópu var tungu­málið víg­völlur bar­átt­unnar – á Íslandi var það vopnið.

Það er eðli­legt og sjálf­sagt að vilja veg íslensk­unnar sem mest­an. En stundum hefur umræða um hana borið keim af öfga­fullri þjóð­ern­is­stefnu og hrein­leiki máls­ins jafn­vel verið tengdur hrein­leika kyn­stofns­ins. Á þessu örl­aði á upp­gangs­tíma nas­ism­ans á fjórða ára­tug síð­ustu aldar og svip­aðar raddir hafa stöku sinnum heyrst á síð­ustu árum, einkum hjá for­víg­is­mönnum Íslensku þjóð­fylk­ing­ar­inn­ar. En það er líka stutt frá áherslu á íslenska þjóð­menn­ingu yfir í hug­myndir um yfir­burði íslensk­unnar yfir önnur tungu­mál.

Slíkt má ekki við­gang­ast. Umhyggja fyrir íslensk­unni er heil­brigð þjóð­rækni sem við megum ekki láta víkja fyrir þjóð­rembu, því að eins og Guðni Th. Jóhann­es­son hefur sagt „er þjóð­rækni til fyr­ir­myndar en þjóð­remba alls ekki. Hún felur í sér gor­geir og þótta í garð ann­arra, dramb og yfir­læti. Þjóð­remba elur á óvild, þjóð­rækni snýst um umburð­ar­lyndi, víð­sýni og náunga­kær­leik“.

Um þessar mundir er mikið rætt um aukna ensku­notkun á Íslandi og hugs­an­leg ensk áhrif á íslensk­una. Þessi umræða eru eðli­leg og nauð­syn­leg en mik­il­vægt er að hún snú­ist ekki upp í and­stöðu við ensku eða erlend mál yfir­leitt. Enskan er ekki óvin­ur­inn þótt því sé stundum haldið fram. Enskan er alþjóða­mál sem er mik­il­vægt að hafa á valdi sínu og það er gott að börn og ung­lingar læri hana sem best. En hún má hins vegar ekki valta yfir íslensk­una. Það er á okkar ábyrgð að svo verði ekki.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingibjörg Isaksen mun leiða lista Framsóknar í Norðausturkjördæmi í haust.
Ingibjörg Isaksen efst hjá Framsókn í Norðausturkjördæmi – Líneik önnur
Ingibjörg Ólöf Isaksen bæjarfulltrúi og framkvæmdastjóri á Akureyri varð hlutskörpust í póstkosningu Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi. Hafði hún betur en Líneik Anna Sævarsdóttir þingmaður flokksins, sem varð önnur í kjörinu.
Kjarninn 17. apríl 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Guðmundur Ingi leiðir Vinstri græn í Kraganum
Forvali Vinstri grænna í Suðvesturkjördæmi lauk kl. 17:10 í dag. Umhverfis- og auðlindaráðherra verður oddviti flokksins í kjördæminu í komandi kosningum.
Kjarninn 17. apríl 2021
Búast má við hraðri lækkun atvinnuleysis þegar ferðamenn koma hingað aftur, samkvæmt Hagfræðistofnun HÍ.
Verðbólgan gæti aukist aftur á næsta ári
Erfitt gæti reynst að stöðva þensluna í íslensku efnahagslífi eftir að faraldrinum lýkur, samkvæmt nýrri hagspá Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands.
Kjarninn 17. apríl 2021
Ásta Möller, fyrir miðju, sat á þingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn í áratug með hléum í upphafi aldar. Hún segir ekkert eðlilegra en að varaformaður flokksins sækist eftir oddvitasæti í sínu kjördæmi.
Telur „mikilvægt að veita varaformanni Sjálfstæðisflokksins brautargengi“
Ásta Möller, fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins og nú kjósandi í Norðvesturkjördæmi, segir að enginn eigi neitt gefið í pólitík og styður Þórdísi Kolbrúnu R. Gylfadóttur í komandi prófkjörsbaráttu við Harald Benediktsson.
Kjarninn 17. apríl 2021
Hvað gerist ef þú fellur í glóandi hraun?
Eigendur Icelandic Lava Show skrifa hraunmola vikunnar á Kjarnann. Þessi er númer tvö.
Kjarninn 17. apríl 2021
Flugfélagið Play kynnti sig til leiks í árslok 2019. Síðan kom heimsfaraldur, en nú er komið nýtt fjármagn að borðinu og stefnt að flugi á næstu mánuðum.
Segir að það sé „sérstök orka“ og „rosalegur kraftur“ hjá Play, sem undirbýr flugtak
Birgir Jónsson, nýráðinn forstjóri flugfélagsins Play, segir að honum líði eins og allt sem hann hafi gert hingað til hafi verið uppbygging að því takast á við forstjórastarfið hjá Play. Félagið auglýsir í dag tvær yfirmannastöður lausar til umsóknar.
Kjarninn 17. apríl 2021
Í bréfinu voru skipulagsbreytingar Þjóðskrár sagðar vanhugsaðar og gerðar í litlu samráði við starfsmenn.
Kraumandi óánægja hjá Þjóðskrá – starfsmenn kvörtuðu til ráðherra
Hluti starfsmanna Þjóðskrár sendi á dögunum bréf á samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, þar sem miklar aðfinnslur voru gerðar við skipulagsbreytingar og stjórnunarhætti hjá stofnuninni. Mikilvæg verkefni voru sögð í uppnámi.
Kjarninn 17. apríl 2021
Helgi Seljan fréttamaður.
Siðanefnd RÚV segir Helga Seljan að það sé ekki hægt að áfrýja
Siðanefnd RÚV segist ekki hafa neinar forsendur til þess að endurupptaka úrskurð sinn í máli fréttamannsins Helga Seljan. Úrskurðir nefndarinnar séu endanlegir og þeim verði ekki áfrýjað.
Kjarninn 17. apríl 2021
Meira úr sama flokkiÁlit