Kynbundið ofbeldi, skrímslavæðing, þjóðsögur og sagnir

Dagrún Ósk Jónsdóttir skrifar um kynferðisofbeldi í íslenskum þjóðsögnum í ljósi umræðunnar síðustu daga.

Auglýsing

Önnur bylgja er hafin af #metoo og átak­an­legum frá­sögnum kvenna af því ofbeldi sem þær hafa upp­lifað rignir inn á sam­fé­lags­miðla. Eftir síð­ustu bylgju er ekki laust við von­brigði yfir því að við séum ekki komin lengra með bráð­nauð­syn­lega hug­ar­fars­breyt­ingu. Við­horfin sem þarf að upp­ræta eru gömul og rót­gróin í sam­fé­lag­in­u. 

Í íslenskum þjóð­sögum er allt mor­andi í sögnum sem segja á einn eða annan hátt frá ofbeldi. Aðeins erf­ið­ara er að finna sagnir sem snúa að kyn­bundnu ofbeldi, heim­il­is- og kyn­ferð­is­of­beldi, þó þær séu vissu­lega til stað­ar. Þjóð­sög­unum sem finn­ast í íslenskum þjóð­sagna­söfnum var að stórum hluta safnað á seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. ald­ar. Þeim var lang­flestum safnað af körlum, fyrir utan hið stór­merki­lega safn Torf­hildar Þ. Hólm, og líka gefnar út af körl­um. Þjóð­sögur eru auð­vitað ekki sagn­fræði­legar heim­ild­ir, en í þeim má finna vís­bend­ingar um heims­mynd og gildi sam­fé­lags­ins sem þær til­heyrðu. Það er óhugn­an­legt að lesa sagn­irnar sem inni­halda heim­il­is- og kyn­ferð­is­of­beldi, en þær eru í eðli sínu ólík­ar, þar sem heim­il­is­of­beldið er oft­ast sam­þykkt og við­ur­kennd leið fyrir karla til að ala upp óþekkar eig­in­konur sínar eða dæt­ur. Hér langar mig aðeins að beina sjónum mínum að kyn­ferðisof­beldi í þjóð­sög­um.

Kyn­ferð­is­of­beldi í þjóð­sögum

„Það var einu sinni ríkur bóndi á kirkju­stað sem var með margt vinnu­fólk meðal hvurra var einn vinnu­maður sem hafði hug á einni vinnu­kon­unni og vildi fá hana, en hún vildi hann ekki. Þá leit­aði hann upp á annan máta við hana að fá að sofa hjá henni, en hún neit­aði því þver­lega. Þá lof­aði hann að hann skyldi kom­ast yfir hana dauður fyrst hann fengi það ekki lif­and­i.“

Auglýsing
Í sögn­inni, sem er í þjóð­sagna­safni Jóns Árna­son­ar, deyr svo vinnu­maður stuttu seinna. Hann stendur við hót­anir sínar og eina nótt­ina kemur hann til baka sem draugur og nauðgar vinnu­kon­unni meðan hún sef­ur. Bóndi rekst svo á draug­inn þegar hann er á leið aftur í gröf­ina eftir að hafa „náð fram vilja sín­um“. Bónd­inn spyr draug­inn hvort heim­sókn hans muni hafa ein­hverjar afleið­ingar og draug­ur­inn svarar að konan verði ófrísk og barnið verði ill­gjarnt og hættu­legt. Það er ljóst að ofbeldið gagn­vart kon­unni er ekki séð sem áhyggju­efni eitt og sér. 

Þessi saga er til í mörgum útgáf­um. Það er aug­ljóst af þeim (og raunar fleiri gerðum þjóð­sagna) að konur hafa yfir­leitt ekk­ert vald til þess að segja nei. Þegar þær gera það, hefn­ist þeim fyr­ir. Þær eru neyddar í hjóna­band, drepnar eða þeim nauðg­að. Sagnir þar sem draugar nauðga konum fjalla samt yfir­leitt alls ekki um ofbeldi, það er auka­at­riði í sög­unni og kon­urnar leika í raun auka­hlut­verk líka. Þetta eru í grunn­inn hetju­sögur um bændur og presta sem bjarga mál­unum þegar þeir bjarga sveit­inni löngu seinna frá barni draugs­ins. 

Und­an­tekn­ing er á þessu í sögn af þess­ari gerð í safn­inu hennar Torf­hildar Hólm, en þar segir frá eldri konu sem kemur á bæ og hittir unga konu sem er mjög nið­ur­dreg­in. Unga konan treystir þeirri eldri fyrir því að maður sem hafði hótað að kom­ast yfir hana þegar hann væri dauður hefði svipt sig lífi og nú ótt­að­ist hún að hann myndi koma. Eldri konan segir henni að hafa ekki áhyggjur og sefur svo fyrir framan rúm þeirrar yngri. Þegar draug­ur­inn kemur hrekur hún hann í burt vopnuð hnífi. Kona bjargar konu frá ofbeld­i. 

Það er líka mik­il­vægt að nefna að flestar sagnir af kyn­bundnu ofbeldi segja frá bænda- og prests­dætrum sem beittar eru ofbeldi, en ekki vinnu­kon­um. Stétt og sam­fé­lags­staða er því eitt­hvað sem þarf líka alltaf að hafa í huga þegar ofbeldi er skoð­að. Sögur sem segja frá brotum gegn konum af hærri stéttum hafa frekar þótt í frá­sögur fær­andi.

Skrímsla­væð­ingin

Það sem er áhuga­vert í sam­hengi við umræð­una núna, er að í þjóð­sög­unum er yfir­leitt ekki fjallað um „venju­lega menn“ sem nauðga konum eða beita þær kyn­ferð­is­of­beldi. Ger­end­urnir eru yfir­leitt yfir­nátt­úru­leg­ir. Ein­hverjir sem koma að utan, en ekki menn sem búa á bænum eða í sam­fé­lag­inu. Ég veit ekki hvort að skrímsla­væð­ingin gæti verið bók­staf­legri.

Auð­vitað fjalla þjóð­sög­urnar oft um yfir­nátt­úru­leg efni, en eins og þjóð­fræð­ingar hafa bent á eru yfir­nátt­úru­leg fyr­ir­bæri í sögnum oft notuð til að ræða um átök og áföll til að gera þau auð­veld­ari að glíma við. Þetta gæti svo sann­ar­lega átt við í við­kvæmu efni eins og kyn­ferð­is­legu ofbeldi. Að tala um yfir­nátt­úru­lega menn sem nauð­gara er leið til að tala um raun­veru­leg áhyggju­efni án þess að þurfa að nefna ofbeld­is­mann­inn. Eins og við vitum er það ekki auð­velt. Ofbeldið í sögn­unum fer fram á heim­ili kvenn­anna, meðan þær sofa. Þær eru aldrei örugg­ar. Þrátt fyrir það gera þessar sagnir lítið úr ofbeld­inu. Sagn­irnar gætu samt hafa und­ir­strikað fyrir konum að þær væru ekki einar um reynslu sína og ótta og gefið þeim tæki­færi til að ræða erfið mál­efni.

Það er mik­il­vægt að skoða gam­alt efni, eins og þjóð­sög­urn­ar, út frá nýjum hug­mynd­um. Það gæti varpað ein­hverju ljósi á hversu ótrú­lega rót­grónar hug­myndir og við­horf, til að mynda um hlut­verk og stöðu kynj­anna og ofbeldi, geta ver­ið. Það þýðir að það erfitt að breyta þeim, en það er engu að síður hægt. Það eru ekki bara ókunn­ugir, draugar og skrímsli, sem nauðga kon­um. 

Við verðum að gera bet­ur. Konur eiga bæði fullan rétt á að segja nei og segja frá. Við verðum að hlusta á þolendur ofbeldis og trúa þeim.  

Höf­undur er dokt­or­snemi í þjóð­fræði við Háskóla Íslands.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nicola Sturgeon fyrsti ráðherra Skotlands.
Stefnir á atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Skotland í október 2023
Nicola Sturgeon leiðtogi Skoska þjóðarflokksins stefnir á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands á ný næsta haust – með eða án leyfis bresku ríkisstjórnarinnar.
Kjarninn 28. júní 2022
Guðmundur Andri Thorsson
Ráfað um í Keflavíkurgöngu
Kjarninn 28. júní 2022
Samkvæmt tilkynningu frá Borgarlínu er gert ráð fyrir því að vagnar Borgarlínunnar byrji að ganga á milli Hamraborgar og Háskóla Íslands árið 2025, þrátt fyrir að framkvæmdum á þeim kafla verði ekki að fullu lokið þá.
Tímalínu framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu seinkað
Endurskoðuð tímaáætlun framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu gerir ráð fyrir því að framkvæmdalok verði á árunum 2026 og 2027, en ekki 2024 eða 2025 eins og lagt var upp með. Samstilling við aðrar framkvæmdir, eins og Sæbrautarstokk, spila inn í.
Kjarninn 28. júní 2022
Það að vera kvenkyns lögmaður eykur líkur á að mál falli umbjóðandanum í vil samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kvenkyns lögmenn líklegri til að vinna mál í héraði
Kvenkyns málflytjendur skila betri árangri fyrir dómstólum og eldri dómarar eru líklegri til að dæma varnaraðila í vil en þeir sem yngri eru, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kjarninn 28. júní 2022
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands hefur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar