Mismunun á grundvelli málstaðals

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fjórtándi pistillinn.

Auglýsing

14. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að forð­ast að for­dæma til­brigði í máli sem fólk hefur til­einkað sér á mál­töku­skeiði og eru hluti af mál­kerfi þess.

Til­brigði í máli sem sam­ræm­ast ekki hinum óop­in­bera íslenska mál­staðli eru iðu­lega for­dæmd og kölluð mál­villur, þrátt fyrir að tals­verður hluti þeirra sem eiga íslensku að móð­ur­máli – í sumum til­vikum meiri­hluti – noti þau. En hugum aðeins að því hvað við erum að segja með þessu. Erum við að segja að fólk sem elst upp í íslensku mál­um­hverfi og til­einkar sér íslensku á mál­töku­skeiði kunni ekki íslensku? Getur mál­breyt­ing sem á sér ára­tuga sögu í mál­inu og hefur náð til umtals­verðs hluta mál­not­enda verið villa? Auð­vitað er ekki glóra í því.

Tungu­mál sem við til­einkum okkur á mál­töku­skeiðimóð­ur­mál okkar – hefur algera sér­stöðu. Það er hluti af okkur sjálf­um, mik­il­vægur þáttur í sjálfs­mynd okk­ar. Þess vegna er ótækt að inn­ræta fólki, í skólum eða á öðrum vett­vangi, að það mál sem það hefur alist upp við sé „rangt“ í ein­hverjum skiln­ingi. Það er í raun og veru árás á okkur sjálf og fjöl­skyldu okkar ef okkur er sagt að mik­il­vægt sé „að lyfta þeim, sem ekki hafa átt nógu góðan „pabba og mömmu“ yfir mál­stig for­eldranna“.

Flokkun fólks eftir slíkum mál­fars­at­rið­um, t.d. á prófum, er alvar­leg mis­munun sem á ekki að við­gang­ast – engu betri en mis­munun eftir kyn­ferði, skoð­un­um, trú, kyn­hneigð o.s.frv. sem er bönnuð í 65. grein Stjórn­ar­skrár. Það er mjög brýnt að breyta mál­staðl­inum sem hefur gilt und­an­farna öld, við­ur­kenna stað­reyndir og gera ýmsar breyt­ingar sem hafa verið í gangi, og verða ekki stöðv­að­ar, val­kvæðar í staðl­in­um. Það gengur ekki enda­laust að halda dauða­haldi í mál­far sem er fram­andi fyrir stóra hópa fólks sem á íslensku að móð­ur­máli, og kalla mál­far þess rangt.

Auglýsing

En er þá ekk­ert rétt og rangt í máli? Jú – „rétt mál er það sem er í sam­ræmi við mál­venju, rangt er það sem brýtur í bága við mál­venju“ segir í áliti nefndar um mál­vöndun og fram­burð­ar­kennslu í grunn­skólum frá 1986. Í sam­ræmi við þetta er alveg eðli­legt að gera athuga­semdir við til­vilj­ana­kennd og ein­stak­lings­bundin frá­vik frá staðl­inum og kalla þau mál­vill­ur, en ef frá­vikin eru farin að ná til hóps af fólki og börn farin að til­einka sér þau á mál­töku­skeiði er eðli­legt að tala um mál­breyt­ingu eða til­brigði í máli en ekki villu.

Á hinn bóg­inn er eðli­legt og gagn­legt að nem­endur séu fræddir um það í skóla hvað hefur verið talið rétt og hvað rangt, og gerð skýr grein fyrir því að í sumum til­vikum geti það komið sér illa fyrir fólk að hafa ekki vald á þeim til­brigðum sem hafa verið talin „rétt“ og sam­ræm­ast mál­staðl­in­um. Nem­endur hafa þá val um hvort þeir leggja það á sig að til­einka sér til­brigði sem kunna að vera í ósam­ræmi við þeirra eigið mál. Aðal­at­riðið er, eins og Guð­mundur Andri Thors­son hefur sagt, að „ís­lenska er handa okkur […]. Hún er ekki útlenska. Hún er inn­lenska“.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirlitsmynd af öllum fyrirhuguðum landfyllingum og dýpkunarsvæði.
Vilja dýpka Viðeyjarsund og losa efni við Engey
Til að dýpka Viðeyjarsund í 10 og 12,5 metra, líkt og Faxaflóahafnir stefna að, þarf að fjarlægja rúmlega þrjár milljónir rúmmetra af efni af hafsbotni. Hluta efnisins á að nýta í landfyllingar en varpa afganginum í hafið við Engey.
Kjarninn 19. janúar 2021
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka.
Sérstakur transskattur „ósanngjarn og óréttlátur“
Þingmaður gagnrýndi á þingi í dag gjald sem Þjóðskrá rukkar fólk sem vill breyta skráningu á kyni sínu. „Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema transskattinn strax.“
Kjarninn 19. janúar 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Meira úr sama flokkiÁlit