Mismunun á grundvelli málstaðals

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fjórtándi pistillinn.

Auglýsing

14. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að forð­ast að for­dæma til­brigði í máli sem fólk hefur til­einkað sér á mál­töku­skeiði og eru hluti af mál­kerfi þess.

Til­brigði í máli sem sam­ræm­ast ekki hinum óop­in­bera íslenska mál­staðli eru iðu­lega for­dæmd og kölluð mál­villur, þrátt fyrir að tals­verður hluti þeirra sem eiga íslensku að móð­ur­máli – í sumum til­vikum meiri­hluti – noti þau. En hugum aðeins að því hvað við erum að segja með þessu. Erum við að segja að fólk sem elst upp í íslensku mál­um­hverfi og til­einkar sér íslensku á mál­töku­skeiði kunni ekki íslensku? Getur mál­breyt­ing sem á sér ára­tuga sögu í mál­inu og hefur náð til umtals­verðs hluta mál­not­enda verið villa? Auð­vitað er ekki glóra í því.

Tungu­mál sem við til­einkum okkur á mál­töku­skeiðimóð­ur­mál okkar – hefur algera sér­stöðu. Það er hluti af okkur sjálf­um, mik­il­vægur þáttur í sjálfs­mynd okk­ar. Þess vegna er ótækt að inn­ræta fólki, í skólum eða á öðrum vett­vangi, að það mál sem það hefur alist upp við sé „rangt“ í ein­hverjum skiln­ingi. Það er í raun og veru árás á okkur sjálf og fjöl­skyldu okkar ef okkur er sagt að mik­il­vægt sé „að lyfta þeim, sem ekki hafa átt nógu góðan „pabba og mömmu“ yfir mál­stig for­eldranna“.

Flokkun fólks eftir slíkum mál­fars­at­rið­um, t.d. á prófum, er alvar­leg mis­munun sem á ekki að við­gang­ast – engu betri en mis­munun eftir kyn­ferði, skoð­un­um, trú, kyn­hneigð o.s.frv. sem er bönnuð í 65. grein Stjórn­ar­skrár. Það er mjög brýnt að breyta mál­staðl­inum sem hefur gilt und­an­farna öld, við­ur­kenna stað­reyndir og gera ýmsar breyt­ingar sem hafa verið í gangi, og verða ekki stöðv­að­ar, val­kvæðar í staðl­in­um. Það gengur ekki enda­laust að halda dauða­haldi í mál­far sem er fram­andi fyrir stóra hópa fólks sem á íslensku að móð­ur­máli, og kalla mál­far þess rangt.

Auglýsing

En er þá ekk­ert rétt og rangt í máli? Jú – „rétt mál er það sem er í sam­ræmi við mál­venju, rangt er það sem brýtur í bága við mál­venju“ segir í áliti nefndar um mál­vöndun og fram­burð­ar­kennslu í grunn­skólum frá 1986. Í sam­ræmi við þetta er alveg eðli­legt að gera athuga­semdir við til­vilj­ana­kennd og ein­stak­lings­bundin frá­vik frá staðl­inum og kalla þau mál­vill­ur, en ef frá­vikin eru farin að ná til hóps af fólki og börn farin að til­einka sér þau á mál­töku­skeiði er eðli­legt að tala um mál­breyt­ingu eða til­brigði í máli en ekki villu.

Á hinn bóg­inn er eðli­legt og gagn­legt að nem­endur séu fræddir um það í skóla hvað hefur verið talið rétt og hvað rangt, og gerð skýr grein fyrir því að í sumum til­vikum geti það komið sér illa fyrir fólk að hafa ekki vald á þeim til­brigðum sem hafa verið talin „rétt“ og sam­ræm­ast mál­staðl­in­um. Nem­endur hafa þá val um hvort þeir leggja það á sig að til­einka sér til­brigði sem kunna að vera í ósam­ræmi við þeirra eigið mál. Aðal­at­riðið er, eins og Guð­mundur Andri Thors­son hefur sagt, að „ís­lenska er handa okkur […]. Hún er ekki útlenska. Hún er inn­lenska“.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Donald Trump á blaðamannafundi í vikunni, þar sem hann undirritaði forsetatilskipun sem ætlað er að refsa einkafyrirtækjum fyrir að ritskoða efni á internetinu.
Trump steig á endanum yfir línuna sem Twitter hafði dregið í sandinn
Árið 2018 byrjaði Twitter að þróa lausn til að bregðast við því að stjórnmálamenn töluðu með misvísandi eða meiðandi hætti á miðlinum. Í þessari viku beitti miðilinn þessu meðali sínu gegn Donald Trump í fyrsta sinn. Og sá varð reiður.
Kjarninn 30. maí 2020
Brynjar Níelsson
Villuljós
Kjarninn 30. maí 2020
Sigrún Guðmundsdóttir
Okkar SORPA
Kjarninn 30. maí 2020
Laugavegurinn er ein allra vinsælasta gönguleið landsins en gengið er frá Landmannalaugum.
Landinn óður í útivist
Uppselt er í margar ferðir Ferðafélags Íslands og félagið hefur þurft að bæta við ferðum. Níu af hverjum tíu ætla að ferðast innanlands í sumar samkvæmt könnun Ferðamálastofu.
Kjarninn 30. maí 2020
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þingmaður Pírata, er á meðal þeirra þingmanna sem skrifaðir eru á álitið.
Vilja viðurlög vegna brota sem varða verulega almannahagsmuni
Stjórnarandstöðuþingmenn vilja að aðstoðarmenn ráðherra þurfi að bíða í sex mánuði eftir að þeir ljúki störfum áður en þeir gerist hagsmunaverðir.
Kjarninn 30. maí 2020
Hoppuðu áfram eftir að heimsfaraldurinn skall á
Nýsköpunarfyrirtækið Kara Connect fékk óvæntan meðbyr þegar heimsfaraldurinn fór að geisa og ætlar að nýta sér aðstæðurnar til þess að vaxa hraðar en áætlað var. Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir framkvæmdastjóri Köru Connect ræddi við Kjarnann.
Kjarninn 30. maí 2020
Leiðtogar ríkisstjórnar Íslands.
34 milljarðar króna í að viðhalda störfum en 27 milljarðar króna í að eyða þeim
Hlutabótaleiðin mun líkast til kosta 45 sinnum meira en upphaflega var lagt upp með. Hún hefur, að mati ríkisendurskoðunar, verið misnotuð á margan hátt til að ná út fé úr ríkissjóði. Nú býðst sömu fyrirtækjum sem hana nýttu ríkisstyrkir til að reka fólk.
Kjarninn 30. maí 2020
Stækkuð og lituð mynd af frumu (bleikur litur) sem er verulega sýkt af SARS-CoV-2 veirunni (grænn litur).
„Eins og líkaminn væri vígvöllur“
Það er varla annað hægt en að bera óttablandna virðingu fyrir lífveru sem hefur eignast tugmilljónir afkomenda um allan heim á nokkrum mánuðum, segir mannerfðafræðingurinn Agnar Helgason sem sjálfur smitaðist og hefur teiknað upp ættartré veirunnar.
Kjarninn 29. maí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit