Gengið og gengi – hvetur veiking krónunnar til frumkvöðlastarfsemi í undirheimum?

Hvað gerist í fíkniefnaframleiðslu á Íslandi þegar krónan veikist eða styrkist? Eiga lögmál hagfræðinnar við þann skuggaanga samfélagsins alveg eins og þau eiga við aðra innlenda framleiðendur, til dæmis á mjólk? Eikonomics svarar því.

Auglýsing

Frá því í jan­úar í fyrra, þegar COVID-19 veiran var að hefja flug sitt, hefur krónan veikst um 13% gagn­vart helstu gjald­miðlum heims­ins. Slíka veik­ingu höfum við ekki upp­lifað frá því að íslenskir útrás­ar­vík­ingar sigldu á þjóð­ar­snekkj­unni á ísjaka og sendu hana á bein­ustu leið á hafs­botn fyrir rúmum ára­tug. 

Mynd: geng­is­vísi­tala krón­unn­ar, 2001 – 2019

Heimild: Seðlabanki Íslands

Veik­ing krón­unnar leiðir að öllu óbreyttu til rýrn­unar á kaup­mætti launa og sparn­að­ar, í gegnum verð­bólgu­skot. Ástæðan er ein­föld. Ef verð á inn­fluttu dóti hækkar þá geta launin okkar keypt minna af dóti. Einnig ef verð á aðföngum sem notuð eru í inn­lenda fram­leiðslu, sem seinna er seld inn­an­lands, þá hækkar kostar við að fram­leiða það dót og rennur sú kostn­að­ar­aukn­ing einnig út í verð­lag­ið.

Auglýsing
Það er þó ekki allt slæmt við veik­ingu krón­unn­ar. Eitt sem ger­ist þegar krónan veik­ist er að inn­lend fram­leiðsla verður sam­keppn­is­hæf­ari. Ann­ars vegar er það út af því að hrá­efni sem notuð eru í fram­leiðslu heima fyrir verða ódýr­ari í sam­an­burði við inn­flutt hrá­efni og hins vegar er það af því að laun fólks á Íslandi lækka í sam­an­burði við laun fólks í útlönd­um. 

Morg­un­matur gefur okkur ágætis dæmi úr sög­unni. Verð á eplum, sem ræktuð eru í útlöndum og tínd með erlendu vinnu­afli, hækk­uðu um 76% á fyrsta ári banka­hruns­ins. Súr­mjólk, sem fram­leidd er hér á landi úr mjólk sem íslenska beljan fram­leiðir og íslenskir bændur mjólka, hækk­aði á sama tíma­bili einnig en bara um 36%. Veik­ing krón­unnar gaf því Súr­mjólk sam­keppn­is­for­skot á epli. Alla­vega ef við gefum okkur það að fólk sem borði epli sé til í að skipta út nokkrum eplum fyrir Súr­mjólk þegar verð á eplum hækkar og svo öfugt.

Mynd: Verð­þróun epla og Súr­mjólkur fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Hagstofa Íslands

Krónan er sann­gjörn ráðs­kona, hún gerir ekki upp á milli verka. Ef hún gefur mjólkur­iðn­aðnum for­skot þá gefur hún ferða­mála­iðn­aðn­um, tækni­geir­anum og fisk­iðn­aðnum líka for­skot. Hún er meira að segja svo mik­ill jafn­rétt­is­sinni að hún gefur fólki í fíkni­efna­iðn­aðnum for­skot.

Lengi vel var það þannig að nán­ast öll fíkni­efni sem seld voru á götum Reykja­víkur komu til lands­ins í gegnum gáma og garn­ir. Inn­flutn­ingur á fíkni­efnum er þó ansi áhættu­samt atferli og eru afleið­ingar þess að vera gómaður umtals­verð­ar. Til þess að allt gangi upp þarf að kom­ast fram hjá þef­skyni hunda, ráða­góðum löggum og þar með taka séns­inn að tapa allri fjár­fest­ing­unni og eyða bestu árum lífs­ins í stein­in­um.

