Mismunun á grundvelli málstaðals

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fjórtándi pistillinn.

Auglýsing

14. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að forð­ast að for­dæma til­brigði í máli sem fólk hefur til­einkað sér á mál­töku­skeiði og eru hluti af mál­kerfi þess.

Til­brigði í máli sem sam­ræm­ast ekki hinum óop­in­bera íslenska mál­staðli eru iðu­lega for­dæmd og kölluð mál­villur, þrátt fyrir að tals­verður hluti þeirra sem eiga íslensku að móð­ur­máli – í sumum til­vikum meiri­hluti – noti þau. En hugum aðeins að því hvað við erum að segja með þessu. Erum við að segja að fólk sem elst upp í íslensku mál­um­hverfi og til­einkar sér íslensku á mál­töku­skeiði kunni ekki íslensku? Getur mál­breyt­ing sem á sér ára­tuga sögu í mál­inu og hefur náð til umtals­verðs hluta mál­not­enda verið villa? Auð­vitað er ekki glóra í því.

Tungu­mál sem við til­einkum okkur á mál­töku­skeiðimóð­ur­mál okkar – hefur algera sér­stöðu. Það er hluti af okkur sjálf­um, mik­il­vægur þáttur í sjálfs­mynd okk­ar. Þess vegna er ótækt að inn­ræta fólki, í skólum eða á öðrum vett­vangi, að það mál sem það hefur alist upp við sé „rangt“ í ein­hverjum skiln­ingi. Það er í raun og veru árás á okkur sjálf og fjöl­skyldu okkar ef okkur er sagt að mik­il­vægt sé „að lyfta þeim, sem ekki hafa átt nógu góðan „pabba og mömmu“ yfir mál­stig for­eldranna“.

Flokkun fólks eftir slíkum mál­fars­at­rið­um, t.d. á prófum, er alvar­leg mis­munun sem á ekki að við­gang­ast – engu betri en mis­munun eftir kyn­ferði, skoð­un­um, trú, kyn­hneigð o.s.frv. sem er bönnuð í 65. grein Stjórn­ar­skrár. Það er mjög brýnt að breyta mál­staðl­inum sem hefur gilt und­an­farna öld, við­ur­kenna stað­reyndir og gera ýmsar breyt­ingar sem hafa verið í gangi, og verða ekki stöðv­að­ar, val­kvæðar í staðl­in­um. Það gengur ekki enda­laust að halda dauða­haldi í mál­far sem er fram­andi fyrir stóra hópa fólks sem á íslensku að móð­ur­máli, og kalla mál­far þess rangt.

Auglýsing

En er þá ekk­ert rétt og rangt í máli? Jú – „rétt mál er það sem er í sam­ræmi við mál­venju, rangt er það sem brýtur í bága við mál­venju“ segir í áliti nefndar um mál­vöndun og fram­burð­ar­kennslu í grunn­skólum frá 1986. Í sam­ræmi við þetta er alveg eðli­legt að gera athuga­semdir við til­vilj­ana­kennd og ein­stak­lings­bundin frá­vik frá staðl­inum og kalla þau mál­vill­ur, en ef frá­vikin eru farin að ná til hóps af fólki og börn farin að til­einka sér þau á mál­töku­skeiði er eðli­legt að tala um mál­breyt­ingu eða til­brigði í máli en ekki villu.

Á hinn bóg­inn er eðli­legt og gagn­legt að nem­endur séu fræddir um það í skóla hvað hefur verið talið rétt og hvað rangt, og gerð skýr grein fyrir því að í sumum til­vikum geti það komið sér illa fyrir fólk að hafa ekki vald á þeim til­brigðum sem hafa verið talin „rétt“ og sam­ræm­ast mál­staðl­in­um. Nem­endur hafa þá val um hvort þeir leggja það á sig að til­einka sér til­brigði sem kunna að vera í ósam­ræmi við þeirra eigið mál. Aðal­at­riðið er, eins og Guð­mundur Andri Thors­son hefur sagt, að „ís­lenska er handa okkur […]. Hún er ekki útlenska. Hún er inn­lenska“.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
„Við höfum staðið við það sem lofað var,“ sagði Bjarni Benediktsson um opinberar fjárfestingar á þingi í dag.
Kennir sveitarfélögum um samdrátt í opinberri fjárfestingu
Þingmaður Viðreisnar segir ríkisstjórnina ekki hafa efnt loforð um aukna innviðafjárfestingu. Fjármálaráðherra segir sveitarfélögin bera ábyrgð á því að opinber fjárfesting hafi dregist saman en tölur frá Samtökum Iðnaðarins segja aðra sögu.
Kjarninn 4. mars 2021
Mjólkursamsalan er í markaðsráðandi stöðu hérlendis.
Hæstiréttur: MS misnotaði markaðsráðandi stöðu og á að greiða 480 milljónir í ríkissjóð
Tæplega áratugalangri deilu, sem hófst þegar fyrrverandi forstjóri Mjólku fékk óvart sendan reikning sem hann átti ekki að fá, er lokið. Niðurstaða æðsta dómstóls landsins er að Mjólkursamsalan hafi brotið alvarlega gegn samkeppnislögum.
Kjarninn 4. mars 2021
Samtök iðnaðarins héldu sitt árlega Iðnþing í dag. Myndin er af svonefndu Húsi atvinnulífsins í Borgartúni.
Auka þurfi gjaldeyristekjur um 1,4 milljarða á viku næstu fjögur ár
Samtök iðnaðarins telja að til þess að skapa „góð efnahagsleg lífsgæði“ á Íslandi þurfi landsframleiðsla að aukast um 545 milljarða króna á næstu fjórum árum. Þau kalla eftir því að ríkisfjármálum verði beitt af fullum þunga til að skapa viðspyrnu.
Kjarninn 4. mars 2021
Guðmundur Ragnarsson
Hvar eru störfin?
Kjarninn 4. mars 2021
Spútnik V bóluefnið er komið í áfangamat hjá Lyfjastofnun Evrópu.
Spútnik V komið í áfangamat hjá Lyfjastofnun Evrópu
Rússneska bóluefnið Spútnik V er komið í áfangamat hjá sérfræðinganefnd Lyfjastofnunar Evrópu. Nýlegar niðurstöður sem voru birtar í Lancet gefa til kynna að bóluefnið veiti 91,6 prósent vörn gegn COVID-19 og sé laust við alvarlegar aukaverkanir.
Kjarninn 4. mars 2021
Sigurður Páll Jónsson þingmaður Miðflokksins er fyrsti flutningsmaður tillögunnar.
Félag flugmanna telur hugmyndir Miðflokks um varaflugvöll í Skagafirði óraunhæfar
Það er „með öllu óraunhæft“ að byggja upp Alexandersflugvöll í Skagafirði eins og þingflokkur Miðflokksins telur vert að kanna, að mati Félags íslenskra atvinnuflugmanna. Bent er á að aðrir flugvellir, sem séu í reglulegri notkun, þurfi viðhald.
Kjarninn 4. mars 2021
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir og Alma Möller landlæknir.
„Góðar líkur“ á að veiran hafi verið upprætt innanlands
Sóttvarnalæknir segir að þó að góðar líkur séu á því að veiran hafi verið upprætt innanlands sé nauðsynlegt að halda vöku sinni því aðeins eitt afbrigði, einn einstaklingur, getur sett faraldur af stað. 90 hafa greinst með breska afbrigðið hér á landi.
Kjarninn 4. mars 2021
Kynnti vísbendingar um ferðavilja fyrir ríkisstjórn
Ráðherra ferðamála fór á ríkisstjórnarfundi á þriðjudag yfir þær vísbendingar sem eru til staðar um ferðavilja erlendra og innlendra ferðamanna næstu misserin. Kjarninn fékk samantekt á minnisblaði sem ráðherra kynnti frá ráðuneytinu.
Kjarninn 4. mars 2021
Meira úr sama flokkiÁlit