Skuggsælt í skjóli stórra ríkja

Eystrasaltslöndin eru enn að finna fyrir afleiðingum alþjóðlegu fjármálakreppunnar. Ríkin þrjú höfðu ekki val um gengisfellingu og þurfti í stað þess að beita hörðum niðurskurð á kostnað almennings.

Eystrasaltslöndin
Eystrasaltslöndin
Auglýsing

Tíu ár eru liðin frá því að alþjóð­lega fjár­málakreppan skall á. Áhrif hennar voru gríð­ar­leg út um allan heim og sum lönd fóru mun verr út úr efna­hags­hrun­inu en önn­ur. Tals­verður munur er á því hvernig ríki tók­u­st á við afleið­ingar og áskor­anir efna­hags­hruns­ins. Eystra­salts­lönd­in, Eist­land, Lett­land og Lit­háen voru á meðal þeirra landa sem fengu veru­lega að finna fyrir afleið­ingum fjár­málakrepp­unn­ar. Þetta eru ekki stór eða fjöl­menn lönd en þau hafa sér­staka teng­ingu við Norð­ur­lönd­in. Ísland var fyrst allra landa í heim­inum til að við­ur­kenna sjálf­stæði þeirra eftir hrun Sov­ét­ríkj­anna, hin Norð­ur­löndin fylgdu svo í kjöl­far­ið. 

Í dag eru ríkin þrjú sjálf­stæð og öll orðin hluti af Evr­ópu­sam­band­inu. Þau gengu jafn­framt í Atl­ants­hafs­banda­lagið árið 2004. Í gegnum árin hefur verið nokkuð sam­ráð á milli Norð­ur­land­anna og Eystra­salts­land­anna. Þau sitja meðal ann­ars saman í Eystra­salts­ráð­inu og hafa sam­eig­in­lega skrif­stofu hjá Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðnum og Alþjóða­bank­an­um. Norð­ur­löndin og Eystra­salts­löndin eru að mörgu leyti ólík ríki en áhuga­vert er að skoða hvernig þessar þjóðir tók­ust á við fjár­málakrepp­una nú tíu árum síð­ar.

Hvernig brugð­ust Norð­ur­löndin og Eystra­salts­löndin ólíkt við fjár­mála­hrun­inu?

Hilmar Þór Hilm­ars­son, pró­fessor við Háskól­ann á Akur­eyri, gaf nýverið út bók um þessi mál sem heitir „The Economic Crisis and its Aftermath in the Nor­dic and Baltic Countries: Do as We Sa­y and Not a­s We Do.“ Í bók­inni ber Hilmar saman hvernig Norð­ur­löndin og Eystra­salts­ríkin tók­ust á við afleið­ing­ar fjár­málakrepp­unn­ar.                                          

Auglýsing

Hilmar Þór HilmarssonÁ Norð­ur­lönd­un­um, að Íslandi und­an­skildu, var sam­kvæmt Hilm­ari varla hægt að tala um alvar­lega kreppu árið 2008 heldur frekar slæma og skamm­vinna nið­ur­sveiflu. Eystra­salts­ríkin glímdu við mun alvar­legri áföll. Hag­vöxtur í ríkj­unum árin fyrir hrun hafði einkum verið drif­inn áfram af erlendu fjár­magni, aðal­lega frá Norð­ur­lönd­un­um, sem streymdi inn í banka­geir­ann og ýtti undir banka- og fast­eigna­bólu. Efna­hags­stefna þeirra hafði á sama tíma byggst á lágum skött­um, litlu reglu­verki og tak­mörk­uðu félags­legu kerfi. Því höfðu ríkin litla burði til að bregð­ast við efna­hags­hrun­inu og afleið­ing­arnar urðu gríð­ar­legar á íbúa lands­ins. Ríkin búa við hag­vöxt í dag en at­vinnu­leysi er enn meira en fyrir fjár­málakrepp­una og tíðir búferla­flutn­ingar ungs fólks úr landi eru áhyggju­efni.

