Gengið og gengi – hvetur veiking krónunnar til frumkvöðlastarfsemi í undirheimum?

Hvað gerist í fíkniefnaframleiðslu á Íslandi þegar krónan veikist eða styrkist? Eiga lögmál hagfræðinnar við þann skuggaanga samfélagsins alveg eins og þau eiga við aðra innlenda framleiðendur, til dæmis á mjólk? Eikonomics svarar því.

Auglýsing

Frá því í jan­úar í fyrra, þegar COVID-19 veiran var að hefja flug sitt, hefur krónan veikst um 13% gagn­vart helstu gjald­miðlum heims­ins. Slíka veik­ingu höfum við ekki upp­lifað frá því að íslenskir útrás­ar­vík­ingar sigldu á þjóð­ar­snekkj­unni á ísjaka og sendu hana á bein­ustu leið á hafs­botn fyrir rúmum ára­tug. 

Mynd: geng­is­vísi­tala krón­unn­ar, 2001 – 2019

Heimild: Seðlabanki Íslands

Veik­ing krón­unnar leiðir að öllu óbreyttu til rýrn­unar á kaup­mætti launa og sparn­að­ar, í gegnum verð­bólgu­skot. Ástæðan er ein­föld. Ef verð á inn­fluttu dóti hækkar þá geta launin okkar keypt minna af dóti. Einnig ef verð á aðföngum sem notuð eru í inn­lenda fram­leiðslu, sem seinna er seld inn­an­lands, þá hækkar kostar við að fram­leiða það dót og rennur sú kostn­að­ar­aukn­ing einnig út í verð­lag­ið.

Auglýsing
Það er þó ekki allt slæmt við veik­ingu krón­unn­ar. Eitt sem ger­ist þegar krónan veik­ist er að inn­lend fram­leiðsla verður sam­keppn­is­hæf­ari. Ann­ars vegar er það út af því að hrá­efni sem notuð eru í fram­leiðslu heima fyrir verða ódýr­ari í sam­an­burði við inn­flutt hrá­efni og hins vegar er það af því að laun fólks á Íslandi lækka í sam­an­burði við laun fólks í útlönd­um. 

Morg­un­matur gefur okkur ágætis dæmi úr sög­unni. Verð á eplum, sem ræktuð eru í útlöndum og tínd með erlendu vinnu­afli, hækk­uðu um 76% á fyrsta ári banka­hruns­ins. Súr­mjólk, sem fram­leidd er hér á landi úr mjólk sem íslenska beljan fram­leiðir og íslenskir bændur mjólka, hækk­aði á sama tíma­bili einnig en bara um 36%. Veik­ing krón­unnar gaf því Súr­mjólk sam­keppn­is­for­skot á epli. Alla­vega ef við gefum okkur það að fólk sem borði epli sé til í að skipta út nokkrum eplum fyrir Súr­mjólk þegar verð á eplum hækkar og svo öfugt.

Mynd: Verð­þróun epla og Súr­mjólkur fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Hagstofa Íslands

Krónan er sann­gjörn ráðs­kona, hún gerir ekki upp á milli verka. Ef hún gefur mjólkur­iðn­aðnum for­skot þá gefur hún ferða­mála­iðn­aðn­um, tækni­geir­anum og fisk­iðn­aðnum líka for­skot. Hún er meira að segja svo mik­ill jafn­rétt­is­sinni að hún gefur fólki í fíkni­efna­iðn­aðnum for­skot.

Lengi vel var það þannig að nán­ast öll fíkni­efni sem seld voru á götum Reykja­víkur komu til lands­ins í gegnum gáma og garn­ir. Inn­flutn­ingur á fíkni­efnum er þó ansi áhættu­samt atferli og eru afleið­ingar þess að vera gómaður umtals­verð­ar. Til þess að allt gangi upp þarf að kom­ast fram hjá þef­skyni hunda, ráða­góðum löggum og þar með taka séns­inn að tapa allri fjár­fest­ing­unni og eyða bestu árum lífs­ins í stein­in­um.

Ef fíkni­efna­bar­ónar bregð­ast við hvötum á svip­aðan hátt og aðrir sam­fé­lags­þegnar þá má ætla það að þeir hafi tekið á það að ráð að dreifa áhætt­unni sem fylgir smygl­inu með því að fram­leiða vissar teg­undir fíkni­efna hér heima, þó það sé ekki áhættu­laust þá má gefa sér það – ef und­ir­heima­menn eru af sama erfða­efni og annað fólk – að þeir vilji dreifa áhætt­unni yfir mis­mun­andi verk­efni.

Slík end­ur­skipu­lagn­ing var þó ekki ókeyp­is. Til að fram­leiða fíkni­efni heima þurfti eflaust að kaupa tæki, tóli og hár­efnin og ráða og þjálfa starfs­fólk í til að sinna fram­leiðsl­unni. Og hefur því hvat­inn til að skipta úr inn­flutn­ingi í fram­leiðslu ekki verið mik­ill þegar krónan var sterk. 

Ef fíkni­efna­sala fylgir reglum hag­fræð­innar þá mynd­að­ist lík­lega jafn­vægi þar sem eitt­hvað var fram­leitt hér heima en mest flutt inn, erlendir fram­leið­endur höfðu lík­lega tals­vert sam­keppn­is­for­skot. Alveg þangað til banka­menn settu fót­inn fyrir krón­una sem leiddi til þess að Súr­mjólk varð vænni kostur en epli og heima­löguð fíkni­efni urðu ódýr­ari í fram­leiðslu sam­an­borið við erlend fíkni­efni.

Á árunum 2001 – 2008, fyrir banka­hrun þegar krónan var sterk, skráði Lög­reglan að með­al­tali 29 fíkni­efna­fram­leiðslu­brot á ári. Á árunum 2009 – 2014, þegar krónan var sér­stak­lega veik, sexfald­að­ist brota­fjöld­inn. 

Mynd: Fjöldi skráðra fíkni­efna­fram­leiðslu­brota og gengi krón­unnar

Heimild: Seðlabanki Íslands og afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Krónan kemur þannig eins fram við fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­end­ur. Eða næstum því. Það sem aðskilur fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­endur að er að tíma­bundið sam­keppn­is­for­skot sem krónan gaf mjólk­ur­fram­leið­endum hafði lík­lega langvar­andi afleið­ingar á fíkni­efna­fram­leiðslu. 

Á árunum 2015 – 2019, þegar krónan fór að sækja aftur í sig veðrið fækk­aði árlegum skráðum fíkni­efna­fram­leiðslu­brot­um. Þrátt fyrir það héld­ust skráð fíkni­efna­fram­leiðslu­brot þó enn vel yfir með­al­tali árana fyrir banka­hrun. Á því tíma­bili voru að með­al­tali 91 brot skráð hjá lög­regl­unni.

Mynd: Fjöldi fíkni­efna­fram­leiðslu­brota fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Ein mögu­leg útskýr­ing á þessu hefur eflaust að gera með fjár­fest­ing­una sem lík­lega hefur átt sér stað á kreppu­ár­un­um. Mjólk­ur­fram­leið­endur þurfti ekki að fjár­festa í nýjum tækj­um, þjálfa nýja starfs­menn og finna upp nýja upp­skrift á Súr­mjólk til að græða á falli krón­unn­ar. Mögu­lega hefur veik­ing krón­unnar aukið á eft­ir­spurn eftir Súr­mjólk, sem að mestu hefur verið hægt að sinna með tækjum og upp­skriftum sem nú þegar var búið að fjár­festa í, eða átti að fjár­festa í hvort eð er. En fíkni­efna­bar­ónar þurftu að finna upp hjól­ið, kaupa fram­leiðslu­tól, fjár­festa í mannauð­inum sínum og læra að fram­leiða dóp. Allt er þetta fjár­fest­ing sem sat eftir á fram­leiðslu­stöðum og – sem meira máli skiptir – í heilum þeirra sem taka þátt í þessum und­ir­heima­mark­að­i. 

Auð­vitað er þetta allt mikil ein­földun og eflaust hafa fleiri þættir spilað inn í, eins og geta fíkni­efna­bar­óna til að finna upp­skriftir á net­inu. En ég tel þó lík­legt að fólk í und­ir­heimunum bregð­ist við fjár­hags­legum hvötum á sama máta og við hin. Og ef svo er þá hefur veik­ing krón­unnar áhrif á jafn­vægi fíkni­efna­inn­flutn­ings og fram­leiðslu. 

Alla­vega er það þannig sem hag­fræð­ingur myndi greina áhrif veik­ingu krón­unnar á þennan iðnað úr sóf­anum heima hjá sér.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Trausti Baldursson
Og hvað svo?
Kjarninn 28. september 2021
Sigrún Sif Jóelsdóttir og Grant Wyeth
Hæstiréttur leiðir dómstóla á hættulega braut í málum barna
Kjarninn 28. september 2021
Þorkell Helgason
Kosningakerfið þarf að bæta
Kjarninn 28. september 2021
Seðlabankinn stendur við Kalkofnsveg sem kenndur er við kalkofn sem þar var í notkun á síðari hluta 19. aldar.
Varaseðlabankastjórar gerast ritstjórar
Kalkofninn er nýr vettvangur fyrir greinar um verkefni og verksvið Seðlabanka Íslands sem finna má á vef bankans. Kalkofninum er ætlað að höfða til almennings, atvinnulífs, fjölmiðla og fræðasamfélags.
Kjarninn 28. september 2021
Árni Páll Árnason.
Árni Páll skipaður í stjórn Eftirlitsstofnunar EFTA
Fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar hefur gengt starfi varaframkvæmdastjóra Uppbyggingarsjóðs EES undanfarið. Hann hefur nú verið skipaður í stjórn ESA.
Kjarninn 28. september 2021
Þau fimm sem duttu inn á þing sem jöfnunarmenn síðdegis á sunnudag verða að óbreyttu þingmenn.
Listar yfir nýkjörna þingmenn sendir á yfirkjörstjórnir
Þeir fimm frambjóðendur sem duttu skyndilega inn á þing sem jöfnunarmenn eftir endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi á sunnudag munu verða þingmenn á næsta kjörtímabili, nema Alþingi ákveði annað.
Kjarninn 28. september 2021
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 9. þáttur: „Íkarus virti ekki viðvörunarorðin og hélt af stað“
Kjarninn 28. september 2021
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthlutaði úr Matvælasjóði í liðinni viku.
Síldarvinnslan og félag í meirihlutaeigu Samherja fengu milljónir úr Matvælasjóði
Vel á sjötta hundrað milljóna var úthlutað úr Matvælasjóði fyrr í mánuðinum. Stór fyrirtæki í sjávarútvegi á borð við Síldarvinnsluna og Útgerðarfélag Reykjavíkur á meðal styrkþega.
Kjarninn 28. september 2021
Meira úr sama flokkiEikonomics