Unga fólkið að færa sig frá kannabis yfir í neyslu á morfínskyldum lyfjum

Óljóst er hvaða áhrif hert eftirlit með ávísunum á ávana- og fíknilyf mun hafa. Möguleiki er á að framboð muni minnka, sem gæti leitt af sér hærra götuverð og ólöglegan innflutning.

sprautur
Auglýsing

Þór­ar­inn Tyrf­ings­son og Eyþór Jóns­son, læknir á Sjúkra­hús­inu Vogi, segja að hug­ar­fars­breyt­ing hafi orðið gagn­vart neyslu á lyf­seð­il­skyldum lyfjum hér á landi. Á opnum fundi um mor­fíns­skyld lyf í vik­unni sagði Eyþór að að fikt sé ekki með sama hætti og áður. Þeir sem voru að neyta „lækna­dóps“ hér áður fyrr voru bara „pillu­sjúk­ling­ar“ en í dag sé þessi neysla meira aðlað­andi í augum ungs fólks. Þór­ar­inn sagði að unga fólkið sé að færa sig frá kanna­bis­neyslu yfir í neyslu á mor­fín­skyldum lyfj­um. Aukin mis- og ofnotkun á þessum lyfjum sést hins vegar ekki á almennum sölu­töl­um.

Kjarn­inn birti í síð­ustu viku frétta­skýr­ingu um hert eft­ir­lit með ávís­unum ávana- og fíkni­lyfja. Reglu­gerð  um ávana- og fíkni­lyf mun taka gildi þann 1. júlí næst­kom­andi. Áður en reglu­gerðin tekur gildi mun þó starfs­hópur sem skip­aður var af heil­brigð­is­ráð­herra skila nið­ur­stöðum um hvernig megi sporna við mis- og ofnotkun geð- og verkja­lyfja. En hvað mun hert eft­ir­lit hafa í för með sér? 

Rann­sóknir á fíkn og hverjir neyta fíkni­efna benda til þess að þeir eru oft með und­ir­liggj­andi vanda­mál og sjúk­dóma. Í rann­sókn frá árinu 2010 á sprautu­fíklum á Íslandi kemur fram að 75 pró­sent af þeim sem svör­uðu (200) greindu frá örorku og tak­mark­aðri reynslu af vinnu­mark­aði. Meiri­hlut­inn hafði aðeins lokið grunn­skóla­prófi og 60 pró­sent verið hand­teknir eða ákærðir fyrir vímu­efna­brot. Lang­flestir þjást af and­legum veik­indum svo sem þung­lyndi eða kvíða.

Þrenns­konar hópar

Eyþór sagði á fund­inum að það séu þrenns­konar hópar af fólki sem háð er ópíóð­um, eða mor­fín­skyldum lyfj­um. Fyrst eru þeir sem hafa fengið lyfin ávísað vegna mik­illa verkja, annað hvort vegna upp­skurðar eða af slys­för­um. Vegna langra veik­inda og mik­illa verkja verður ein­stak­ling­ur­inn háð­ur, án þess að vilja það. Þessir sjúk­lingar hafa ekki und­ir­liggj­andi geð­sjúk­dóma eða eru í miklum félags­legum vanda. 

Auglýsing
Eyþór sagði að auð­velt sé að aðstoða þessa sjúk­linga og að oft nái þeir fullum bata. Síðan eru þeir sem eru í mik­illi neyslu líkt og rann­sóknin hér að ofan lýs­ir. Þessir sjúk­lingar eiga það til að koma oft á Vog og eru þar lengi. Þriðji hóp­ur­inn er svo sá hópur sem flestir hafa mestar áhyggjur af. Það er ungt fólk sem er að byrja í þess­ari neyslu. Það hefur ekki langa sögu um fíkni­efna­neyslu eða and­leg veik­indi. Þetta unga fólk er að byrja að fikta við þetta og hefur ekki byggt upp þol eða þekk­ingu á lyfj­unum líkt og hinir tveir hóp­arn­ir. Því eru þeir í hvað mestri hættu á ofskömmt­un.

Mun­ur­inn á ávana- og fíkni­lyfjum og öðrum eit­ur­lyfjum liggur í því að neyslan á ávana- og fíkni­lyfjum er hættu­legri því meiri hætta er á ofskömmt­un. Því er unga fólkið sem ekki hefur langa sögu um neyslu í meiri hættu á því að taka of stóran skammt og deyja.

Heimild: SÁÁ

Við höfum áður séð svipað ástand sem nú er uppi á ten­ingn­um. Í kringum alda­mótin fór neysla á ópíóðum að aukast en þá var contalgin mest not­að­asta lyf­ið. Þá jókst inn­ritun á sjúk­lingum yngri en 19 ára á sjúkra­hús­inu Vogi sem og grein­ing á fíkn í ópíóða. Eftir að Emb­ætti land­læknis hóf notkun á lyfja­á­vís­ana­gátt minnk­aði neyslan og sömu­leiðis inn­ritun á sjúk­lingum með fíkn í ópíóða á sjúkra­húsið Vog. Síðan oxycondo­ne, eða „oxy“ kom á markað á Íslandi árið 2012 hefur mis- og ofnotkun á því lyfi auk­ist. Sam­hliða því hefur inn­rit­unum á sjúk­lingum með fíkn í ópíóða auk­ist á Vogi.

Frá árinu 1990 hafa 1092 ein­stak­lingar greinst með fíkn í ópíóða á Vogi. Af þeim eru 189 látnir eða 17 pró­sent. Árið 2016 lét­ust sex ein­stak­lingar á aldr­inum 20-24 ára á Íslandi, fimm af þeim höfðu verið vistaðir á Vogi um skeið. Fimmtán ein­stak­lingar á aldr­inum 30-34 ára lét­ust árið 2016 og höfði tíu af þeim verið vistaðir á Vogi á ein­hverjum tíma­punkti.

Lyfja­stofnun heldur utan um tölur um sölur frá heild­sala til apó­teka. Heild­ar­fjöldi dag­skammta af oxycondone hefur auk­ist tölu­vert frá því það kom á markað 2012. Heild­ar­fjöldi dag­skammta af fent­anyl hefur einnig auk­ist frá árinu 2014

Heimild: Lyfjastofnun



Í fréttum hefur mikið verið rætt um mótefnið naloxo­ne, en það getur bjargað ein­stak­lingi frá dauðs­falli ef hann hefur tekið inn of stóran skammt af ópíóð­um. Naloxone er ekki fáan­legt á Íslandi án lyf­seð­ils og enn sem komið er er lyfið aðeins í sprautu­formi. Í Skand­in­avíu er lyfið fáan­legt sem nefúði og ekki er þörf á lyf­seðli. 

Margir hafa talað fyrir því að helstu við­bragðs­að­ilar fái lyfið í formi nefúða, en nauð­syn­legt er að koma ein­stak­lingi undir lækn­is­hendur sem fyrst ef grunur leikur á ofskömmt­un.

Áhrif herts eft­ir­lits

Þegar lyfja­á­vís­ana­gagna­grunn­ur­inn var tek­inn í notkun árið 2006 minnk­aði inn­lögnum á Vogi. Nú hefur inn­lögnum hins vegar farið aftur fjölg­and­i. 

Mar­geir Sveins­son, aðstoð­ar­yf­ir­lög­reglu­þjónn hjá rann­sókn­ar­deild lög­regl­unnar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, segir að erfitt sé að meta að svo stöddu hvaða áhrif hert eft­ir­lit mun koma til með að hafa. 

„Það má líkja þessu við renn­andi vatn sem finnur sér ávallt auð­veld­ustu leið­ina og/eða ein­hverja leið. Í dag vitum við að þessi lyf eru bæði end­ur­seld frá fólki sem þau hafa verið ávísuð á sem og með inn­flutn­ingi. Hins vegar má alltaf búast við því að ef aukið eft­ir­lit fer fram á einum stað þá þurfum við að vera við­búnir því að önnur leið verði meira notuð svo sem inn­flutn­ingur á þessum lyfj­u­m.“ segir Mar­geir. Helgi Gunnlaugsson segir að hér á landi séu starfræktir fjöldi lokaðra hópa á netinu þar sem seld séu fíkniefni sem ekki er erfitt að komast inn í. MYND: Hringbraut

Helgi Gunn­laugs­son pró­fessor í afbrota­fræði við Háskóla Íslands segir að ópíóða vand­inn virð­ist ná til fjöl­breytt­ari hóps en þeirra sem sækja í „hefð­bundn­ari“ eit­ur­lyf. Í Banda­ríkj­unum á vand­inn rætur sínar að rekja til þess að aðgengi að þessum sterku ávana­bind­andi lyfjum er óhindr­að. Lyfja­fyr­ir­tæki og heil­brigð­is­stofn­anir hafa tals­vert svig­rúm til að ávísa ávana- og fíkni­lyfjum í miklu mæli. Margir sjúk­lingar verða því háðir án þess að ætla sér það og enda því á köldum klaka hins ólög­lega mark­að­ar. Þegar búið er að leysa út þau lyf sem ávísað var fyr­ir, stendur því sjúk­ling­ur­inn frammi fyrir því að þurfa að kaupa sér efni á ólög­legum mark­aði. Þá er engin trygg­ing fyrir því hvaða efni rata í hend­urnar á honum enda er ekk­ert eft­ir­lit eða neyt­enda­vernd með þeim efnum sem seld eru á svörtum mark­aði.

Helgi að það skipti miklu máli hvernig lyfjum af þessu tagi er ávísað og deilt út í sam­fé­lag­inu. Hert eft­ir­lit og reglu­verk er af hinu góða og hér á landi þurfum við að efla lyfja­á­vís­ana­gagna­grunn­inn og eft­ir­lit með ávís­un­um, án þess þó að þrengja að þeim sem raun­veru­lega þurfa lyf­in. 

Fram­boð og eft­ir­spurn

Helgi er í hópi nor­rænna fræði­manna sem rann­sakar dópsölu á net­inu. Hann segir að hér á landi séu starf­ræktir fjöldi lok­aðra hópa á net­inu sem ekki er erfitt að kom­ast inn í. Þar er hægt að nálg­ast ávana- og fíkni­lyf og er því aðgengi til­tölu­lega auð­velt fyrir þá sem hafa áhuga á. Hert eft­ir­lit leiðir af sér minna fram­boð, minna fram­boð gæti því hugs­an­lega leitt af sér hærra verð. Hærra verð gæti gert líf fíkla jafn­vel enn erf­ið­ara en það er í dag. Þess vegna skiptir miklu mál, segir Helgi, að fá lyfja­málin öll upp á yfir­borðið og setja stíft reglu­verk utan um alla með­ferð og neyslu ávana- og fíkni­efna í stað þess að fela þau í skúma­skotum í sam­fé­lags­ins.

„Málin eru samt alls ekki ein­föld. Samt hlýtur að vera far­sælla að glíma við vand­ann í dags­ljósi á mann­úð­legan hátt en að ýta honum í myrka und­ir­heim­ana þar sem ofbeldi í anda Al Capone á bann­ár­unum í Banda­ríkj­unum er ætíð á næsta leiti eins og tíðar fréttir af hand­rukkun á Íslandi bera iðu­lega með sér.“ segir Helgi.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
Ingibjörg Sólrún lætur af störfum hjá ÖSE – Utanríkisráðherra segir þetta aðför að stofnuninni
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir læt­ur af störf­um sem for­stjóri lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE en hún hefur sinnt starfinu í þrjú ár.
Kjarninn 13. júlí 2020
Komum á dag- og göngudeildir fækkaði um 30 prósent í faraldrinum
Komum á dag- og göngudeildir fækkaði að meðaltali um 30 prósent á meðan kórónuveirufaraldurinn stóð sem hæst. Þá fækkaði samskiptum við sjálfstætt starfandi sérfræðinga um 25 prósent, samkvæmt upplýsingum frá landlækni.
Kjarninn 13. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
Íslensk erfðagreining heldur áfram að skima í viku í viðbót
Til stóð að dagurinn í dag ætti að vera síðasti dagurinn sem Íslensk erfðagreining myndi skima á landamærunum.
Kjarninn 13. júlí 2020
Mótefni minnkar strax á fyrstu mánuðum
Þó að mótefni sem líkaminn myndar gegn veirunni SARS-CoV-2 sem veldur COVID-19 minnki þegar á fyrstu þremur mánuðunum eftir að þau verða þarf það ekki að þýða að ónæmi viðkomandi sé ekki lengur til staðar.
Kjarninn 13. júlí 2020
Veldi Storytel stækkar
Fyrstu tíu daga júlímánaðar keypti Storytel ráðandi hluti í tveimur fyrirtækjum og eitt til viðbótar.
Kjarninn 13. júlí 2020
Icelandair skrifar undir samning við lettneska flugfélagið airBaltic
Um er að ræða samstarfssamning sem felur í sér að bæði flugfélögin geta selt og gefið út flugmiða hvort hjá öðru.
Kjarninn 13. júlí 2020
(F.v.) Richard Curtis, Jerry Greenfield og Abigail Disney eru meðal þeirra milljónamæringa sem skrifa undir bréfið.
Auðmenn vilja að ríkisstjórnir hækki skatta „á fólk eins og okkur“
„Milljónamæringar eins og við gegna lykilhlutverki í því að græða heiminn,“ segir í bréfi 83 auðmanna sem vilja skattahækkanir á ríkt fólk – eins og þá sjálfa – til að draga úr misrétti vegna COVID-19 og flýta fyrir efnahagsbata.
Kjarninn 13. júlí 2020
Dagur B. Eggertsson
Dagur: Nauðsyn­legt að hætta skot­grafa­hernaði varðandi ferðamáta
Borgarstjórinn segir að nauðsyn­legt sé að kom­ast „út úr þeim skot­grafa­hernaði að líta á að ein­hver einn ferðamáti skuli ráða“. Hann vill að Borgarlínunni verði flýtt.
Kjarninn 13. júlí 2020
Meira eftir höfundinnSonja Sif Þórólfsdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar