Skýrt orðalag og vönduð framsetning

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fimmti pistillinn.

Auglýsing

5. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að leit­ast við að orða hugsun sína skýrt og skipu­lega og vanda fram­setn­ingu bæði tal­aðs máls og rit­aðs.



Meg­in­hlut­verk tungu­máls­ins er að vera sam­skipta­tæki. En þessu tæki er hægt að beita á mis­mun­andi hátt eins og öðrum tækj­um, og eins og með önnur tæki má gera ráð fyrir því að bestur árangur náist ef því er beitt af þekk­ingu, á mark­vissan og hnit­mið­aðan hátt. Við náum betur til áheyr­enda eða les­enda ef við vöndum upp­bygg­ingu setn­inga, veljum við­eig­andi orð og tölum skýrt en ef setn­inga­gerðin er rugl­ings­leg, orða­notkun ómark­viss og fram­burður óáheyri­leg­ur.

Auglýsing


Frá­gangur bæði rit­aðs og tal­aðs máls skiptir líka máli. Rit­aður texti sem er fullur af hvers kyns villum – beyg­ing­ar­vill­um, rit­vill­um, ósam­ræmi, rangt not­uðum orða­sam­böndum o.s.frv. er ekki traust­vekj­andi. Sama gildir um talað mál þar sem fram­burður er mjög óskýr eða kæru­leys­is­leg­ur, erlendar slettur not­aðar í óhófi, o.s.frv. Mál af þessu tagi truflar margt fólk og veldur því að boð­skap­ur­inn kemst ekki til skila, vegna þess að áheyr­endur eða les­endur fest­ast í form­inu og láta það leiða athygl­ina frá merk­ing­unni.



Þess vegna er mik­il­vægt að lesa rit­aðan texta sem maður sendir frá sér vand­lega yfir – huga vel að beyg­ingu, fall­stjórn, beyg­ing­ar­sam­ræmi, orða­vali, staf­setn­ingu, setn­inga­gerð og grein­ar­merkj­um. Einnig þarf að huga að sam­ræmi í let­ur­gerð, let­ur­stærð, línu­bili o.þ.h. Þetta á auð­vitað sér­stak­lega við um texta sem fólk birtir opin­ber­lega á ein­hvern hátt, á prenti eða á net­inu, rit­gerðir sem nem­endur skila, o.fl. Reyndar er það þannig eftir til­komu sam­fé­lags­miðla að fólk skrifar miklu oftar en áður texta sem kemur fyrir augu margra.



Við þennan yfir­lestur er um að gera að nýta sér hvers kyns hjálp­ar­gögn, bæði á bók og raf­ræn. Úrval slíkra hjálp­ar­gagna hefur stór­auk­ist á síð­ustu árum og aðgengi að þeim batn­að. Þar má ekki síst nefna vef Árna­stofn­unar, Mál­ið.is. Þar er flett upp í sjö gagna­söfnum í einu; Beyg­ing­ar­lýs­ingu íslensks nútíma­máls, Íslenskri nútíma­máls­orða­bók, Íðorða­bank­anum, Mál­fars­bank­anum, Íslensku orða­neti, Staf­setn­ing­ar­orða­bók og Íslenskri orð­sifja­bók. Beinir hlekkir eru á fimm þess­ara gagna­safna. Málið er einnig til sem app á Google Play.

Risa­mál­heildin er safn sem hefur að geyma 1,5 millj­arð orða úr fjöl­breyttum text­um, einkum frá síð­ustu árum. Hægt er að leita í text­unum á marg­vís­legan hátt, svo sem eftir mál­fræði­legri grein­ingu. Sama leit­ar­við­mót er á safni íslenskra forn­texta. Að auki má nefna Rit­máls­safn Orða­bókar Háskól­ans með dæmum úr textum allt frá 1540, ÍSLEX – íslensk-nor­rænar orða­bækur, Hug­taka­safn Þýð­inga­mið­stöðvar utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, og íslenskar rit­reglur. Öll fram­an­talin gögn eru opin og ókeypis á net­inu.

Auk þessa er Snara sem greiða þarf áskrift­ar­gjald fyr­ir. Þar er m.a. Íslensk orða­bók, Íslensk sam­heita­orða­bók, Mergur máls­ins og orða­bækur milli íslensku og ýmissa erlendra mála – dönsku, ensku, þýsku, frönsku, spænsku, ítölsku og pólsku. Til við­bótar má vísa á kver Ólafs Odds­son­ar, Gott mál; Pistla Jóns G. Frið­jóns­son­ar; og Rit­gerða­smíð eftir Eirík Rögn­valds­son. Það er mik­il­vægt að vita um þessi hjálp­ar­gögn, læra að nota þau, og nýta sér þau reglu­lega. Kæru­leys­is­leg umgengni við íslensk­una, hvort heldur er í ræðu eða riti, er engum til sóma.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kristbjörn Árnason
Eigingirni - spilling - vald
Leslistinn 3. ágúst 2020
Guðmundur Hauksson
Jóga er meira en bara teygjur og stellingar
Kjarninn 3. ágúst 2020
Inga Dóra Björnsdóttir
Heimsmaðurinn Halldór Kiljan Laxness, sem aldrei varð frægur og ríkur í Ameríku
Kjarninn 3. ágúst 2020
Tekjur Kjarnans jukust og rekstrarniðurstaða í takti við áætlanir
Rekstur Kjarnans miðla, útgáfufélags Kjarnans, skilaði hóflegu tapi á árinu 2019. Umfang starfseminnar var aukið á því ári og tekjustoðir hafa styrkst verulega síðustu misseri.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þórólfur: „Jújú, það er önnur bylgja hafin“
Sóttvarnalæknir segir að það sé hægt að sammælast um að kalla það ástand sem Ísland stendur frammi fyrir nýja bylgju. Það segi sig sjálft að aukning sé á tilfellum. Landlæknir segir tækifærið til að ráða niðurlögum ástandsins vera núna.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Til stendur að breyta rukkun fargjalda í strætó með þeim hætti að sala fargjalda verður einungis utan vagna.
Hægt verður að leggja févíti á þá farþega sem borga ekki í strætó
Fyrirhugaðar eru breytingar á fyrirkomulagi fargjalda í Strætó sem mun leiða til þess að sala fargjalda verður ekki lengur í boði í vögnunum sjálfum. Farþegar sem greiða ekki fargjald, eða misnota kerfið með öðrum hætti, verða beittir févíti.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Átta ný innanlandssmit og fjölgar um yfir hundrað í sóttkví
Af 291 sýni sem greint var á sýkla- og veirufræðideild Landspítala í gær reyndust átta jákvæð. Alls eru nú 80 í einangrun og 670 í sóttkví.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Ávöxtur olíupálma. Úr kjarnanum er unnin ljós, gegnsæ pálmaolía en einnig er hægt að vinna svokallaða rauða pálmaolíu úr ávextinum sjálfum.
Yfirvöld í Malasíu reyna að bæta ímynd pálmaolíu
„Pálmaolía er guðsgjöf“ er slagorð sem yfirvöld í Malasíu ætla að nota til að reyna að lappa upp á ímynd pálmaolíunnar. Ræktun pálmaolíu ógnar lífríki í regnskógum víða um heim og hefur varan mætt andstöðu til að mynda í Evrópu.
Kjarninn 3. ágúst 2020
Meira úr sama flokkiÁlit