Skýrt orðalag og vönduð framsetning

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fimmti pistillinn.

Auglýsing

5. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að leit­ast við að orða hugsun sína skýrt og skipu­lega og vanda fram­setn­ingu bæði tal­aðs máls og rit­aðs.



Meg­in­hlut­verk tungu­máls­ins er að vera sam­skipta­tæki. En þessu tæki er hægt að beita á mis­mun­andi hátt eins og öðrum tækj­um, og eins og með önnur tæki má gera ráð fyrir því að bestur árangur náist ef því er beitt af þekk­ingu, á mark­vissan og hnit­mið­aðan hátt. Við náum betur til áheyr­enda eða les­enda ef við vöndum upp­bygg­ingu setn­inga, veljum við­eig­andi orð og tölum skýrt en ef setn­inga­gerðin er rugl­ings­leg, orða­notkun ómark­viss og fram­burður óáheyri­leg­ur.

Auglýsing


Frá­gangur bæði rit­aðs og tal­aðs máls skiptir líka máli. Rit­aður texti sem er fullur af hvers kyns villum – beyg­ing­ar­vill­um, rit­vill­um, ósam­ræmi, rangt not­uðum orða­sam­böndum o.s.frv. er ekki traust­vekj­andi. Sama gildir um talað mál þar sem fram­burður er mjög óskýr eða kæru­leys­is­leg­ur, erlendar slettur not­aðar í óhófi, o.s.frv. Mál af þessu tagi truflar margt fólk og veldur því að boð­skap­ur­inn kemst ekki til skila, vegna þess að áheyr­endur eða les­endur fest­ast í form­inu og láta það leiða athygl­ina frá merk­ing­unni.



Þess vegna er mik­il­vægt að lesa rit­aðan texta sem maður sendir frá sér vand­lega yfir – huga vel að beyg­ingu, fall­stjórn, beyg­ing­ar­sam­ræmi, orða­vali, staf­setn­ingu, setn­inga­gerð og grein­ar­merkj­um. Einnig þarf að huga að sam­ræmi í let­ur­gerð, let­ur­stærð, línu­bili o.þ.h. Þetta á auð­vitað sér­stak­lega við um texta sem fólk birtir opin­ber­lega á ein­hvern hátt, á prenti eða á net­inu, rit­gerðir sem nem­endur skila, o.fl. Reyndar er það þannig eftir til­komu sam­fé­lags­miðla að fólk skrifar miklu oftar en áður texta sem kemur fyrir augu margra.



Við þennan yfir­lestur er um að gera að nýta sér hvers kyns hjálp­ar­gögn, bæði á bók og raf­ræn. Úrval slíkra hjálp­ar­gagna hefur stór­auk­ist á síð­ustu árum og aðgengi að þeim batn­að. Þar má ekki síst nefna vef Árna­stofn­unar, Mál­ið.is. Þar er flett upp í sjö gagna­söfnum í einu; Beyg­ing­ar­lýs­ingu íslensks nútíma­máls, Íslenskri nútíma­máls­orða­bók, Íðorða­bank­anum, Mál­fars­bank­anum, Íslensku orða­neti, Staf­setn­ing­ar­orða­bók og Íslenskri orð­sifja­bók. Beinir hlekkir eru á fimm þess­ara gagna­safna. Málið er einnig til sem app á Google Play.

Risa­mál­heildin er safn sem hefur að geyma 1,5 millj­arð orða úr fjöl­breyttum text­um, einkum frá síð­ustu árum. Hægt er að leita í text­unum á marg­vís­legan hátt, svo sem eftir mál­fræði­legri grein­ingu. Sama leit­ar­við­mót er á safni íslenskra forn­texta. Að auki má nefna Rit­máls­safn Orða­bókar Háskól­ans með dæmum úr textum allt frá 1540, ÍSLEX – íslensk-nor­rænar orða­bækur, Hug­taka­safn Þýð­inga­mið­stöðvar utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, og íslenskar rit­reglur. Öll fram­an­talin gögn eru opin og ókeypis á net­inu.

Auk þessa er Snara sem greiða þarf áskrift­ar­gjald fyr­ir. Þar er m.a. Íslensk orða­bók, Íslensk sam­heita­orða­bók, Mergur máls­ins og orða­bækur milli íslensku og ýmissa erlendra mála – dönsku, ensku, þýsku, frönsku, spænsku, ítölsku og pólsku. Til við­bótar má vísa á kver Ólafs Odds­son­ar, Gott mál; Pistla Jóns G. Frið­jóns­son­ar; og Rit­gerða­smíð eftir Eirík Rögn­valds­son. Það er mik­il­vægt að vita um þessi hjálp­ar­gögn, læra að nota þau, og nýta sér þau reglu­lega. Kæru­leys­is­leg umgengni við íslensk­una, hvort heldur er í ræðu eða riti, er engum til sóma.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingibjörg Isaksen mun leiða lista Framsóknar í Norðausturkjördæmi í haust.
Ingibjörg Isaksen efst hjá Framsókn í Norðausturkjördæmi – Líneik önnur
Ingibjörg Ólöf Isaksen bæjarfulltrúi og framkvæmdastjóri á Akureyri varð hlutskörpust í póstkosningu Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi. Hafði hún betur en Líneik Anna Sævarsdóttir þingmaður flokksins, sem varð önnur í kjörinu.
Kjarninn 17. apríl 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Guðmundur Ingi leiðir Vinstri græn í Kraganum
Forvali Vinstri grænna í Suðvesturkjördæmi lauk kl. 17:10 í dag. Umhverfis- og auðlindaráðherra verður oddviti flokksins í kjördæminu í komandi kosningum.
Kjarninn 17. apríl 2021
Búast má við hraðri lækkun atvinnuleysis þegar ferðamenn koma hingað aftur, samkvæmt Hagfræðistofnun HÍ.
Verðbólgan gæti aukist aftur á næsta ári
Erfitt gæti reynst að stöðva þensluna í íslensku efnahagslífi eftir að faraldrinum lýkur, samkvæmt nýrri hagspá Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands.
Kjarninn 17. apríl 2021
Ásta Möller, fyrir miðju, sat á þingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn í áratug með hléum í upphafi aldar. Hún segir ekkert eðlilegra en að varaformaður flokksins sækist eftir oddvitasæti í sínu kjördæmi.
Telur „mikilvægt að veita varaformanni Sjálfstæðisflokksins brautargengi“
Ásta Möller, fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins og nú kjósandi í Norðvesturkjördæmi, segir að enginn eigi neitt gefið í pólitík og styður Þórdísi Kolbrúnu R. Gylfadóttur í komandi prófkjörsbaráttu við Harald Benediktsson.
Kjarninn 17. apríl 2021
Hvað gerist ef þú fellur í glóandi hraun?
Eigendur Icelandic Lava Show skrifa hraunmola vikunnar á Kjarnann. Þessi er númer tvö.
Kjarninn 17. apríl 2021
Flugfélagið Play kynnti sig til leiks í árslok 2019. Síðan kom heimsfaraldur, en nú er komið nýtt fjármagn að borðinu og stefnt að flugi á næstu mánuðum.
Segir að það sé „sérstök orka“ og „rosalegur kraftur“ hjá Play, sem undirbýr flugtak
Birgir Jónsson, nýráðinn forstjóri flugfélagsins Play, segir að honum líði eins og allt sem hann hafi gert hingað til hafi verið uppbygging að því takast á við forstjórastarfið hjá Play. Félagið auglýsir í dag tvær yfirmannastöður lausar til umsóknar.
Kjarninn 17. apríl 2021
Í bréfinu voru skipulagsbreytingar Þjóðskrár sagðar vanhugsaðar og gerðar í litlu samráði við starfsmenn.
Kraumandi óánægja hjá Þjóðskrá – starfsmenn kvörtuðu til ráðherra
Hluti starfsmanna Þjóðskrár sendi á dögunum bréf á samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, þar sem miklar aðfinnslur voru gerðar við skipulagsbreytingar og stjórnunarhætti hjá stofnuninni. Mikilvæg verkefni voru sögð í uppnámi.
Kjarninn 17. apríl 2021
Helgi Seljan fréttamaður.
Siðanefnd RÚV segir Helga Seljan að það sé ekki hægt að áfrýja
Siðanefnd RÚV segist ekki hafa neinar forsendur til þess að endurupptaka úrskurð sinn í máli fréttamannsins Helga Seljan. Úrskurðir nefndarinnar séu endanlegir og þeim verði ekki áfrýjað.
Kjarninn 17. apríl 2021
Meira úr sama flokkiÁlit