Ólík kerfi

Norð­ur­löndin eru lönd með sterkt vel­ferð­ar­kerfi, nokkuð stöðugan hag­vöxt, lítið atvinnu­leysi og nokkuð jafna tekju­skipt­ingu. Því voru Norð­ur­lönd­in, sam­kvæmt bók Hilm­ars, með mun meiri burði til að með  bregð­ast við krísum og voru fljót­ari að taka við sér­. Eystra­salts­löndin eru á hinn bóg­inn bæði fátæk­ari og í við­kvæm­ari stöðu vegna ójafnrar tekju- og auð­skipt­ingar innan þeirra landa. 

Eftir fall Sov­ét­ríkj­anna þá stóðu Eystra­salt­ríkin frammi fyrir stór­tækum breyt­ing­um. Í sam­tali við Kjarn­ann bendir Hilmar á hversu athygl­is­vert það sé að Eystra­salts­löndin ákveði á þessum tíma­mótum ekki að horfa til Norð­ur­land­anna og þeirra vel­ferð­ar­kerfa heldur taka þau upp nýfrjáls­hyggju­kerfi. Kerfi með tak­mörk­uðum rík­is­af­skipt­um, flötum skött­um, lágum eigna­sköttum og einka­væddum rík­is­fyr­ir­tæki. Hilmar bendir í bók sinni á að Eystra­salts­löndin hafi verið undir stjórn Sov­ét­ríkj­anna í tugi ári og að þau séu lítil lönd, frekar ein­angr­uð og óund­ir­búin fyrir þessar miklu breyt­ing­ar. Von­ast var til að frjáls­hyggjan myndi leiða af sér mik­inn hag­vöxt sem hún gerði í kjöl­far mik­illa erlendra lána. Árið 2004 gengu Eystra­salts­löndin síð­an í Evr­ópu­sam­band­ið.

Hilmar sagði í sam­tali við Kjarn­ann að lönd með sveigj­an­legri efna­hags­stefnu, sjálf­stæðan gjald­miðil og meira frelsi í rík­is­gjöldum séu lík­legri til ná sér hratt á strik eft­ir efna­hags­á­föll en lönd sem hafa tekið upp evr­una. Áður en lönd geta tekið upp evr­una þurfa þau að beita miklu aðhaldi í rík­is­fjár­málum sam­kvæmt for­skrift mynt­banda­lags­ins. Hilmir bætir við að fast­geng­is­stefna sam­hliða miklum nið­ur­skurði í rík­is­fjár­málum sé ekki lík­leg leið til að auka hag­vöxt, sér í lagi í hjá nýmark­aðs­ríkjum eins og Eystra­salts­ríkj­un­um. 

Fánar Eystrasaltsríkjanna.

Evr­ópu­sam­bandið og Svíar leyfðu ekki geng­is­fell­ingu

Í bók­inni segir frá því hvernig Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn lagði til 15 pró­sent geng­is­fell­ingu í Lett­landi en ­Evr­ópu­sam­band­ið og Sví­ar höfn­uð­u því. Svíar eiga nefni­lega að mestu banka­kerfi Eystra­salts­land­anna. Greint er frá því að þegar fjár­mála­hrunið átti sér stað þá hitti sænski fjár­mála­ráð­herrann ­for­sæt­is­ráð­herra ­Lett­lands á flug­vell­inum Arlanda í Sví­þjóð til að tala um hvernig best væri að bregð­ast við hrun­in­u. Í kjöl­farið voru gerðar kröfur um mik­inn nið­ur­skurður frá ESB og Sví­þjóð, þar sem m.a. skólar og sjúkra­hús vor­u lok­uð. Útkoma aðgerð­anna árið 2008 varð sú að efna­hagur Eystra­salts­ríkj­anna var lengur að jafna sig og lífs­kjör almenn­ings versnuðu mik­ið. Ástandið jók enn frekar á fólks­flótta frá lönd­unum þremur og er sú staða núna komin upp að Eystra­salts­ríkin eru lent í víta­hring þar sem unga og vel mennt­aða fólkið sem gæti eflt hag­kerfið leitar út í heim eftir betri tæki­færum og auknum lífs­gæð­u­m. 

Fram­tíð Eystra­salts­ríkj­anna 

Hilmar nefnir í bók sinni ýmsa ytri þætti sem skapa erfitt umhverfi fyrir Eystra­salts­lönd­in. Ákveðin óvissa ríkir um þessar mundir um skuld­bind­ingar Banda­ríkj­anna í NATO sem skapar óör­yggi fyrir Eystra­salts­ríkin þrjú þar sem þau eru hluti af Nato og með landa­mæri að Rúss­landi. Sam­kvæmt bók­inni telja Eist­land, Lett­land og Lit­háen sig betur varin gegn mögu­legum yfir­gangi Rúss­lands­ ­með því að ganga í Nato og eiga í nánu sam­starfi við Evr­ópu­sam­band­ið. Eystra­salts­löndin telja sig betur stödd í félags­skap stór­þjóða Evr­ópu en ein og afskipt.

Staða Eystra­salts­ríkj­anna er erf­ið. Fasta gengið hefur ekki gengið vel innan Evru­svæð­is­ins og mikið aðhald er á rík­is­sjóð­um. Líkt og greint var frá hér fyrir ofan þá ríkir enn meira atvinnu­leysi en fyrir hrun, tekju­ó­jöfn­uður er mjög mik­ill í öllum þremur löndn­unum og ungt fólk flytur í burtu. Aðspurður segir Hilmar leið­ina áfram ,fyrir Eystra­salts­lönd­in, vera að reyna breyta skatt­kerfum sínum til að búa til mögu­leika á að byggja upp­ ­mennta- og heil­brigð­is­kerf­ið. Hilmar segir enn fremur að það sé mik­il­vægt að muna að það er mögu­leiki að nálg­ast jöfnuð í sam­fé­lag­inu þótt lítið svig­rúm sé til að auka fjár­magn til vel­ferð­ar­kerf­is­ins. 

Skulda þeim aðstoð

Hilmar segir Sví­þjóð og ESB skulda Eystra­salts­lönd­un­um ­meiri aðstoð til að hjálpa við að leið­rétta nið­ur­skurð­inn sem varð á vel­ferð­ar­kerf­inu í lönd­un­um eftir hrun. Eystra­salts­löndin þurfa að vera harð­ari í sam­skiptum við stærri ríki og ríkja­sam­bönd eins og Evr­ópu­sam­bandið til að fá sínu fram. Hann segir jafn­framt stefnu Evr­ópu­sam­bands­ins í rík­is­fjár­málum í raun of ­þrönga fyrir þessi til­tölu­lega nýju sjálf­stæðu ríki.

Hilmar segir jafn­framt að þessir miklu nið­ur­skurðir hefðu aldrei getað verið fram­kvæmdir á Norð­ur­lönd­unum án þess að mót­mæli hefðu brot­ist út. Eystra­salts­löndin hafi hins vegar í ljósi sög­unnar ekki mikla hefð fyrir mót­mæl­um. Svíar sögðu Eystra­salts­ríkj­unum að leggj­ast í harðar aðgerðir en gerðu ekki slíkt hið sama þegar þau lentu sjálf í kreppu á tíunda ára­tug­in­um. Tit­ill bók­ar­innar vísar í þetta: „Do a­s we say, not a­s we do.“ 

„Efna­hags­stefna Evr­ópu­sam­bands­ins er byggð á stöð­ug­leika, sem er mik­il­vægur einn og sér, en stefna Evr­ópu­sam­bands­ins mætti mið­ast meira við jöfn­uð. Að­gerð­ir ­Evr­ópu­sam­bands­ins eftir hrun sneru að miklu ­leyti að því bjarga bönkum frekar en fólki,“ segir hann en telur þó ljóst að Evr­ópu­sam­bandið hafi haft áhyggjur af því að ef sænsku bank­arnir myndu falla í Eystra­salts­ríkj­unum þá myndu áhrif þess teygj­ast til Norð­ur­land­anna og þá hefði það orðið ansi stór skellur fyrir Evr­ópu­sam­band­ið. „Þó að sam­bönd séu á milli land­anna þá hugsar hvert land aðeins um sig þegar efna­hags­leg áföll skella á,“ segir Hilm­ar.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Helga Vala Helgadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
„Birtingarmynd af eindæma skilningsleysi stjórnvalda“
Þingmaður Samfylkingarinnar segir að félags- og barnamálaráðherra hafi tekist að hækka flækjustigið svo mikið varðandi sérstakan styrk til íþrótta- og tómstundastarfs barna frá tekjulágum heimilum að foreldrar geti ekki nýtt sér styrkinn.
Kjarninn 23. janúar 2021
Jón Baldvin Hannibalsson
Fimm hundruð milljarða spurningin – Í næstu kosningum
Kjarninn 23. janúar 2021
Freyja Haraldsdóttir
Baráttunni ekki lokið á meðan fólk gleymist og situr eftir
Freyja Haraldsdóttir segist vera þakklát fyrir að vera bólusett og að heilbrigðisyfirvöld hafi sett hópinn sem hún tilheyrir í forgang. Hún bendir þó á að fatlað fólk með aðstoð heima hafi gleymst í bólusetningarferlinu.
Kjarninn 23. janúar 2021
Húsnæðismarkaðurinn hefur verið á fleygiferð undanfarna mánuði. Ódýrt lánsfjármagn er þar helstu drifkrafturinn.
Bankar lána metupphæðir til húsnæðiskaupa og heimilin yfirgefa verðtrygginguna
Viðskiptabankarnir lánuðu 306 milljarða króna í ný húsnæðislán umfram upp- og umframgreiðslur í fyrra. Fordæmalaus vöxtur var í töku óverðtryggðra lána og heimili landsins greiddu upp meira af verðtryggðum lánum en þau tóku.
Kjarninn 23. janúar 2021
Guðmundur Andri Thorsson, þingmaður Samfylkingarinnar.
„Mig langar að halda áfram“
Guðmundur Andri Thorsson ætlar að bjóða fram krafta sína fyrir Samfylkinguna fyrir næstu kosningar.
Kjarninn 23. janúar 2021
Snjallúr geta greint merki um sýkingar mjög snemma.
Snjallúr geta fundið merki um COVID-sýkingu
Vísindamenn við Stanford-háskóla hafa fundið upp aðvörunarkerfi í snjallúr sem láta notandann vita ef merki um sýkingu finnast í líkamanum.
Kjarninn 23. janúar 2021
Gylfi Zoega, hagfræðiprófessor við Háskóla Íslands
Segir einkavæðingu banka viðkvæma jafnvel við bestu aðstæður
Gylfi Zoega segir mikla áhættu fólgna í því að kerfislega mikilvægir bankar séu í einkaeigu í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
Kjarninn 23. janúar 2021
Ungur drengur bíður eftir mataraðstoð í Jóhannesarborg. Útbreiðsla faraldursins í Suður-Afríku hefur valdið því að öll þjónusta er í hægagangi.
Vísindamenn uggandi vegna nýrra afbrigða veirunnar
Þó að litlar rannsóknir á rannsóknarstofum bendi til þess að mótefni fyrri sýkinga af völdum kórónuveirunnar og að vörn sem bóluefni eiga að veita dugi minna gegn suðurafríska afbrigðinu en öðrum er ekki þar með sagt að sú yrði niðurstaðan „í raunheimum”.
Kjarninn 23. janúar 2021
Meira eftir höfundinnBirna Stefánsdóttir
Meira úr sama flokkiInnlent