Skýrt orðalag og vönduð framsetning

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fimmti pistillinn.

Auglýsing

5. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að leit­ast við að orða hugsun sína skýrt og skipu­lega og vanda fram­setn­ingu bæði tal­aðs máls og rit­aðs.



Meg­in­hlut­verk tungu­máls­ins er að vera sam­skipta­tæki. En þessu tæki er hægt að beita á mis­mun­andi hátt eins og öðrum tækj­um, og eins og með önnur tæki má gera ráð fyrir því að bestur árangur náist ef því er beitt af þekk­ingu, á mark­vissan og hnit­mið­aðan hátt. Við náum betur til áheyr­enda eða les­enda ef við vöndum upp­bygg­ingu setn­inga, veljum við­eig­andi orð og tölum skýrt en ef setn­inga­gerðin er rugl­ings­leg, orða­notkun ómark­viss og fram­burður óáheyri­leg­ur.

Auglýsing


Frá­gangur bæði rit­aðs og tal­aðs máls skiptir líka máli. Rit­aður texti sem er fullur af hvers kyns villum – beyg­ing­ar­vill­um, rit­vill­um, ósam­ræmi, rangt not­uðum orða­sam­böndum o.s.frv. er ekki traust­vekj­andi. Sama gildir um talað mál þar sem fram­burður er mjög óskýr eða kæru­leys­is­leg­ur, erlendar slettur not­aðar í óhófi, o.s.frv. Mál af þessu tagi truflar margt fólk og veldur því að boð­skap­ur­inn kemst ekki til skila, vegna þess að áheyr­endur eða les­endur fest­ast í form­inu og láta það leiða athygl­ina frá merk­ing­unni.



Þess vegna er mik­il­vægt að lesa rit­aðan texta sem maður sendir frá sér vand­lega yfir – huga vel að beyg­ingu, fall­stjórn, beyg­ing­ar­sam­ræmi, orða­vali, staf­setn­ingu, setn­inga­gerð og grein­ar­merkj­um. Einnig þarf að huga að sam­ræmi í let­ur­gerð, let­ur­stærð, línu­bili o.þ.h. Þetta á auð­vitað sér­stak­lega við um texta sem fólk birtir opin­ber­lega á ein­hvern hátt, á prenti eða á net­inu, rit­gerðir sem nem­endur skila, o.fl. Reyndar er það þannig eftir til­komu sam­fé­lags­miðla að fólk skrifar miklu oftar en áður texta sem kemur fyrir augu margra.



Við þennan yfir­lestur er um að gera að nýta sér hvers kyns hjálp­ar­gögn, bæði á bók og raf­ræn. Úrval slíkra hjálp­ar­gagna hefur stór­auk­ist á síð­ustu árum og aðgengi að þeim batn­að. Þar má ekki síst nefna vef Árna­stofn­unar, Mál­ið.is. Þar er flett upp í sjö gagna­söfnum í einu; Beyg­ing­ar­lýs­ingu íslensks nútíma­máls, Íslenskri nútíma­máls­orða­bók, Íðorða­bank­anum, Mál­fars­bank­anum, Íslensku orða­neti, Staf­setn­ing­ar­orða­bók og Íslenskri orð­sifja­bók. Beinir hlekkir eru á fimm þess­ara gagna­safna. Málið er einnig til sem app á Google Play.

Risa­mál­heildin er safn sem hefur að geyma 1,5 millj­arð orða úr fjöl­breyttum text­um, einkum frá síð­ustu árum. Hægt er að leita í text­unum á marg­vís­legan hátt, svo sem eftir mál­fræði­legri grein­ingu. Sama leit­ar­við­mót er á safni íslenskra forn­texta. Að auki má nefna Rit­máls­safn Orða­bókar Háskól­ans með dæmum úr textum allt frá 1540, ÍSLEX – íslensk-nor­rænar orða­bækur, Hug­taka­safn Þýð­inga­mið­stöðvar utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, og íslenskar rit­reglur. Öll fram­an­talin gögn eru opin og ókeypis á net­inu.

Auk þessa er Snara sem greiða þarf áskrift­ar­gjald fyr­ir. Þar er m.a. Íslensk orða­bók, Íslensk sam­heita­orða­bók, Mergur máls­ins og orða­bækur milli íslensku og ýmissa erlendra mála – dönsku, ensku, þýsku, frönsku, spænsku, ítölsku og pólsku. Til við­bótar má vísa á kver Ólafs Odds­son­ar, Gott mál; Pistla Jóns G. Frið­jóns­son­ar; og Rit­gerða­smíð eftir Eirík Rögn­valds­son. Það er mik­il­vægt að vita um þessi hjálp­ar­gögn, læra að nota þau, og nýta sér þau reglu­lega. Kæru­leys­is­leg umgengni við íslensk­una, hvort heldur er í ræðu eða riti, er engum til sóma.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Guðbjörg Matthíasdóttir, er stærsti einstaki eigandi Þórsmerkur og Árvakurs ásamt börnum sínum. Hún settist í stjórn félaganna fyrir skemmstu.
Prentsmiðjan og skuldir Árvakurs við hana færðar úr útgáfufélagi Morgunblaðsins
Í lok september var ákveðið að færa prentsmiðjuna Landsprent út úr Árvakri og til móðurfélagsins Þórsmerkur. Með fylgdu skuldir Árvakurs við tengdan aðila, Landsprent, upp á 721 milljón króna. Hlutafé í móðurfélaginu var aukið um 400 milljónir króna.
Kjarninn 9. desember 2022
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómetri á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Ketill Sigurjónsson
Fallið vindmastur Orkuveitu Reykjavíkur
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiÁlit