Mismunun á grundvelli málstaðals

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fjórtándi pistillinn.

Auglýsing

14. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að forð­ast að for­dæma til­brigði í máli sem fólk hefur til­einkað sér á mál­töku­skeiði og eru hluti af mál­kerfi þess.

Til­brigði í máli sem sam­ræm­ast ekki hinum óop­in­bera íslenska mál­staðli eru iðu­lega for­dæmd og kölluð mál­villur, þrátt fyrir að tals­verður hluti þeirra sem eiga íslensku að móð­ur­máli – í sumum til­vikum meiri­hluti – noti þau. En hugum aðeins að því hvað við erum að segja með þessu. Erum við að segja að fólk sem elst upp í íslensku mál­um­hverfi og til­einkar sér íslensku á mál­töku­skeiði kunni ekki íslensku? Getur mál­breyt­ing sem á sér ára­tuga sögu í mál­inu og hefur náð til umtals­verðs hluta mál­not­enda verið villa? Auð­vitað er ekki glóra í því.

Tungu­mál sem við til­einkum okkur á mál­töku­skeiðimóð­ur­mál okkar – hefur algera sér­stöðu. Það er hluti af okkur sjálf­um, mik­il­vægur þáttur í sjálfs­mynd okk­ar. Þess vegna er ótækt að inn­ræta fólki, í skólum eða á öðrum vett­vangi, að það mál sem það hefur alist upp við sé „rangt“ í ein­hverjum skiln­ingi. Það er í raun og veru árás á okkur sjálf og fjöl­skyldu okkar ef okkur er sagt að mik­il­vægt sé „að lyfta þeim, sem ekki hafa átt nógu góðan „pabba og mömmu“ yfir mál­stig for­eldranna“.

Flokkun fólks eftir slíkum mál­fars­at­rið­um, t.d. á prófum, er alvar­leg mis­munun sem á ekki að við­gang­ast – engu betri en mis­munun eftir kyn­ferði, skoð­un­um, trú, kyn­hneigð o.s.frv. sem er bönnuð í 65. grein Stjórn­ar­skrár. Það er mjög brýnt að breyta mál­staðl­inum sem hefur gilt und­an­farna öld, við­ur­kenna stað­reyndir og gera ýmsar breyt­ingar sem hafa verið í gangi, og verða ekki stöðv­að­ar, val­kvæðar í staðl­in­um. Það gengur ekki enda­laust að halda dauða­haldi í mál­far sem er fram­andi fyrir stóra hópa fólks sem á íslensku að móð­ur­máli, og kalla mál­far þess rangt.

Auglýsing

En er þá ekk­ert rétt og rangt í máli? Jú – „rétt mál er það sem er í sam­ræmi við mál­venju, rangt er það sem brýtur í bága við mál­venju“ segir í áliti nefndar um mál­vöndun og fram­burð­ar­kennslu í grunn­skólum frá 1986. Í sam­ræmi við þetta er alveg eðli­legt að gera athuga­semdir við til­vilj­ana­kennd og ein­stak­lings­bundin frá­vik frá staðl­inum og kalla þau mál­vill­ur, en ef frá­vikin eru farin að ná til hóps af fólki og börn farin að til­einka sér þau á mál­töku­skeiði er eðli­legt að tala um mál­breyt­ingu eða til­brigði í máli en ekki villu.

Á hinn bóg­inn er eðli­legt og gagn­legt að nem­endur séu fræddir um það í skóla hvað hefur verið talið rétt og hvað rangt, og gerð skýr grein fyrir því að í sumum til­vikum geti það komið sér illa fyrir fólk að hafa ekki vald á þeim til­brigðum sem hafa verið talin „rétt“ og sam­ræm­ast mál­staðl­in­um. Nem­endur hafa þá val um hvort þeir leggja það á sig að til­einka sér til­brigði sem kunna að vera í ósam­ræmi við þeirra eigið mál. Aðal­at­riðið er, eins og Guð­mundur Andri Thors­son hefur sagt, að „ís­lenska er handa okkur […]. Hún er ekki útlenska. Hún er inn­lenska“.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kanna hvaða áhrif COVID-19 faraldurinn hafði á matarvenjur Íslendinga
Til þess að skilja betur breytingar á neysluvenjum og viðhorfi til matar á meðan neyðarstig almannavarna var í gildi þá stendur Matís nú fyrir könnun um matarvenjur Íslendinga á meðan COVID-19 faraldurinn stóð sem hæst.
Kjarninn 8. júlí 2020
Tamson Hatuikulipi og Bernhard Esau grímuklæddir í réttarsal í Windhoek í vikunni ásamt lögmanni sínum.
Yfir 200 milljónir frá Samherjafélagi til tengdasonar sjávarútvegsráðherra Namibíu
Rannsakandi hjá namibísku spillingarlögreglunni segir að háar óútskýrðar greiðslur hafi farið frá Esju Fishing til tengdasonar fyrrverandi sjávarútvegsráðherra landsins. Umræddir tengdafeðgar reyna þessa dagana að losna úr gæsluvarðhaldi.
Kjarninn 8. júlí 2020
Öll sem létust í brunanum voru pólskir ríkisborgarar
Borin hafa verið kennsl á þá einstaklinga sem létust í brunanum á Bræðraborgarstíg.
Kjarninn 8. júlí 2020
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Atli og Elías
Kjarninn 8. júlí 2020
Skjöl sem komu til þinglýsingar í gær hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu ættu að vera tilbúin 28. júlí næstkomandi.
Þriggja vikna bið eftir þinglýsingu
Mikil ásókn í endurfjármögnun og ný íbúðalán hjá bönkunum hefur skapað tímabundið álag. Afgreiðslutími lánanna litast af því en einnig getur þinglýsing tekið nokkrar vikur.
Kjarninn 8. júlí 2020
Flugfreyjur og flugþjónar fella nýjan kjarasamning
Félagsmenn Flugfreyjufélags Íslands hafa fellt nýjan kjarasamning milli félagsins og SA vegna Icelandair. Niðurstaðan var afgerandi. „Mikil vonbrigði,“ segir forstjóri flugfélagsins.
Kjarninn 8. júlí 2020
Ef veiran getur borist í lofti þarf mögulega að hvetja til þess að  nota andlitsgrímur á mannmörgum stöðum og í lokuðum rýmum.
WHO viðurkennir hættu á smiti í lofti
Alþjóða heilbrigðismálastofnunin hefur brugðist við opnu bréfi yfir 200 vísindamanna sem kalla eftir endurskoðun leiðbeininga WHO um að nýja kórónuveiran geti borist í lofti og smitast manna á milli.
Kjarninn 8. júlí 2020
Sjö sóttu um tvö embætti dómara við Landsrétt
Þann 19. júní 2020 auglýsti dómsmálaráðuneytið laus til umsóknar tvö embætti dómara við Landsrétt.
Kjarninn 8. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit