Skýrt orðalag og vönduð framsetning

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fimmti pistillinn.

Auglýsing

5. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að leit­ast við að orða hugsun sína skýrt og skipu­lega og vanda fram­setn­ingu bæði tal­aðs máls og rit­aðs.



Meg­in­hlut­verk tungu­máls­ins er að vera sam­skipta­tæki. En þessu tæki er hægt að beita á mis­mun­andi hátt eins og öðrum tækj­um, og eins og með önnur tæki má gera ráð fyrir því að bestur árangur náist ef því er beitt af þekk­ingu, á mark­vissan og hnit­mið­aðan hátt. Við náum betur til áheyr­enda eða les­enda ef við vöndum upp­bygg­ingu setn­inga, veljum við­eig­andi orð og tölum skýrt en ef setn­inga­gerðin er rugl­ings­leg, orða­notkun ómark­viss og fram­burður óáheyri­leg­ur.

Auglýsing


Frá­gangur bæði rit­aðs og tal­aðs máls skiptir líka máli. Rit­aður texti sem er fullur af hvers kyns villum – beyg­ing­ar­vill­um, rit­vill­um, ósam­ræmi, rangt not­uðum orða­sam­böndum o.s.frv. er ekki traust­vekj­andi. Sama gildir um talað mál þar sem fram­burður er mjög óskýr eða kæru­leys­is­leg­ur, erlendar slettur not­aðar í óhófi, o.s.frv. Mál af þessu tagi truflar margt fólk og veldur því að boð­skap­ur­inn kemst ekki til skila, vegna þess að áheyr­endur eða les­endur fest­ast í form­inu og láta það leiða athygl­ina frá merk­ing­unni.



Þess vegna er mik­il­vægt að lesa rit­aðan texta sem maður sendir frá sér vand­lega yfir – huga vel að beyg­ingu, fall­stjórn, beyg­ing­ar­sam­ræmi, orða­vali, staf­setn­ingu, setn­inga­gerð og grein­ar­merkj­um. Einnig þarf að huga að sam­ræmi í let­ur­gerð, let­ur­stærð, línu­bili o.þ.h. Þetta á auð­vitað sér­stak­lega við um texta sem fólk birtir opin­ber­lega á ein­hvern hátt, á prenti eða á net­inu, rit­gerðir sem nem­endur skila, o.fl. Reyndar er það þannig eftir til­komu sam­fé­lags­miðla að fólk skrifar miklu oftar en áður texta sem kemur fyrir augu margra.



Við þennan yfir­lestur er um að gera að nýta sér hvers kyns hjálp­ar­gögn, bæði á bók og raf­ræn. Úrval slíkra hjálp­ar­gagna hefur stór­auk­ist á síð­ustu árum og aðgengi að þeim batn­að. Þar má ekki síst nefna vef Árna­stofn­unar, Mál­ið.is. Þar er flett upp í sjö gagna­söfnum í einu; Beyg­ing­ar­lýs­ingu íslensks nútíma­máls, Íslenskri nútíma­máls­orða­bók, Íðorða­bank­anum, Mál­fars­bank­anum, Íslensku orða­neti, Staf­setn­ing­ar­orða­bók og Íslenskri orð­sifja­bók. Beinir hlekkir eru á fimm þess­ara gagna­safna. Málið er einnig til sem app á Google Play.

Risa­mál­heildin er safn sem hefur að geyma 1,5 millj­arð orða úr fjöl­breyttum text­um, einkum frá síð­ustu árum. Hægt er að leita í text­unum á marg­vís­legan hátt, svo sem eftir mál­fræði­legri grein­ingu. Sama leit­ar­við­mót er á safni íslenskra forn­texta. Að auki má nefna Rit­máls­safn Orða­bókar Háskól­ans með dæmum úr textum allt frá 1540, ÍSLEX – íslensk-nor­rænar orða­bækur, Hug­taka­safn Þýð­inga­mið­stöðvar utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, og íslenskar rit­reglur. Öll fram­an­talin gögn eru opin og ókeypis á net­inu.

Auk þessa er Snara sem greiða þarf áskrift­ar­gjald fyr­ir. Þar er m.a. Íslensk orða­bók, Íslensk sam­heita­orða­bók, Mergur máls­ins og orða­bækur milli íslensku og ýmissa erlendra mála – dönsku, ensku, þýsku, frönsku, spænsku, ítölsku og pólsku. Til við­bótar má vísa á kver Ólafs Odds­son­ar, Gott mál; Pistla Jóns G. Frið­jóns­son­ar; og Rit­gerða­smíð eftir Eirík Rögn­valds­son. Það er mik­il­vægt að vita um þessi hjálp­ar­gögn, læra að nota þau, og nýta sér þau reglu­lega. Kæru­leys­is­leg umgengni við íslensk­una, hvort heldur er í ræðu eða riti, er engum til sóma.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Telur stjórnvöld vinna gegn eigin markmiðum með hagræðingarkröfu á Hafró
Forstjóri Hafrannsóknastofnunar segir að stjórnvöld gangi gegn eigin markmiðum um eflingu haf- og umhverfisrannsókna með því að gera sífellda hagræðingarkröfu á Hafró. Hann segir stofnunina sinna hættulega litlum grunnrannsóknum.
Kjarninn 5. júní 2020
Inga Sæland
Segir sama gamla spillingarkerfið blómstra sem aldrei fyrr
„Hvenær hættir maður að verða hissa á sérhagsmunagæslunni í pólitík?“ spyr formaður Flokks fólksins.
Kjarninn 5. júní 2020
Leirdalur með Leirdalsvatni og Leirdalsá falla í Geitdalsá. Í Leirdal hugsar Arctic Hydro sér upphafslón Geitdalsárrvirkjunar.
„Nýtt virkjanaáhlaup“ á hálendi Austurlands verði stöðvað
Stjórnvöld þurfa að koma í veg fyrir að hálendi Austurlands verði raskað frekar og standa við fyrirheit sem gefin voru um að þar yrði ekki virkjað meira. Þetta kemur fram í tillögu að ályktun sem lögð verður fyrir aðalfund Landverndar á morgun.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Meira úr sama flokkiÁlit