Gengið og gengi – hvetur veiking krónunnar til frumkvöðlastarfsemi í undirheimum?

Hvað gerist í fíkniefnaframleiðslu á Íslandi þegar krónan veikist eða styrkist? Eiga lögmál hagfræðinnar við þann skuggaanga samfélagsins alveg eins og þau eiga við aðra innlenda framleiðendur, til dæmis á mjólk? Eikonomics svarar því.

Auglýsing

Frá því í jan­úar í fyrra, þegar COVID-19 veiran var að hefja flug sitt, hefur krónan veikst um 13% gagn­vart helstu gjald­miðlum heims­ins. Slíka veik­ingu höfum við ekki upp­lifað frá því að íslenskir útrás­ar­vík­ingar sigldu á þjóð­ar­snekkj­unni á ísjaka og sendu hana á bein­ustu leið á hafs­botn fyrir rúmum ára­tug. 

Mynd: geng­is­vísi­tala krón­unn­ar, 2001 – 2019

Heimild: Seðlabanki Íslands

Veik­ing krón­unnar leiðir að öllu óbreyttu til rýrn­unar á kaup­mætti launa og sparn­að­ar, í gegnum verð­bólgu­skot. Ástæðan er ein­föld. Ef verð á inn­fluttu dóti hækkar þá geta launin okkar keypt minna af dóti. Einnig ef verð á aðföngum sem notuð eru í inn­lenda fram­leiðslu, sem seinna er seld inn­an­lands, þá hækkar kostar við að fram­leiða það dót og rennur sú kostn­að­ar­aukn­ing einnig út í verð­lag­ið.

Auglýsing
Það er þó ekki allt slæmt við veik­ingu krón­unn­ar. Eitt sem ger­ist þegar krónan veik­ist er að inn­lend fram­leiðsla verður sam­keppn­is­hæf­ari. Ann­ars vegar er það út af því að hrá­efni sem notuð eru í fram­leiðslu heima fyrir verða ódýr­ari í sam­an­burði við inn­flutt hrá­efni og hins vegar er það af því að laun fólks á Íslandi lækka í sam­an­burði við laun fólks í útlönd­um. 

Morg­un­matur gefur okkur ágætis dæmi úr sög­unni. Verð á eplum, sem ræktuð eru í útlöndum og tínd með erlendu vinnu­afli, hækk­uðu um 76% á fyrsta ári banka­hruns­ins. Súr­mjólk, sem fram­leidd er hér á landi úr mjólk sem íslenska beljan fram­leiðir og íslenskir bændur mjólka, hækk­aði á sama tíma­bili einnig en bara um 36%. Veik­ing krón­unnar gaf því Súr­mjólk sam­keppn­is­for­skot á epli. Alla­vega ef við gefum okkur það að fólk sem borði epli sé til í að skipta út nokkrum eplum fyrir Súr­mjólk þegar verð á eplum hækkar og svo öfugt.

Mynd: Verð­þróun epla og Súr­mjólkur fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Hagstofa Íslands

Krónan er sann­gjörn ráðs­kona, hún gerir ekki upp á milli verka. Ef hún gefur mjólkur­iðn­aðnum for­skot þá gefur hún ferða­mála­iðn­aðn­um, tækni­geir­anum og fisk­iðn­aðnum líka for­skot. Hún er meira að segja svo mik­ill jafn­rétt­is­sinni að hún gefur fólki í fíkni­efna­iðn­aðnum for­skot.

Lengi vel var það þannig að nán­ast öll fíkni­efni sem seld voru á götum Reykja­víkur komu til lands­ins í gegnum gáma og garn­ir. Inn­flutn­ingur á fíkni­efnum er þó ansi áhættu­samt atferli og eru afleið­ingar þess að vera gómaður umtals­verð­ar. Til þess að allt gangi upp þarf að kom­ast fram hjá þef­skyni hunda, ráða­góðum löggum og þar með taka séns­inn að tapa allri fjár­fest­ing­unni og eyða bestu árum lífs­ins í stein­in­um.

Ef fíkni­efna­bar­ónar bregð­ast við hvötum á svip­aðan hátt og aðrir sam­fé­lags­þegnar þá má ætla það að þeir hafi tekið á það að ráð að dreifa áhætt­unni sem fylgir smygl­inu með því að fram­leiða vissar teg­undir fíkni­efna hér heima, þó það sé ekki áhættu­laust þá má gefa sér það – ef und­ir­heima­menn eru af sama erfða­efni og annað fólk – að þeir vilji dreifa áhætt­unni yfir mis­mun­andi verk­efni.

Slík end­ur­skipu­lagn­ing var þó ekki ókeyp­is. Til að fram­leiða fíkni­efni heima þurfti eflaust að kaupa tæki, tóli og hár­efnin og ráða og þjálfa starfs­fólk í til að sinna fram­leiðsl­unni. Og hefur því hvat­inn til að skipta úr inn­flutn­ingi í fram­leiðslu ekki verið mik­ill þegar krónan var sterk. 

Ef fíkni­efna­sala fylgir reglum hag­fræð­innar þá mynd­að­ist lík­lega jafn­vægi þar sem eitt­hvað var fram­leitt hér heima en mest flutt inn, erlendir fram­leið­endur höfðu lík­lega tals­vert sam­keppn­is­for­skot. Alveg þangað til banka­menn settu fót­inn fyrir krón­una sem leiddi til þess að Súr­mjólk varð vænni kostur en epli og heima­löguð fíkni­efni urðu ódýr­ari í fram­leiðslu sam­an­borið við erlend fíkni­efni.

Á árunum 2001 – 2008, fyrir banka­hrun þegar krónan var sterk, skráði Lög­reglan að með­al­tali 29 fíkni­efna­fram­leiðslu­brot á ári. Á árunum 2009 – 2014, þegar krónan var sér­stak­lega veik, sexfald­að­ist brota­fjöld­inn. 

Mynd: Fjöldi skráðra fíkni­efna­fram­leiðslu­brota og gengi krón­unnar

Heimild: Seðlabanki Íslands og afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Krónan kemur þannig eins fram við fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­end­ur. Eða næstum því. Það sem aðskilur fíkni­efna­bar­óna og mjólk­ur­fram­leið­endur að er að tíma­bundið sam­keppn­is­for­skot sem krónan gaf mjólk­ur­fram­leið­endum hafði lík­lega langvar­andi afleið­ingar á fíkni­efna­fram­leiðslu. 

Á árunum 2015 – 2019, þegar krónan fór að sækja aftur í sig veðrið fækk­aði árlegum skráðum fíkni­efna­fram­leiðslu­brot­um. Þrátt fyrir það héld­ust skráð fíkni­efna­fram­leiðslu­brot þó enn vel yfir með­al­tali árana fyrir banka­hrun. Á því tíma­bili voru að með­al­tali 91 brot skráð hjá lög­regl­unni.

Mynd: Fjöldi fíkni­efna­fram­leiðslu­brota fyrir og eftir banka­hrun

Heimild: Afbrotatölfræði Lögreglunnar.

Ein mögu­leg útskýr­ing á þessu hefur eflaust að gera með fjár­fest­ing­una sem lík­lega hefur átt sér stað á kreppu­ár­un­um. Mjólk­ur­fram­leið­endur þurfti ekki að fjár­festa í nýjum tækj­um, þjálfa nýja starfs­menn og finna upp nýja upp­skrift á Súr­mjólk til að græða á falli krón­unn­ar. Mögu­lega hefur veik­ing krón­unnar aukið á eft­ir­spurn eftir Súr­mjólk, sem að mestu hefur verið hægt að sinna með tækjum og upp­skriftum sem nú þegar var búið að fjár­festa í, eða átti að fjár­festa í hvort eð er. En fíkni­efna­bar­ónar þurftu að finna upp hjól­ið, kaupa fram­leiðslu­tól, fjár­festa í mannauð­inum sínum og læra að fram­leiða dóp. Allt er þetta fjár­fest­ing sem sat eftir á fram­leiðslu­stöðum og – sem meira máli skiptir – í heilum þeirra sem taka þátt í þessum und­ir­heima­mark­að­i. 

Auð­vitað er þetta allt mikil ein­földun og eflaust hafa fleiri þættir spilað inn í, eins og geta fíkni­efna­bar­óna til að finna upp­skriftir á net­inu. En ég tel þó lík­legt að fólk í und­ir­heimunum bregð­ist við fjár­hags­legum hvötum á sama máta og við hin. Og ef svo er þá hefur veik­ing krón­unnar áhrif á jafn­vægi fíkni­efna­inn­flutn­ings og fram­leiðslu. 

Alla­vega er það þannig sem hag­fræð­ingur myndi greina áhrif veik­ingu krón­unnar á þennan iðnað úr sóf­anum heima hjá sér.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meðalverð flugmiða með Ryanair stendur nú í 40 til 50 Evrum og segir O‘Leary að búast megi við því að það hækki í 60 Evrur.
Forstjóri Ryanair boðar ringulreið í flugbransanum næstu árin
Michael O‘Leary segir flugferðir orðnar of ódýrar fyrir það sem þær eru og að dæmið gangi því einfaldlega ekki upp.
Kjarninn 3. júlí 2022
Notkun tölva gegnir sífellt stærra hlutverki í leik og starfi hjá flestum. Á síðustu misserum hefur margföldun orðið í tilraunum til netsvindls.
Sjö ráð til að koma í veg fyrir netsvindl
Margföldun hefur orðið á tilraunum til netsvindls og reglulega eru fluttar fréttir af nýjum svikapóstum í umferð. Framkvæmdastjóri CERT-IS segir mikilvægt að huga vel að netöryggi og að margar einfaldar lausnir séu í boði í þeim efnum.
Kjarninn 3. júlí 2022
Bryndís Friðriksdóttir svæðisstjóri höfuðborgarsvæðisins og Arndís Ósk Ólafsdóttir Arnalds forstöðumaður verkefnastofu Borgarlínu.
Áskorun að tryggja flæði á meðan það verður grafið og byggt
Á næstu árum fara í hönd miklar samgönguframkvæmdir víða á höfuðborgarsvæðinu. Kjarninn ræddi við svæðisstjóra Vegagerðarinnar og forstöðumann verkefnastofu Borgarlínu um stóru verkefnin sem eru á döfinni og hvernig á að láta umferðina ganga upp á meðan.
Kjarninn 3. júlí 2022
Herlufsholmen var áður munkaklaustur en í aldir var þar rekinn skóli.
Uppnám í elítuskólanum og prinsinn hættur
Herlufsholmskólinn á Sjálandi hefur verið talinn fyrirmynd annarra skóla í Danmörku, skóli hinna útvöldu og ríku. Ný heimildamynd svipti hins vegar hulunni af ýmsu sem tíðkast hefur í skólanum og nú er skólastarfið í uppnámi.
Kjarninn 3. júlí 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fylgi Vinstri grænna hefur aldrei mælst minna í könnun Gallup – 7,2 prósent styðja flokkinn
Píratar hafa næstum því tvöfaldað fylgi sitt frá síðustu kosningum og Samfylkingin hefur aukið sitt fylgi um tæplega 40 prósent. Sjálfstæðisflokkur mælist undir kjörfylgi en Framsókn siglir lygnan sjó.
Kjarninn 2. júlí 2022
Það sem er sérstakt við spjöld þessi er að í stað þess að á þeim séu myndir og upplýsingar um landsliðsmenn í knattspyrnu eru þar að finna sögur verkafólks sem látist hafa við undirbúning mótsins.
Gefa út „fótboltaspil“ með verkafólki sem látist hefur við undirbúninginn í Katar
Þúsunda farandsverkamanna er minnst í átaki sænsku rannsóknarblaðamannasamtakanna Blankspot til að vekja athygli á mannlega kostnaðnum við Heimsmeistaramótið sem hefst í nóvember.
Kjarninn 2. júlí 2022
Alls fóru 0,0002% af fjármagni í COVID-viðbragðsáætlunum í að uppræta kynbundið ofbeldi
Ríki sem eiga sterka femíníska hreyfingu hafa verið talsvert líklegri til að taka tillit til kynjasjónamiða í COVID-19 áætlunum sínum en þau ríki þar sem engin eða veik femínísk hreyfing er við lýði, samkvæmt nýrri skýrslu.
Kjarninn 2. júlí 2022
Heimili eru talin ábyrg fyrir tonnum á tonn ofan af matvælum sem fara í ruslið.
Svona spornar þú við sóun í sumarfríinu
Það vill enginn koma heim í ýldulykt eftir gott frí. Þá vilja eflaust flestir ekki umturnast í umhverfissóða á ferðalaginu. Hér eru nokkur ráð til njóta sumarleyfisins langþráða án þess að koma heim í fýlu.
Kjarninn 2. júlí 2022
Meira úr sama flokkiEikonomics