Ef þú vilt slá í gegn skaltu reyna að fæðast í janúar

Eikonomics fjallar um umræðu um sanngirni og setur hana í hagfræðilegt samhengi.

Auglýsing

Davíð Snær, athafna­mað­ur, opn­aði umræðu á Twitter um dag­inn þegar hann sendi frá sér eft­ir­far­andi tíst: „Í sinni ein­föld­ustu mynd, þá trúa sós­í­alistar ekki á, að fátækt fólk geti lyft sér upp úr fátækt. Ég hef trú á ein­stak­lingnum og öllu því sem hann hefur fram að færa.“

Í til­efni færsl­unn­ar, og með það að mark­miði að upp­lýsa aðeins umræð­una um sann­girni og setja hana í hag­fræði­legt sam­hengi, hef ég ákveðið að birta pistil úr bók­inni minni, Eikonomics – hag­fræði á manna­máli, sem kom út í apríl fyrr á þessu ári.

Frá því að ég fædd­ist hefur mér verið sagt að ef ég væri dug­legur og ynni vel, mennt­aði mig og stæði á mínu myndi mér ganga vel í líf­inu. Það er vissu­lega rétt að öllu óbreyttu. En það þýðir þó ekki það að mér – for­rétt­indap­lebba sem fædd­ist inn í milli­stétt­ar­fjöl­skyldu – og ein­stak­lingi sem fædd­ist inn í fátæka fjöl­skyldu komi til með að ganga jafn vel í líf­inu, þó að við leggjum báðir jafn mikið á okk­ur.

Á lífs­leið minni voru fjöl­mörg tæki­færi fyrir mig til að klúðra mínum mál­um. Þegar ég var sextán ára vann hljóm­sveitin mín Mús­íktil­raunir og ég ákvað að hætta í mennta­skóla og ein­beita mér að því að vera ótrú­lega svalur plötu­snúð­ur. For­eldrar mínir sem voru tals­vert þroskaðri en ung­ling­ur­inn sonur þeirra sáu í hvað stefndi, gripu í stýrið og tóku U-beygju með mig aftur inn á mennta­braut­ina. Ef ég hefði ekki fæðst inn í þau for­rétt­indi að eiga mennt­aða for­eldra, sem átt­uðu sig á því hversu mik­il­væg menntun væri fyrir fram­tíð­ar­lífs­gæði mín hefði ég mögu­lega ekki farið aftur í mennta­skóla. Það hefði komið í veg fyrir að ég lyki háskóla­námi sem hefði þýtt að ég hefði aldrei endað í eins þægi­legri stöðu og ég er í dag. Sem er óneit­an­lega alveg fín og klár­lega betri en ég hefði átt kost á ef ég hefði ekki klárað mennta­skóla. Það að ég átti efn­aða for­eldra sem nenntu að hamast í mér og átt­uðu sig á mik­il­vægi mennt­unar var lyk­il­at­riði þess bæta lífs­gæði mín. Umhverfið sem hver og einn fæð­ist inn í skiptir nefni­lega máli.

Auglýsing
Fólk sem á mennt­aða for­eldra er lík­legra til að sækja sér mennt­un. Fólk sem á tekju­háa for­eldra er lík­legra til að verða sjálft tekju­hátt þegar það full­orðn­ast. Börn glæpa­manna eru lík­legri til þess að lenda í fang­els­um. Því er nokkuð ljóst að dugn­aður er ekki alltaf nóg. Stundum þarf fólk líka að fæð­ast inn í rétt umhverfi.

Inn í hvaða umhverfi þú fæð­ist er þó ekki allt. Hvenær á árinu þú fæð­ist inn í umhverfið skiptir líka máli. Sem sagt hvenær mamma þín og pabbi settu Villa Vill á fón­inn; kveiktu á kertum og sull­uðu í aðeins of miklu ódýru rauð­víni skiptir líka máli. Krakkar sem fæð­ast fyrr á árinu fá nefni­lega við­bótar for­skot.

Til að sýna fram á þetta safn­aði ég gögnum frá fót­bolta­deildum Evr­ópu. Nánar til­tekið fyrstu deildum Þýska­lands, Spánar og Ítal­íu. Ef deild­irnar eru bornar saman kemur í ljós maður er mikið lík­legri að finna heima­menn, sem spila í efstu deild heima­lands síns, ef þeir eru fæddir í jan­úar frekar en des­em­ber [1].

Hlut­fall atvinnu­manna í knatt­spyrnu sem fæddir eru í þeim við­kom­andi mán­uði

Hver súla sýnir hlutfall atvinnumanna í knattspyrnu, sem fæddir eru í þeim viðkomandi mánuði. Þegar deildirnar eru skoðaðar kemur í ljós að rúmlega 12% atvinnumanna eru fæddir í janúar, en aðeins um 5% í desember. Heimild: Transfermarkt.de og

Með grein­ingu minni er ég sann­ar­lega ekki að finna upp hjól­ið. Þetta fyr­ir­bæri hefur verið rann­sakað ítar­lega og hafa betri vís­inda­menn nú þegar sýnt fram á þetta úr heimi fót­bolt­ans. Á fræði­máli kall­ast það þegar þeir sem fæð­ast fyrr á árinu ná for­skoti hlut­falls­leg ald­urs­á­hrif. For­skotið er talið eiga rætur að rekja til þroska okkar þegar við byrjum að stunda íþrótt­ir. Það er að segja, krakkar sem fæð­ast í jan­úar eru næstum því ári eldri en krakkar sem fæddir eru í des­em­ber en keppa í sama flokki. Þetta leiðir til þess að þegar krakkar hefja þátt­töku í íþrótta­starfi eru þeir sem fæð­ast snemma á árinu lík­legri til að vera þroskaðri (bæði lík­am­lega og and­lega) en þeir sem fæð­ast seint á árinu.

Þroska­mun­ur­inn leiðir að sjálf­sögðu til mis­mun­andi frammi­stöðu (þeir þrosk­uðu standa sig bet­ur) og telja fræði­menn að það leiði til ein­hvers konar „úti­lok­un­ar“ hinna minna þrosk­uðu. Orsökin gæti verið sú að þjálf­arar séu lík­legri til að pæla meira í þeim sem eru eldri, setja þá í betri lið, gefa þeim fleiri tæki­færi og hvetja þá til dáða [2]. Athyglin sem þessum þroskaðri krökkum er veitt snemma á lífs­leið­inni og tæki­færin sem þeim bjóð­ast hjálpa þeim að verða betri, sem leiðir svo til enn meiri getu. Hinir minna þrosk­uðu drag­ast því smám saman aftur úr og eru á end­anum lík­legri til að gef­ast upp. Þegar þeir loks­ins ná jafn­öldrum sínum í þroska er það orðið of seint.

Að sjálf­sögðu eru til minna þroskaðir ein­stak­lingar sem tek­ist hefur að fara í gegnum ferlið og að lokum orðið atvinnu­menn. Einnig eru til krakkar sem fæð­ast í des­em­ber og eru mjög bráð­þroska og ná því fyrr elstu jafn­öldrum sín­um. Og er það nokkuð merki­legt að það virð­ist vera sem svo að eftir að þroska­ferli leik­manna lýkur – og leik­menn eru farnir að spila sem atvinnu­menn – hættir fæð­inga­mán­uð­ur­inn að skipta máli. Það er að segja ef marka má verð­mat á www.trans­fer­markt.de, þá hefur fæð­ing­ar­mán­uður engin aug­ljós áhrif á það hversu mik­ils metnir leik­menn­irnir eru, í bein­hörðum pen­ingum (sem hægt er að nota sem við­mið fyrir gæði) [3].

En sama hvað við reynum eru það póli­tískir draum­órar að ætla öllum jöfn tæki­færi. Það fæð­ast alltaf ein­hverjir með silf­ur­skeið í munni og þeir fá auka­líf þegar þeir þykj­ast ætla að lifa síð­ustu ár lífs síns á líf­eyri sem plötu­snúða­vinna hefur skapað þeim. Því er oft eina ráðið að end­ur­greiða þeim sem settur var fót­ur­inn fyrir fyrr á ævinni. Slíkt er í dag gert með stig­hækk­andi skatt­kerfi, bótum fyrir þá sem allra verst komu út úr happ­drætti lífs­ins (til að mynda þeir sem fæð­ast með fötl­un). Slíkt kerfi er nauð­syn­legt, því lífið er ekki sann­gjarnt.

Punktar höf­undar

[1] Ég safn­aði líka gögnum úr ensku deild­inni, en sleppti þeim þar sem inn­töku­árið í Englandi byrjar í sept­em­ber en ekki í jan­úar eins og í öðrum Evr­ópu­ríkj­um. Það breytir ekki nið­ur­stöðum grein­ing­ar­innar að skilja þá út undan en gerir útskýr­ing­una mun aðgengi­legri fyrir les­end­ur.

[2] Sjálfur spil­aði ég fót­bolta. Ég er fæddur á miðju árinu og þroskað­ist nokkurn veg­inn á sama hraða og jafn­aldrar mín­ir. Ég var aftur á móti afleitur í fót­bolta og var því sendur í markið þar sem ég stóð mig ágæt­lega (Shell-­móts­meist­ari í B!). Þegar ég varð þrettán ára hættum við að spila á lítil mörk og fórum í stór mörk. Ég var þá ekki nægi­lega hávax­inn til að ná upp í stöng­ina og ef and­stæð­ingar okkar vildu skora var nóg að vippa bolt­anum bara nógu hátt og þá var eng­inn séns fyrir mig að bjarga honum frá því að fara í net­ið. Þar með end­aði fer­ill minn sem mark­mað­ur.

[3] Þessi nið­ur­staða kom mér nokkuð á óvart þegar ég skoð­aði gögn­in. Eftir að ég hafði unnið mína rann­sókn á aldri knatt­spyrnu­manna rakst ég á rann­sókn eftir John Doyle og Paul Bott­omley (2018), sem bygg­ist á nán­ast sömu gögnum og svip­aðri, en bara betri, aðferð. Rann­sókn þeirra sýnir svo gott sem sömu nið­ur­stöður og mín. Aldrei finnur maður ekki neitt upp. 

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Örn Bárður Jónsson
Veðurfræðingar án framtíðar!
Kjarninn 26. júní 2022
Heildartekjur fjarskiptafyrirtækja jukust um 6,1 milljarð í fyrra og voru 72,4 milljarðar
Farsímaáskriftum fjölgaði aftur í fyrra eftir að hafa fækkað í fyrsta sinn frá 1994 á árinu 2020. Tekjur fjarskiptafyrirtækjanna af sölu á farsímaþjónustu jukust gríðarlega samhliða þessari þróun.
Kjarninn 26. júní 2022
Anna Marsibil Clausen, ritstjóri hlaðvarpa hjá RÚV.
„Rökrétt framhald á kaffistofuumræðunni á tímum ólínulegrar dagskrár“
Svokölluð fylgivörp, hlaðvörp um sjónvarpsefni, eru rökrétt framhald á kaffistofuumræðunni á tímum ólínulegrar dagskrár að mati ritstjóra hlaðvarpa hjá RÚV.
Kjarninn 26. júní 2022
Harmsaga fílsins Happy
Hún er ekki persóna sem á rétt á frelsi segja dómstólar þrátt fyrir að henni hafi verið rænt frá fjölskyldu sinni, hún fönguð, bundin og barin. Misst einu vini sína í prísundinni og aldrei eignast afkvæmi.
Kjarninn 26. júní 2022
Fólk lagði blóm og kerti á götu í Stokkhólmi til minningar um sænska rapparann Einar sem var skotinn til bana í október í fyrra.
Sænskir ráðherrar í læri hjá Dönum
Á meðan morðum sem framin eru með skotvopnum fækkar í mörgum Evrópulöndum fjölgar þeim í Svíþjóð. Í Danmörku fækkar slíkum morðum og nú vilja Svíar læra af Dönum hvernig hægt sé að draga úr glæpum af þessu tagi.
Kjarninn 26. júní 2022
Úlfar Þormóðsson
Uppvakningar
Kjarninn 25. júní 2022
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Meira úr sama flokkiEikonomics