Auglýsing

Það var sér­kenni­legt að bíða dögum saman eftir því að sá fram­bjóð­andi í banda­rísku for­seta­kosn­ing­unum sem er þegar búinn að fá á fimmtu milljón fleiri atkvæði en and­stæð­ingur sinn yrði form­lega lýstur nýr for­seti. Ástæðan er sú að í sjálf­skip­aðri vöggu lýð­ræð­is­ins skiptir fjöldi atkvæða heilt yfir ekki máli heldur hversu marga kjör­menn hver fram­bjóð­andi fær innan ríkj­anna 50. 

Þótt Joe Biden hafi loks verið stað­festur sig­ur­veg­ari kosn­ing­anna á laug­ar­dag, með yfir 75 millj­ónir atkvæði á bak­við sig eða 2,8 pró­sentu­stigum fleiri en and­stæð­ingur hans í kosn­ingum þar sem fleiri greiddu atkvæði en nokkru sinni áður, stendur eftir að í Banda­ríkj­unum býr þjóð sem hall­ast frá miðju til vinstri en býr við kerfi sem er hannað til að ýkja nið­ur­stöður kosn­inga frá miðju til hægri. 

Vegna þessa þá hefur það gerst fimm sinnum í sögu Banda­ríkj­anna að for­seti hefur verið kos­inn án þess að hafa fengið fleiri atkvæði en sá sem bauð sig fram á móti hon­um. Þrjú þeirra skipta voru á nítj­ándu öld, slíkt gerð­ist aldrei á tutt­ug­ustu öld­inni en hefur gerst tví­vegis á þeirri tutt­ug­ustu og fyrstu. Bush yngri fékk um hálfri milljón færri atkvæði en Gore árið 2000 en samt 271 kjör­mann, sem rétt dugði honum til að vinna kjör­manna­ráð­ið. Árið 2016 fékk Don­ald Trump þremur millj­ónum atkvæðum minna en Hill­ary Clint­on, en samt 306 kjör­menn kjörna og varð þar með for­seti Banda­ríkj­anna. Ástæðan var sú að Trump vann „Bláa vegg­inn“ svo­kall­aða, þrjú Mið­vest­ur­ríki Banda­ríkj­anna: Penn­syl­van­íu, Michigan og Wiscons­in. For­set­inn fékk sam­tals um 77 þús­und fleiri atkvæði í þessum þremur ríkjum en Clint­on.

Auglýsing
Augljóslega er mál­efna­legt að gagn­rýna svona nið­ur­stöðu út frá lýð­ræð­is­legum rök­um. Vilji meiri­hlut­ans nær ekki að koma fram. Það hafa meira segja verið gerðar til­raunir til að afnema kjör­manna­ráðs­fyr­ir­komu­lag­ið. Árið 1969 sam­þykkti full­trúa­deild þings­ins með yfir­gnæf­andi meiri­hluta að breyta stjórn­ar­skrá Banda­ríkj­anna með þeim hætti að kjör­manna­ráðið yrði lagt niður og bein kosn­ing for­seta yrði tekin upp. Atkvæði féllu þannig að 338 þing­menn úr báðum flokkum voru fylgj­andi en 70 á móti. Gallup-könnun sem hafði verið gerð ári áður sýndi að 80 pró­sent þjóð­ar­innar voru fylgj­andi breyt­ing­unni. Ric­hard Nixon, þáver­andi for­seti, studdi breyt­ing­una. Það gerði Hubert Hump­hrey, sem hafði tapað fyrir Nixon í for­seta­kosn­ingum 1968, lík­a. 

Ástæðan fyrir stuðn­ingi for­set­ans og mót­fram­bjóð­anda hans var sú sama hjá báðum: George Wallace. 

Ras­isti reynir að mis­nota kerfi til að tryggja aðskilnað

Sá var einn þekkt­asti ras­isti og aðskiln­að­ar­sinni banda­rískra stjórn­mála á síð­ustu öld. Hann var rík­is­stjóri í Ala­bama og beitti sér af hörku gegn rétt­inda­bar­áttu svartra og öllum til­raunum til að afnema aðskiln­að­ar­stefn­una í Suð­ur­ríkjum Banda­ríkj­anna. Flestir muna lík­ast til eftir Wallace, sem var lengst af fram­bjóð­andi demókrata líkt og margir af hans sauða­húsi á þeim tíma, sem mann­inum sem stóð í and­dyri háskól­ans í Ala­bama til að koma í veg fyrir að svartir nem­endur fengu að ganga þangað inn. Hann er líka sá sem skip­aði rík­is­lög­regl­unni í Ala­bama að stöðva kröfu­göng­una frá Selmu til Montgomery með valdi.