Ef fíkni­efna­bar­ónar bregð­ast við hvötum á svip­aðan hátt og aðrir sam­fé­lags­þegnar þá má ætla það að þeir hafi tekið á það að ráð að dreifa áhætt­unni sem fylgir smygl­inu með því að fram­leiða vissar teg­undir fíkni­efna hér heima, þó það sé ekki áhættu­laust þá má gefa sér það – ef und­ir­heima­menn eru af sama erfða­efni og annað fólk – að þeir vilji dreifa áhætt­unni yfir mis­mun­andi verk­efni.

Slík end­ur­skipu­lagn­ing var þó ekki ókeyp­is. Til að fram­leiða fíkni­efni heima þurfti eflaust að kaupa tæki, tóli og hár­efnin og ráða og þjálfa starfs­fólk í til að sinna fram­leiðsl­unni. Og hefur því hvat­inn til að skipta úr inn­flutn­ingi í fram­leiðslu ekki verið mik­ill þegar krónan var sterk. 

Ef fíkni­efna­sala fylgir reglum hag­fræð­innar þá mynd­að­ist lík­lega jafn­vægi þar sem eitt­hvað var fram­leitt hér heima en mest flutt inn, erlendir fram­leið­endur höfðu lík­lega tals­vert sam­keppn­is­for­skot. Alveg þangað til banka­menn settu fót­inn fyrir krón­una sem leiddi til þess að Súr­mjólk varð vænni kostur en epli og heima­löguð fíkni­efni urðu ódýr­ari í fram­leiðslu sam­an­borið við erlend fíkni­efni.

Á árunum 2001 – 2008, fyrir banka­hrun þegar krónan var sterk, skráði Lög­reglan að með­al­tali 29 fíkni­efna­fram­leiðslu­brot á ári. Á árunum 2009 – 2014, þegar krónan var sér­stak­lega veik, sexfald­að­ist brota­fjöld­inn. 

Mynd: Fjöldi skráðra fíkni­efna­fram­leiðslu­brota og gengi krón­unnar

Heimild: Seðlabanki Íslands og afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Krónan kemur þannig eins fram við fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­end­ur. Eða næstum því. Það sem aðskilur fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­endur að er að tíma­bundið sam­keppn­is­for­skot sem krónan gaf mjólk­ur­fram­leið­endum hafði lík­lega langvar­andi afleið­ingar á fíkni­efna­fram­leiðslu. 

Á árunum 2015 – 2019, þegar krónan fór að sækja aftur í sig veðrið fækk­aði árlegum skráðum fíkni­efna­fram­leiðslu­brot­um. Þrátt fyrir það héld­ust skráð fíkni­efna­fram­leiðslu­brot þó enn vel yfir með­al­tali árana fyrir banka­hrun. Á því tíma­bili voru að með­al­tali 91 brot skráð hjá lög­regl­unni.

Mynd: Fjöldi fíkni­efna­fram­leiðslu­brota fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Ein mögu­leg útskýr­ing á þessu hefur eflaust að gera með fjár­fest­ing­una sem lík­lega hefur átt sér stað á kreppu­ár­un­um. Mjólk­ur­fram­leið­endur þurfti ekki að fjár­festa í nýjum tækj­um, þjálfa nýja starfs­menn og finna upp nýja upp­skrift á Súr­mjólk til að græða á falli krón­unn­ar. Mögu­lega hefur veik­ing krón­unnar aukið á eft­ir­spurn eftir Súr­mjólk, sem að mestu hefur verið hægt að sinna með tækjum og upp­skriftum sem nú þegar var búið að fjár­festa í, eða átti að fjár­festa í hvort eð er. En fíkni­efna­bar­ónar þurftu að finna upp hjól­ið, kaupa fram­leiðslu­tól, fjár­festa í mannauð­inum sínum og læra að fram­leiða dóp. Allt er þetta fjár­fest­ing sem sat eftir á fram­leiðslu­stöðum og – sem meira máli skiptir – í heilum þeirra sem taka þátt í þessum und­ir­heima­mark­að­i. 

Auð­vitað er þetta allt mikil ein­földun og eflaust hafa fleiri þættir spilað inn í, eins og geta fíkni­efna­bar­óna til að finna upp­skriftir á net­inu. En ég tel þó lík­legt að fólk í und­ir­heimunum bregð­ist við fjár­hags­legum hvötum á sama máta og við hin. Og ef svo er þá hefur veik­ing krón­unnar áhrif á jafn­vægi fíkni­efna­inn­flutn­ings og fram­leiðslu. 

Alla­vega er það þannig sem hag­fræð­ingur myndi greina áhrif veik­ingu krón­unnar á þennan iðnað úr sóf­anum heima hjá sér.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 34. Þáttur: Hinn hugdjarfi Yoshitsune
Kjarninn 4. mars 2021
Skjálftarnir færst sunnar – Krýsuvíkursvæðið undir sérstöku eftirliti
Skjálftarnir á Reykjanesi hafa færst til suðvesturs frá því gær. Virkni færðist í aukana í morgun. Krýsuvíkursvæðið er undir sérstöku eftirliti en það kerfi teygir anga sína inn í úthverfi höfuðborgarsvæðisins.
Kjarninn 4. mars 2021
Steinunn Bragadóttir og Steinunn Rögnvaldsdóttir
Efnahagsaðgerðir, jafnrétti og besta nýtingin á almannafé
Kjarninn 4. mars 2021
Borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík getur vel við unað. Allir flokkar innan hans hafa bætt við sig fylgi það sem af er kjörtímabilinu. Næst verður kosið í borginni eftir rúmt ár, 2022.
Fylgi Sjálfstæðisflokks í borginni dregst mikið saman og Samfylkingin mælist stærst
Vinstri græn næstum tvöfalda fylgi sitt í Reykjavík samkvæmt nýrri könnun og myndu bæta við sig borgarfulltrúa á kostnað Sjálfstæðisflokks. Allir flokkarnir í meirihlutanum bæta við sig fylgi en allir flokkar í minnihluta utan Sósíalistaflokks tapa fylgi.
Kjarninn 4. mars 2021
Það er að birta til í faraldrinum, ári eftir að hann hófst hér á landi.
Tíu fróðleiksmolar um faraldurinn á Íslandi
Við höfum kannski ekki átt sjö dagana sæla í ýmsum skilningi undanfarna mánuði en við fikrumst þó í átt að viku án greindra smita á ný sem hefur ekki gerst síðan í júlí. Frá upphafi faraldursins fyrir rúmu ári hafa samtals 104 dagar verið án nýrra smita.
Kjarninn 3. mars 2021
„Þetta er mjög krítísk staða – órói sem sýnir að kvika sé að brjóta skorpuna en óvíst hvert hún leitar og hvert þetta ferli fer.“
„Þetta er mjög krítísk staða“
„Þetta er mjög krítísk staða,“ segir Freysteinn Sigmundsson deildarforseti jarðvísindadeildar Háskóla Íslands um gosóróann á Reykjanesi sem sýni að kvika sé að brjóta jarðskorpuna „en óvíst hvert hún leitar og hvert þetta ferli fer“.
Kjarninn 3. mars 2021
Gunnar Ingiberg Guðmundsson
Allur afli á markað
Kjarninn 3. mars 2021
Víðir Reynisson, yfirlögregluþjónn hjá almannavarnadeild ríkislögreglustjóra.
„Engar hamfarir yfirvofandi“
Víðir Reynisson, yfirlögregluþjónn hjá almannavörnum, segir sterkt merki um að gos sé að hefjast á Reykjanesi en bendir ennfremur á að engar hamfarir séu yfirvofandi.
Kjarninn 3. mars 2021
Meira úr sama flokkiEikonomics