Þankar um skriðurnar í Kaldakinn

Lítið sem ekkert rigndi í um 10-11 vikur í sumar á þeim slóðum sem aurskriðurnar miklu féllu í Kinn og segir Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur skriðurnar sennilega með óbeinum hætti afleiðing hinnar góðu sumartíðar á Norðurlandi.

Aurskriða í Kinn Mynd: Veðurstofa Íslands
Auglýsing

Skrið­urnar sem féllu í miklu vatns­veðri um síð­ustu helgi eru senni­lega með óbeinum hætti líka afleið­ing góðrar sum­ar­tíðar norð­an­lands. Mjög þurrt var um mið­bik sum­ars­ins, hlýtt og sól­ríkt að auki. Þótt engum úrkomu­mæl­ingum sé til að dreifa í Kinn eða við Skjálf­anda­flóa lengur vitum við með ágætri vissu að lítið sem ekk­ert rigndi á þessum slóðum um 10 til 11 vikna skeið.

Síð­ustu rign­ing­una að ráði gerði 14. júní, en leys­ing úr fjöllum náði senni­lega víð­ast að við­halda jarð­vegs­raka eitt­hvað fram í júlí. Mörgum er enn í minni leys­inga­flóðin t.d. í Eyja­firði fyrstu dag­ana í júlí. Þau voru vegna snjó­bráðn­unar til fjalla sam­fara þurri og hlýrri sunn­an­átt. Ekk­ert rigndi þá.

Auglýsing

Þurr­asti ágúst í um sex­tíu ár

Þaðan í frá þorn­aði jarð­vegur í brak­andi blíðu sem stóð sam­fellt fram í sept­em­ber. Sjaldan rigndi og þá lítið í hvert sinn. Þorn­aði jafn­skjótt í rót. Á Akur­eyri var ágúst sá þurr­asti í um 60 ár og kom hann í kjöl­far júlí­mán­aðar sem aðeins mældi um þriðj­ung með­al­úr­komu. Sam­tímis var sól­ríkt og óvenju hlýtt. Þurrkur háði sprettu en ég veit ekki til þess að neinna mæl­inga á jarð­vegs­raka sé aflað norð­an­lands. Eitt af því sem hlýtur að verða bætt úr! Eins að end­ur­vekja mæl­ingar á Sandi með sjálf­virkri veð­ur­stöð en þar gegnt Björg­um, sem er ysti bær í Kinn, voru gerðar vand­aðar veð­ur­at­hug­anir um 70 ára skeið eða til 2005.

Ólafur Jóns­son rækt­un­ar­stjóri segir í tveggja binda verki sínu; Skriðu­föll og snjó­flóð sem út kom 1957:

„Stundum gerir stór­felld úrfelli, er hleypa fram skriðum á stærri eða minni svæð­um, einkum eru áköf úrfelli eftir langvar­andi þurrka hættu­leg. Þurrk­ur­inn hefur gert jarð­veg­inn gljúpan og sam­heng­is­laus­an. Hann gleypir í sig vatnið eins og svamp­ur, og úrkoman er mjög ör, gefst því eng­inn tími til að seytla gegnum jarð­veg­inn og leita eðli­legra far­vega. Jarð­veg­ur­inn verður yfir­mett­aður af vatni niður að föstu bergi og vatnið seytlar eftir því og gerir það vott og sleipt. Leir næst fasta berg­inu vöknar og getur orðið flug­háll og er þá eins og smurn­ing milli ruðn­ings­ins og bergs­ins.“ (Skriðu­föll og snjó­flóð I, bls. 62).

Skrið­urnar kom mönnum í opna skjöldu

Kort: Blika.is

Hin þurra tíð verður óhjá­kvæmi­lega að skoð­ast í sam­hengi við þann fjölda skriða sem féllu í Útk­inn og í Nátt­fara­víkum s.l. sunnu­dag (3. októ­ber). Þótt á Flat­eyj­ar­skaga séu víða laus jarð­lög og ákafar rign­ingar ekki svo óal­geng­ar, einkum síðla sum­ars og að hausti, eru skriður í slíkum mæli og nú óþekkt­ar, a.m.k. í seinni tíð. Þær komu heima­fólki alger­lega í opna skjöldu. Helst að menn staldri við sept­em­ber 1863 til að finna eitt­hvað sam­bæri­legt. Sjá sam­an­tekt Trausta Jóns­sonar hér.

Um og upp úr miðjum sept­em­ber fór aðeins að rigna norð­an­lands einn og einn dag. En magnið var fremur lítið og vafa­lítið langt frá því að bleyta jarð­veg að nokkru marki. Kjör­dagur Alþings var síðan 25. sept­em­ber. Dag­inn eftir og fram á mánu­dag sner­ist til norð­an­átt­ar, kóln­aði og snjó­aði tals­vert niður fyrir miðja hlíðar á Flat­eyj­ar­skaga. Um tíma einnig í byggð. Áætluð úrkoma þessa tvo daga nam tugum milli­metra. Víkna­fjöllin séð frá Húsa­vík voru alhvít. Og það óvenju snemma þetta haust­ið!

Þegar tók að rigna af miklum móð seint á föstu­dag (1. októ­ber), bætt­ist bráðn­andi snjór­inn við rign­ing­una sem ég hef metið allt að 200-230 mm sam­an­lagt í Víkna­fjöllin fram á sunnu­dag.

Uppsöfnuð úrkoma frá 1. október kl.18 (fös) til 3. október kl. 24 (sunnudagskvöld). Spákort DMI/IGB fengið frá Veðurstofunni.

Hún er því áleitin sú til­gáta að skrið­urnar séu sam­spil þurrkanna fyrr í sumar og ofsa­rign­ing­anna 1. til 3. októ­ber. Næstu vikur og mán­uði munu menn skoða þetta ofan í kjöl­inn og freista þess að fá gleggri mynd af orsök­un­um, eins og gögn og þekk­ing leyf­ir.

Nán­ast ógjörn­ingur að spá skriðum

Skriðu­föll eru þess eðlis að þau koma oft­ast aftan að okk­ur. Við­bún­aður er því erf­iður og við­brögð markast því af því sem kalla má „eftir á aðgerð­u­m“. Á Seyð­is­firði fer nú fram áhuga­verð raun­tíma­vöktun á fjöl­mörgum þáttum sem einir og sér eða saman geta komið af stað frek­ari hreyf­ingum lausra jarð­efna. Okkar öfl­uga ofan­flóða­fólk stendur vakt­ina og fróð­legt er að fylgj­ast með. Það yrðu mikil tíð­indi ef sú þekk­ing gæti orðið grunnur að getu til að spá aur­skriðum eða hættu á þeim, þá á til­teknum stöðum eða ákveðnum far­veg­um.

Þekk­ingin á snjó­flóðum er að þessu leyt­inu orðin meiri og öll við­brögð fum­laus­ari. Lík­inda­spár eru þannig gefnar út ef hætt er við að snjó­flóð geti fallið á til­tekna vegi svo dæmi sé tek­ið. Í þessu sam­bandi er þekk­ing heima­manna ómet­an­legt og mik­il­vægt er að heyra í stað­kunn­ug­um. Mat þeirra á aðstæðum skiptir miklu í öllum við­bún­aði þegar ástand ofan­flóða er yfir­vof­andi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rauða kjötið: Áætlunin sem á að bjarga Boris
Pólitísk framtíð Boris Johnson er um margt óljós eftir að hann baðst afsökunar á að hafa verið viðstaddur garðveislu í Downingstræti í maí 2020 þegar útgöngubann vegna COVID-19 var í gildi. „Rauða kjötið“ nefnist áætlun sem á að halda Johnson í embætti.
Kjarninn 17. janúar 2022
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir þingmaður Pírata.
Spurði forsætisráðherra út í bréfið til Kára
Þingmaður Pírata spurði forsætisráðherra á þingi í dag hver tilgangurinn með bréfi hennar til forstjóra ÍE hefði verið og hvers vegna hún tjáði sig um afstöðu sína gagnvart úrskurði Persónuverndar við forstjóra fyrirtækisins sem úrskurðurinn fjallaði um.
Kjarninn 17. janúar 2022
Mun meira kynbundið ofbeldi í útgöngubanni
Þrátt fyrir að útgöngubann auki verulega líkur á ofbeldi gagnvart konum og transfólki hefur málaflokkurinn fengið lítið sem ekkert fjármagn í aðgerðum stjórnvalda víða um heim til að bregðast við afleiðingar heimsfaraldursins.
Kjarninn 17. janúar 2022
Heimild til að slíta félögum sett í lög 2016 – Fyrsta tilkynning send út 2022
Fyrir helgi sendi Skatturinn í fyrsta sinn út tilkynningar til 58 félaga sem hafa ekki skilað inn ársreikningum þar sem boðuð eru slit á þeim. Lögin voru sett árið 2016 en ráðherra undirritaði ekki reglugerð sem virkjaði slitaákvæðið fyrr í haust.
Kjarninn 17. janúar 2022
Umfjallanir um liprunarbréf Jakobs Frímanns og „Karlmennskuspjallið“ ekki brot á siðareglum
Hvorki DV né 24.is brutu gegn siðareglum Blaðamannafélags Íslands með umfjöllunum sínum um Jakob Frímann Magnússon annars vegar og „Karlmennskuspjallið“ hins vegar.
Kjarninn 17. janúar 2022
Greiðslubyrðin svipuð og fyrir faraldurinn
Í kjölfar mikilla vaxtalækkana hjá Seðlabankanum lækkuðu afborganir af húsnæðislánum til muna. Þessi lækkun er nú að miklu leyti gengin til baka, þar sem bæði húsnæðisverð og vextir hafa hækkað á undanförnum mánuðum.
Kjarninn 17. janúar 2022
Ármann Kr. Ólafsson hefur verið oddviti Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi og bæjarstjóri frá árinu 2012.
Ármann ætlar ekki að gefa kost á sér til endurkjörs í Kópavogi
Ármann Kr. Ólafsson oddviti Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjóri í Kópavogi frá árinu 2012 ætlar ekki að sækjast eftir endurkjöri í sveitarstjórnarkosningunum í maí.
Kjarninn 17. janúar 2022
Það að skipa stjórn yfir Landspítala var á meðal mála sem stjórnarflokkarnir náðu saman um í nýjum stjórnarsáttmála.
Sjö manna stjórn yfir Landspítala verði skipuð til tveggja ára í senn
Skipunartími stjórnarmanna í nýrri stjórn Landspítala verður einungis tvö ár, samkvæmt nýjum frumvarpsdrögum. Talið er mikilvægt að hægt verði að skipa ört í stjórnina fólk sem hefur sérþekkingu á þeim verkefnum sem Landspítali tekst á við hverju sinni.
Kjarninn 17. janúar 2022
Meira úr sama flokkiÁlit