Wallace bauð sig fram til for­seta árið 1968 sem óháður fram­bjóð­andi, gegn Nixon og Hump­hrey. Hann vissi að sigur væri óhugs­andi, en til­gangur Wallace var að nýta sér kjör­manna­ráðs­fyr­ir­komu­lagið til áhrifa umfram stuðn­ing. Áætl­unin var að vinna nægi­lega marga kjör­menn til að koma í veg fyrir að hvor­ugur hinna fram­bjóð­end­anna fengi meiri­hluta, og að ákvörðun um hver yrði for­seti myndi þá enda hjá full­trúa­deild­inni. Þar von­að­ist hann til þess að íhalds­samir Suð­ur­ríkja­menn gætu nýtt stöð­una til að semja um að næsti for­seti myndi ekki beita sér fyrir frek­ari afnámi aðskiln­aðar milli kyn­þátta í Suðr­inu. „Að­skiln­aður nú, aðskiln­aður á morg­un, aðskiln­aður að eilífu,“ voru fræg­ustu orð þessa manns. 

Wallace er síð­asti svo­kall­aði þriðji fram­bjóð­andi í for­seta­kosn­ingum til að vinna kjör­menn. Alls vann hann sigur í fimm ríkjum í Suðr­inu og fékk 13,5 pró­sent allra atkvæða. Áætlun hans gekk hins vegar ekki upp þar sem Nixon náði í meiri­hluta kjör­manna. 

Kerfi sem vinnur gegn vilja meiri­hlut­ans

Til að afnema kjör­manna­ráð­ið, og breyta stjórn­ar­skránni þarf auk­inn meiri­hluta atkvæða í báðum deildum þings­ins, eða ⅔ þeirra. Í full­trúa­deild­inni náð­ist það með afger­andi hætti. Í öld­unga­deild­inni reynd­ist fámennur hópur þing­manna úr röðum bæði repúblik­ana og demókrata, frá Suð­ur­ríkj­unum og nokkrum minni ríkjum sem kjör­manna­ráðið tryggði póli­tísk áhrif umfram stærð, á móti þessu lýð­ræð­is­lega risa­skrefi. Þeir lögð­ust í mál­þóf og tókst að koma í veg fyrir breyt­ing­una.

Síðan að þetta var hefur ekki verið gerð merkj­an­leg til­raun til að afnema kjör­manna­kerfið í Banda­ríkj­un­um, þótt umtals­verður meiri­hluti Banda­ríkja­manna sé því enn fylgj­and­i. 

Fyrir vikið lifir kerfi þar sem atkvæði íbúa Banda­ríkj­anna í borgum og fjöl­menn­ari ríkjum hefur mun minna vægi en atkvæði þeirra sem búa í minni og dreif­býlli ríkj­um. Kerfið gerir það líka að verkum að öll áhersla í kosn­ingum er á um tug ríkja, sem telj­ast til svo­kall­aðra sveiflu­ríkja. Til að vinna for­seta­kosn­ingar þurfa fram­bjóð­endur að ein­beita sér nær ein­vörð­ungu að því að sann­færa kjós­endur í þeim ríkjum um ágæti sitt, og sníða lof­orða­flaum sinn að þeirra þörf­um. Þorri þjóð­ar­inn­ar, sem býr í ríkjum þar sem nán­ast meit­lað er í stein hvorn flokk­inn meiri­hluta íbúa rík­is­ins styð­ur, fær sér sæti í stúkunni á meðan að þetta gengur yfir. Þeir geta hvatt sitt lið áfram, og hall­mælt and­stæð­ingn­um, en hafa lítil bein áhrif á leik­inn.

Þegar for­seti vill ekki láta telja öll atkvæði

Nú til dags eru það fyrst og síð­ast repúblikanar sem vilja við­halda kjör­manna­ráð­inu. Þeir telja að það tryggi þeim póli­tísk áhrif umfram atkvæða­fjölda og kosn­ing­arnar 2000 og 2016 sýna svart á hvítu að það er rétt. Sú afstaða fékk byr undir báða vængi með til­komu Trump sem hefur sýnt í orði og á borði að honum er alveg sama um lýð­ræði. Hans póli­tík gengur ein­ungis út á Trump, og það sem hann telur að sé Trump fyrir bestu. Aldrei hefur það verið jafn sýni­legt og síð­ustu daga þegar hann, og helstu banda­menn sitj­andi for­seta, hafa beitt sér af öllu afli gegn því að öll atkvæði í kosn­ing­unum yrðu tal­in. Þess vegna töldu margir Banda­ríkja­menn að lýð­ræðið sjálft væri undir í nýliðnum kosn­ing­um. 

Biden ætlar að „lækna sál Banda­ríkj­anna“ og hefur heitið því að lækka hita­stigið í ofsa­fengnum árekstrum and­stæðra fylk­inga í landi sem hefur lík­ast til aldrei verið skaut­aðra. Von­andi tekst honum það og sam­tímis að leiða saman fólk á grund­velli þess sem það á sam­eig­in­legt, í stað þess að það tak­ist stans­laust á vegna þess sem aðskilur það.

En lýð­fræði­legar breyt­ingar í lyk­il­ríkjum í „sól­belt­inu“ svo­kall­aða gætu líka kallað á að repúblikanar gætu skipt um skoðun gagn­vart kjör­manna­kerf­inu sér­kenni­lega í nán­ustu fram­tíð. Frjáls­lyndu fólki og íbúum af öðrum kyn­þáttum en hinum hvíta hefur fjölgað hratt í ríkjum á borð við Arizona, sem Joe Biden vann nú, og í Texas. Í síð­ar­nefnda rík­inu minnkar for­skot repúblik­ana í hverjum kosn­ingum sem haldnar eru, enda vex íbúa­fjöldi þess hraðar en í nokkru öðru ríki, aðal­lega vegna aðflutn­ings fólks af öðrum kyn­þáttum en þeim hvíta. Mitt Rom­ney fékk 1,2 milljón fleiri atkvæði en Barack Obama í Texas árið 2012. Trump fékk rúm­lega 800 þús­und fleiri atkvæði en Hill­ary Clinton árið 2016. Í ár stefnir í að Trump fái um 650 þús­und fleiri atkvæði en Biden. 

Haldi þessi þróun áfram er mögu­legt að Texas, sem er með næst flesta kjör­menn allra ríkja eða 38, falli demókrötum í skaut annað hvort 2024 eða 2028. Þegar það ger­ist verður leið repúblik­ana að sigri í for­seta­kosn­ingum eftir reglum kjör­manna­ráðs­ins, sem fela í sér að það þarf að ná í alls 270 kjör­menn til að vinna, orðin mjög tor­sótt. 

Því verður að telj­ast lík­legt að aðstæður geti skap­ast á næstu árum til þess að ræða á ný, af fullri alvöru, lýð­ræð­is­legar umbætur á kosn­inga­kerfi Banda­ríkj­anna sem hafi það mark­mið að öll atkvæði gildi jafn mik­ið.

Lýð­ræð­is­vöntun á Íslandi

Við erum með útgáfu af þeirri stöðu sem er uppi í Banda­ríkj­unum hér á landi. Hún á sér ekki jafn djúp­stæðar rætur í kerf­is­bundnu ofbeldi og nið­ur­læg­ingu minni­hluta­hópa og þar, en snýst samt sem áður um að ákveð­inn for­rétt­inda­hópur sem hefur alltaf ráðið öllu er í heift­úð­legri bar­áttu gegn því að kerfin breyt­ist í takti við sam­fé­lags­gerð­ina. Kerfi sem færa þessum hópi auð, völd og önnur sam­fé­lags­leg áhrif langt umfram stuðn­ing. 

Póli­tískir angar hóps­ins, sem smíð­uðu kerfin hans, eru sífellt að minnka að stærð og þurfa að finna skraut­legri leiðir til að fjölga hjól­unum undir vagn­inum svo hann hökti áfram veg­inn. Hjá þessum hópi snú­ast stjórn­mál að stóru leyti um að ala á hræðslu gagn­vart breyt­ing­um. Það er oftar en ekki gert á grund­velli hug­myndar um að hóp­ur­inn sé sér­stakur varð­maður frelsis og sjálf­stæð­is. 

Þetta er hins vegar sér­tækt frelsi og sjálf­stæði, ekki almennt. Frelsi þeirra til að ráða og hagn­ast eftir gömlu leið­unum og vilji til að tak­marka per­sónu­frelsi ann­arra vegna þess að það rímar ekki við hug­myndir þeirra um aft­ur­halds­sama kjarna­menn­ing­u. 

Auglýsing
Ísland gengur ekki lengur í takti við þennan hóp. Að uppi­stöðu erum við nefni­lega frjáls­lynd þjóð. Því yngri sem lands­menn eru, því frjáls­lynd­ari eru þeir. Mik­ill meiri­hluti lands­manna er til að mynda fylgj­andi rúmum sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétti kvenna til þung­un­ar­rofs og þar er him­inn og haf milli yngri og eldri kyn­slóða í afstöðu. Sömu sögu er að segja um afstöðu til aðskiln­aðar ríkis og kirkju og þegar spurt er um það hlut­verk sem trú á að leika í sam­fé­lag­inu. Eða við­horfi til inn­flytj­enda.

Þetta frjáls­lynda fólk er að finna í öllum þrepum sam­fé­lags­ins, og innan flestra stjórn­mála­flokka, meðal ann­ars allra sitj­andi stjórn­ar­flokka. Þeir inni­halda hins vegar líka sterk íhalds­öfl sem hafa af ein­hverjum ástæðum meiri áhrif en hin­ir, þótt fátt bendi til þess að þau gangi í takti við meiri­hluta þjóð­ar­inn­ar. Því til stuðn­ings má nefna að þegar póli­tískur guð­faðir þess­arra afla tók sér stutt leyfi frá því að fækka les­endum Morg­un­blaðs­ins sum­arið 2016 til að bjóða sig fram til for­seta þá fékk hann 13,7 pró­sent atkvæða. Þjóðin hafn­aði honum með afger­andi hætti, í beinni kosn­ingu.

And­staðan við upp­færslu

Mik­ill meiri­hluti Íslend­inga vill breyt­ingar á grunn­kerf­um, sér­stak­lega stjórn­ar­skrá. Tek­ist er á um hversu umfangs­miklar þær eigi að vera og hvort þær eigi að byggja bók­staf­lega á vinnu stjórn­laga­ráðs eða ekki. En fyrir liggur að það er yfir­gnæf­andi vilji til breyt­inga. 

Í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 2012 sagði til að mynda um 74 pró­sent þeirra sem kusu að þeir vildu ákvæði í stjórn­ar­skrá sem tryggðu þjóð­ar­eign á nátt­úru­auð­lind­um. Það hefur ekki gerst og til stendur að leggja fram útvatn­aða til­lögu þess efn­is. 

Alls sögð­ust 58,6 pró­sent lands­manna að þeir vildu, líkt og meiri­hluti kjós­enda vill í Banda­ríkj­un­um, að atkvæði kjós­enda alls staðar að á land­inu myndu telja jafnt. Það hefur ekki gerst og vinnu við það ákvæði hefur verið frestað fram á næsta kjör­tíma­bil vegna and­stöðu flokka sem hagn­ast á núver­andi fyr­ir­komu­lag­i. 

Alls sögð­ust 63,4 pró­sent að þeir vildu að til­tekið hlut­fall kosn­ing­ar­bærra manna geti kraf­ist þess að mál fari í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Ekk­ert hefur verið gert í því. Mun­ur­inn á þeim sem vilja þessar grund­vall­ar­breyt­ingar og hinum sem standa á móti hefur aldrei verið meiri.

Þátt­taka í ákvörð­unum sem varða almenn­ing

Íslend­ingar líta á frelsi sem víð­ara hug­tak en að í því felist frelsi ein­stak­lings­ins til að græða pen­inga eða sanka að sér völd­um, verj­ast breyt­ingum og segja hvað sem er um hvern sem er hvar sem er án þess að það eigi sér rætur í sann­leika eða stað­reynd­um. Íslend­ingar eru fram­farasinnuð þjóð sem hefur sterka rétt­læt­is­kennd og vill vera leið­andi í mann­rétt­inda­bar­áttu á heims­vísu. Þjóð sem vill skil­greina þá bar­áttu sem jöfnun á tæki­færum allra, ekki sem varð­stöðu um aukin tæki­færi sumra. 

Íslend­ingar eru 368.363 tals­ins. Við erum gjör­breytt þjóð frá þeirri sem var á síð­ustu öld. Þar af eru yfir 50 þús­und erlendir rík­is­borg­arar og enn fleiri af erlendum upp­runa sem hafa þegar hlotið rík­is­borg­ara­rétt. Við erum alls­konar og það er óþol­andi að öll þessi flóra þurfi að búa við kerfin sem minni­hlut­inn ver með kjafti og klóm, með hjálp nyt­sam­legra sak­leys­ingja sem sann­færa sig um að und­ir­gefni séu nauð­syn­legar mála­miðl­an­ir.

Lýð­ræði bygg­ist á þátt­töku almenn­ings í þeim ákvörð­unum sem hann varða. Valdið í lýð­ræð­inu á sér frum­upp­sprettu hjá fólk­inu. Stjórn­mála­menn­irnir eiga að end­ur­spegla vilja þess. Aug­ljóst er að stjórn­mála­menn segja eitt fyrir kosn­ingar en gera annað eftir þær. Það ger­ist vestan hafs og það ger­ist hér á landi. Fyrir vikið kemst vilji fólks­ins ekki að. Því þarf að breyta.

Yfir­vof­andi breyt­ingar í Banda­ríkj­unum gefa ein­hverja von um að það sé þó hægt.

Líka á Íslandi.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Óðinn Jónsson
Níræða Ríkisútvarpið
Kjarninn 5. desember 2020
Af þeim 2.333 íbúðum sem byggingaraðilarnir hyggjast reisa eru 1.368 á höfuðborgarsvæðinu og 965 á landsbyggðinni.
78 aðilar vilja byggja 2.333 íbúðir
Húsnæðis- og mannvirkjastofnun segir áhyggjur af því að kröfur hlutdeildarlána kæmu í veg fyrir að sótt yrði um þau og hagkvæmt húsnæði byggt, virðast hafa verið óþarfar.
Kjarninn 5. desember 2020
Rannsókn á undanskotum vegna fjárfestingarleiðarinnar stutt á veg komin
Mál tengt einstaklingi sem grunaður er um að hafa skotið undan fjármagnstekjum með því að nýta sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands fór frá skattrannsóknarstjóra til héraðssaksóknara í maí. Þar er rannsókn þess stutt á veg komin.
Kjarninn 5. desember 2020
Verksmiðjutogarinn Heinaste er búinn að fara í slipp og heitir nú Tutungeni.
Árs kyrrsetningu lokið og togari seldur en andvirðinu haldið eftir í Namibíu
Samherji sagði frá því í vikunni að togarinn Heinaste væri laus úr vörslu namibískra yfirvalda og hefði verið seldur í þokkabót. Ekki fylgdi þó fréttatilkynningu fyrirtækisins að söluandvirðinu yrði haldið sem tryggingu á bankareikningi í Namibíu.
Kjarninn 5. desember 2020
Magn kókaíns í frárennsli höfuðborgarinnar fjórfaldaðist milli áranna 2016 og 2018. Í sumar hafði verulega dregið úr því miðað við apríl í fyrra.
Mun minna kókaín í skólpinu í kórónuveirufaraldri
Kórónuveirufaraldurinn hefur breytt mynstri fíkniefnanotkunar í Reykjavík, segir doktorsnemi sem hefur í fimm ár rannsakað magn ólöglegra fíkniefna í frárennsli borgarinnar. Magn kókaíns í skólpinu var 60 prósent minna í júní en í apríl í fyrra.
Kjarninn 5. desember 2020
Rússneska bóluefnið Spútnik V er á leið í dreifingu. Um helgina geta Moskvubúar í forgangshópum fengið fyrri sprautu sína.
Spútnik sprautað í Rússa: Hefja bólusetningu í stórum stíl eftir helgi
Um helgina hefjast bólusetningar á forgangshópum í Moskvu með bóluefninu Spútnik V. Tvær milljónir skammta eru sagðar til. Reuters-fréttastofan segir suma ríkisstarfsmenn upplifa þrýsting um að taka þátt í klínískum tilraunum á virkni bóluefnisins.
Kjarninn 4. desember 2020
Sigurjón Njarðarson
Fullveldið
Kjarninn 4. desember 2020
Haukur Logi Karlsson
Innansveitarkronikan og evrópska réttarríkið
Kjarninn 4. desember 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari