Mismunun á grundvelli málstaðals

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fjórtándi pistillinn.

Auglýsing

14. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að forð­ast að for­dæma til­brigði í máli sem fólk hefur til­einkað sér á mál­töku­skeiði og eru hluti af mál­kerfi þess.

Til­brigði í máli sem sam­ræm­ast ekki hinum óop­in­bera íslenska mál­staðli eru iðu­lega for­dæmd og kölluð mál­villur, þrátt fyrir að tals­verður hluti þeirra sem eiga íslensku að móð­ur­máli – í sumum til­vikum meiri­hluti – noti þau. En hugum aðeins að því hvað við erum að segja með þessu. Erum við að segja að fólk sem elst upp í íslensku mál­um­hverfi og til­einkar sér íslensku á mál­töku­skeiði kunni ekki íslensku? Getur mál­breyt­ing sem á sér ára­tuga sögu í mál­inu og hefur náð til umtals­verðs hluta mál­not­enda verið villa? Auð­vitað er ekki glóra í því.

Tungu­mál sem við til­einkum okkur á mál­töku­skeiðimóð­ur­mál okkar – hefur algera sér­stöðu. Það er hluti af okkur sjálf­um, mik­il­vægur þáttur í sjálfs­mynd okk­ar. Þess vegna er ótækt að inn­ræta fólki, í skólum eða á öðrum vett­vangi, að það mál sem það hefur alist upp við sé „rangt“ í ein­hverjum skiln­ingi. Það er í raun og veru árás á okkur sjálf og fjöl­skyldu okkar ef okkur er sagt að mik­il­vægt sé „að lyfta þeim, sem ekki hafa átt nógu góðan „pabba og mömmu“ yfir mál­stig for­eldranna“.

Flokkun fólks eftir slíkum mál­fars­at­rið­um, t.d. á prófum, er alvar­leg mis­munun sem á ekki að við­gang­ast – engu betri en mis­munun eftir kyn­ferði, skoð­un­um, trú, kyn­hneigð o.s.frv. sem er bönnuð í 65. grein Stjórn­ar­skrár. Það er mjög brýnt að breyta mál­staðl­inum sem hefur gilt und­an­farna öld, við­ur­kenna stað­reyndir og gera ýmsar breyt­ingar sem hafa verið í gangi, og verða ekki stöðv­að­ar, val­kvæðar í staðl­in­um. Það gengur ekki enda­laust að halda dauða­haldi í mál­far sem er fram­andi fyrir stóra hópa fólks sem á íslensku að móð­ur­máli, og kalla mál­far þess rangt.

Auglýsing

En er þá ekk­ert rétt og rangt í máli? Jú – „rétt mál er það sem er í sam­ræmi við mál­venju, rangt er það sem brýtur í bága við mál­venju“ segir í áliti nefndar um mál­vöndun og fram­burð­ar­kennslu í grunn­skólum frá 1986. Í sam­ræmi við þetta er alveg eðli­legt að gera athuga­semdir við til­vilj­ana­kennd og ein­stak­lings­bundin frá­vik frá staðl­inum og kalla þau mál­vill­ur, en ef frá­vikin eru farin að ná til hóps af fólki og börn farin að til­einka sér þau á mál­töku­skeiði er eðli­legt að tala um mál­breyt­ingu eða til­brigði í máli en ekki villu.

Á hinn bóg­inn er eðli­legt og gagn­legt að nem­endur séu fræddir um það í skóla hvað hefur verið talið rétt og hvað rangt, og gerð skýr grein fyrir því að í sumum til­vikum geti það komið sér illa fyrir fólk að hafa ekki vald á þeim til­brigðum sem hafa verið talin „rétt“ og sam­ræm­ast mál­staðl­in­um. Nem­endur hafa þá val um hvort þeir leggja það á sig að til­einka sér til­brigði sem kunna að vera í ósam­ræmi við þeirra eigið mál. Aðal­at­riðið er, eins og Guð­mundur Andri Thors­son hefur sagt, að „ís­lenska er handa okkur […]. Hún er ekki útlenska. Hún er inn­lenska“.



Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hitaspá á hádegi á laugardag: Fjólublái liturinn táknar frost á bilinu 12-20 stig.
Hrollvekjandi viðvaranir veðurfræðinga: „Stórhríð“ og „hörkufrost“
Ekkert nema norðan stormur í kortunum. Fyrsta alvöru norðanáhlaup vetrarins. Hreinræktað heimskautaloft mun steypast yfir okkur. Dúða ætti leikskólabörn og spara heita vatnið. Viðvaranir vegna kuldakastsins næstu daga eru allt annað en blíðlegar.
Kjarninn 2. desember 2020
Angel Gurría, aðalritari OECD
OECD hvetur til fjárfestingar í menntun á Íslandi
Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni ættu stjórnvöld hér á landi að ráðast í samkeppniseflandi aðgerðir, auk fjárfestingar í menntun, rannsókn og þróun og aðgerðum sem miðla að grænum hagvexti.
Kjarninn 2. desember 2020
Jónas Atli Gunnarsson
Misskilningur um laun
Kjarninn 2. desember 2020
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsmálaráðherra.
Telur enga ástæðu til að hafa uppi stór orð um „svartan dag í réttarsögunni“
Fjármála- og efnahagsráðherra segir að ekki þurfi að hafa áhyggjur af orðspori Íslands vegna niðurstöðu yfir­­­­­deildar Mann­rétt­inda­­­dóm­stóls Evr­­­ópu.
Kjarninn 1. desember 2020
Kristján Guy Burgess
Opið samfélag er besta bóluefnið
Kjarninn 1. desember 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
„Firra“ að lausnin á kreppunni sé að skerða kjör láglaunafólks
Efling mótmælir orðum framkvæmdastjóra SA harðlega og segir að honum sé nær að biðla til stéttbræðra sinna um að fjárfesta meira í atvinnuþróun eða auka neyslu í stað þess „að vega að verkafólki með laun undir opinberum framfærsluviðmiðum“.
Kjarninn 1. desember 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Eitt smit á Austurlandi í 3. bylgju – til álita kemur að slaka á aðgerðum á landsbyggðinni
„Í ljósi þess að mjög fá smit eru nú að greinast utan höfuðborgarsvæðisins þá kæmi til álita að mínu mati að beita minna takmarkandi aðgerðum á þeim svæðum,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir. Aðeins eitt smit greindist á Austurlandi í 3. bylgju.
Kjarninn 1. desember 2020
Sigríður Á. Andersen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra.
Þeir sem brjóta niður traust á dómstólum ættu ekki að gegna trúnaðarstörfum fyrir hönd almennings
Gagnsæi, samtök gegn spillingu, telja að þeir sem bera ábyrgð á því að brjóta niður traust á dómstólum ættu ekki að koma að frekari trúnaðarstörfum fyrir hönd almennings.
Kjarninn 1. desember 2020
Meira úr sama flokkiÁlit