Rýrnun íslenskra jökla helsta afleiðing hlýnandi loftlags

Jöklar á Íslandi hafa hopað hratt á síðustu tuttugu árum og er rýrnun þeirra skýr vitnisburður um hlýnun jarðar. Jöklafræðingur Veðurstofu Íslands telur að Snæfellsjökull, einn þekktasti jökull Íslands, verði að öllum líkindum að mestu horfinn árið 2050.

Tindur Snæfellsjökuls
Tindur Snæfellsjökuls
Auglýsing

Snæfellsjökull skaust upp á stjörnuhimininn árið 1864 þegar hin fræga bók Leyndardómar Snæfellsjökuls: För í iður jarðar eftir Jules Verne kom út. Í þeirri bók siglir þýskur prófessor ásamt förunautum sínum til Íslands þar sem þau ferðast ofan í eldgíg Snæfellsjökuls á vit ævintýra. Jökullinn hefur orðið fleiri skáldum og öðrum listamönnum að yrkisefni og í dag er jökullinn vinsæll ferðamannastaður. Snæfellsjökull hefur hins vegar rýrnað mjög í hlýnandi loftslagi Íslands og er talið að eftir rúm þrjátíu ár verði jökullinn að mestu horfinn. 

Rýrnun jökla skýr vitnisburður um hlýnun jarðar

Loftslag fer hlýnandi um allan heim og benda margar athuganir til þess að breytingar frá því um miðbik síðustu aldar séu fordæmalausar þegar litið er til síðustu árþúsunda. Árið 2016 var það heitasta á jörðinni frá upphafi mælinga og árið 2017 það næstheitasta. Áhrifin eru víðtæk en heimshöfin hafa hlýnað, sjávarborð hækkað og jöklar bráðnað hraðar.

Ástæða hlýnunarinnar er fyrst og fremst aukinn styrkur koltvísýrings og fleiri gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpnum. Aukning gróðurhúsalofttegundanna er af mannavöldum og stafar einkum af bruna á kolum og olíu til raforkuframleiðslu, í samgöngum og iðnaði, minni bindingu koltvísýrings vegna gróðureyðingar og losun metans í landbúnaði. Aukinn styrkur ákveðinna lofttegunda í andrúmslofti breytir varmageislun frá jörðinni þannig að neðri hluti lofthjúpsins og yfirborð jarðar hlýna.

Auglýsing

Flatarmál jökla hefur minnkað á við höfuðborgarsvæðið á 18 árum

Jöklar eru mesta ferskvatnsforðabúr jarðar og leysingavatn frá jöklum er notað til áveitna á landbúnaðarland, auk þess safnast það í ár og vötn og verður að drykkjarvatni dýra og milljóna manna. Jökulvatn er líka víða notað til rafmagnsframleiðslu, eins og hér á landi en einn tíundi hluti Íslands er hulin jöklum.

Umhverfisráðuneytið hefur falið Vatnajökulþjóðgarði í samstarfi við Veðurstofu Íslands að sjá um verkefnið Hörfandi jöklar. Verkefnið er hluti af sóknaráætlun Íslands í loftlagsmálum og er verkefninu ætlað að auka vitund fólks um loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á jökla Íslands og alls heimsins.

Í yfirliti Hörfandi jökla um íslenska jökla árið 2018 segir að íslenskir jöklar hafi hopað hratt í um aldarfjórðung og að rýrnun jökla sé einhver helsta afleiðing hlýnandi loftslags hérlendis og skýr vitnisburður um hlýnunina. Alls hefur flatarmál íslenskra jökla minnkað um rúmlega 750 ferkílómetra síðan um síðustu aldarmót en til samanburðar eru sveitarfélögin Reykjavík, Kópavogur, Seltjarnes, Garðabær, Hafnarfjörður og Mosfellsbær samanlagt um 759 ferkílómetrar.

Flugsýn af tungu Heinabergsjökuls 1982 og 2018. Myndirnar byggja á ljósmyndum sem teknar voru úr flugvél 1982 og flygildi 2018 og landlíkönum sem reiknuð voru á grundvelli myndanna og sýna vel lækkun yfirborðs jökulsins á 36 ára tímabili. Mynd: Veðurstofa Íslands

Á síðustu árum hefur heildarflatarmál jökla hér á landi minnkað um það bil 40 ferkílómetra árlega að meðaltali og á árinu 2018 hopuðu jökulsporðar víða um tugi metra. Af þeim jöklum sem mældir eru af sjálfboðaliðum Jöklarannsóknafélagi Íslands hopuðu Kaldalónsjökull í Kaldalónsjökull í Drangajökli, Sólheimajökull í Mýrdalsjökli og Skeiðarárjökull mest árið 2018 eða um 100 til 300 m. Hraðast hörfar Breiðamerkurjökull þar sem kelfir af honum í Jökulsárlón, milli 200 og 300 metra árlega. Þá styttist Hagafellsjökull eystri í Langjökli um 700 metra þegar dauðísbreiða slitnaði frá sporðinum í fyrra. 

Þjóðin tapar ef Snæfellsjökull hverfur

Snæfellsjökull er einn þeirra jökla sem hefur rýrnað mjög í hlýnandi loftslagi síðustu áratuga og greindi Veðurstofa frá því í lok apríl að nú sé jökulinn aðeins 30 metra þykkur að jafnaði . Ef horft er aftur til byrjunar síðustu aldar þá er Snæfellsjökull helmingi minni nú en árið 1910, þá var hann 22 ferkílómetrar en nú er hann um 10 ferkílómetrar. Veðurstofa telur það líklegt að hann hann verði að mestu horfinn árið 2050.

Þjóðgarðinn Snæfellsjökull er mikið sóttur af ferðamenn og sagði Jón Björnsson, þjóðgarðsvörður á Snæfellsnesi, í samtali við RÚV, að breytingarnar á Snæfellsjökli hafi áhrif á svæðið. „Þetta hefur svolítil áhrif að sjálfsögðu á svæðið. Jökullinn er aðdráttarafl þjóðgarðsins, þó það fara nú kannski ekki margir upp á hann, en hann tapar svolitlu gildi á þessu. Þjóðin tapar líka, tveir þriðju hlutar þjóðarinnar hefur þennan jökul fyrir augum. Reykjavík sem dæmi, íbúar Reykjavíkur og nágrennis, þetta er eini jökullinn sem þeir sjá þannig í sjálfu sér er það kannski þjóðin í heild að tapa svolitlu.“

Aukin eldvirkni og skriðhætta

Breytingar á jöklum hafa margvíslegar afleiðingar þar á meðal hækkun sjávar, skriðuföll, aukin eldvirkni og breytingar á lífríki. Íslenskir jöklar geyma um 3500 rúmkílómetra af ís og á vef Hörfandi jökla segir að ef allur þessi ís bráðnaði þá væri hægt að kaffæra allt Ísland í 30 metra djúpu vatni eða hækka sjávarborð heimshafanna um einn cm. Ef allir jöklar heimsins bráðnuðu mundi sjávarborð hækka um allt að 65 metra og kaffæra stóran hluta alls ræktar- og borgarlands jarðarinnar.

Breytingar á jaðri Breiðamerkurjökuls (t.v.) og heildarflatarmál lóna við jökuljaðarinn  á mismunandi tímum frá lokum 19. aldar. Mynd: Hörfandi jöklar

Í Vatnajökulsþjóðgarði blasa við margs konar ummerki um jöklabreytingar sem nú verður vart víða á jörðinni sökum hlýnunar lofthjúpsins af mannavöldum. Þar á meðal er jökulsárlón en það byrjaði að myndast um 1935. Það er nú ásamt Breiðárlóni og nokkrum öðrum minni lónum við jaðar Breiðamerkurjökuls yfir 30 ferkílómetrar að flatarmáli. Síðustu árin hafa lónin samtals stækkað um 0,5 til 1 ferkílómetra árlega að meðaltali. 

Önnur afleiðing jöklabreytinga er að árið 2016 sameinuðust allar ár Skeiðárssands, sem þýðir að nú falla öll vötn frá Skeiðarárjökli í einum farvegi í fyrsta sinn frá Miðöldum. Þessi breyting, sem er af völdum hörfunar jökuljaðarsins, er einhver skýrasta birtingarmynd hlýnandi loftslags hér á landi samkvæmt Hörfandi jöklum. 

Auk þess getur hörfun jökla valdið skriðuföllum úr fjallshlíðum og á síðastliðnum árum hafa miklar skriður eða berghlaup fallið á Morsárjökul og Svínafellsjökul. Hætta er á að hrun ofan í jökullón framan við hopandi jökla valdi skyndilegum flóðbylgjum sem geta ógnað fólki og mannvirkjum. 

Þá er farglétting vegna bráðnunar jökla er talin örva kvikuframleiðslu sem getur leitt til aukinnar gosvirkni en um 2 prósent af virku gosbeltunum liggur undir jökli. Líkanreikningar sem herma eftir jökulhörfuninni á tímabilinu 1890 til 2010 gera ráð fyrir að kvikuframleiðsla aukist um 100 til 135 prósent vegna fargléttingar. Samkvæmt Hörfandi jöklum gætir þessara áhrifa nú þegar í aukinni virkni eldstöðva undir Vatnajökli.

Skora á ríkisstjórnina að lýsa yfir neyðarástandi

Jöklabreytingar í framtíðinni ráðast aðallega af því hve hratt og mikið loftslagið hlýnar. Loftslagsspár gera ráð fyrir að veðurfar á Íslandi hlýni um um það bil 2 gráður á yfirstandandi öld og að jafnvel hlýni enn meira á næstu öld þar á eftir. Jöklalíkön Hverfandi jökla benda til þess að innan 200 ára verði Vatnajökull horfinn að mestu. Þá gæti Vatnajökull misst um 25 prósent af núverandi rúmmáli á næstu 50 árum. 

Í byrjun októ­ber á síðasta ári kom út ný skýrsla loft­lags­sér­fræð­inga á vegum Sam­ein­uðu þjóð­anna þar sem fram kemur að hita­stig á jörð­unni muni hækka um 1,5 gráðu fyrir 2030 ef ekki er brugð­ist hratt við. Í skýrsl­unni er kallað eftir að ríki heims grípi til stór­tækra aðgerða en ef fram­heldur sem horfir gætu stór svæði í heim­inum orðið ólíf­væn­leg. Skýrslan þykir eins­konar loka­út­kall en ljóst er að ef snúa á þróuninni við fyrir 2030 þarf póli­tískan vilja stjórn­valda.

Innan Landverndar eru 40 aðildarfélög um allt land en auk þess eru rúmlega 5000 manns skráðir sem félagar. Mynd: Bára Huld BeckFrjálsu félagasamtökin Landvernd  hafa skorað á ríkisstjórn Íslands að lýsa yfir  neyðarástandi vegna loftslagsbreytinga. Ályktun þess efnis var samþykkt á aðalfundi samtakanna þann 30. apríl síðastliðinn. „Ástandið er þannig að framtíð barnanna okkar er verulega ógnað og framtíð mjög margra lífvera á jörðinni er verulega ógnað. Við verðum að grípa til aðgerða og við verðum að gera það strax. Þetta er neyðarástand,“ sagði Auður Önnu Magnúsdóttir, framkvæmdastjóri Landverndar í viðtali við fréttastofu RÚV.

Samtökunum þykir aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftlagsmálum sem kynnt var síðasta haust ekki ganga nógu langt og benda á að áætlun stjórnvalda er hvorki tímasett né magnbundin. Í ályktun aðalfundar Landverndar eru lagðar til aðgerðir í tíu liðum sem eiga að skila skjótum samdrætti í losun. Meðal annars er lagt til að innheimt verði kolefnisgjald af flug- og skipsfarþegum koma til landsins og að sala á dísil- og bensínbílum verði bönnuð frá 2023. Auk þess er lagt til að styrkjakerfið í landbúnaði verði endurskipulagt og dregið verði úr framleiðslu dýrða afurða um fjörutíu prósent.

Breskir þingmenn hafa samþykkt að lýsa yfir neyðarástandi í umhverfis- og loftlagsmálum. Tillaga þess efnis var samþykkt þann 1. maí síðastliðinn en samþykkt­in er sögð lýsa vilja þings­ins í mál­inu. Rík­is­stjórn­inni ber þó ekki laga­leg skylda til þess að bregðast við henni.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra fékk 82 prósent atkvæða í fyrsta sætið í prófkjörinu, samkvæmt fyrstu tölum.
Bjarni, Jón og Bryndís efst samkvæmt fyrstu tölum
Kjörstöðum hefur nú verið lokað í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi. Bjarni Benediktsson, Jón Gunnarsson og Bryndís Haraldsdóttir skipa þrjú efstu sætin nú þegar tæpur þriðjungur atkvæða hefur verið talinn.
Kjarninn 12. júní 2021
Kári Árnason
Einkareknar forvarnir
Kjarninn 12. júní 2021
AGS býst ekki við að jafnmargir muni ferðast á næstu árum og á árunum fyrir faraldurinn.
Segir hátt vægi ferðaþjónustu og stífa kjarasamningagerð vera áhyggjuefni
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að aukinn sveigjanleiki á vinnumarkaði, til dæmis með því að láta laun fylgja framleiðniþróun í meira mæli, gæti komið í veg fyrir að faraldurinn valdi langtímaskaða í hagkerfinu.
Kjarninn 12. júní 2021
Jón Gnarr
Hugmyndin um Ísland og menn sem giftast náfrænkum sínum
Kjarninn 12. júní 2021
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Uppfærslur hjá Apple á öllum stýrikerfum
Kjarninn 12. júní 2021
Ekkert komið fram sem kalli á breytingu á stefnu um hágæða Borgarlínu
Framkvæmdastjóri Betri samgangna svaraði á dögunum erindi sem þrýstihópur sem vill ódýrari Borgarlínu sendi á ýmsa aðila í vor. Í umfjöllun Betri samgangna er meðal annars bent á að það væri dýrast fyrir samfélagið að verja langmestu fé í stofnvegi.
Kjarninn 12. júní 2021
Stefán Ólafsson
Lágtekjuvandi lífeyrisþega
Kjarninn 12. júní 2021
Mona Lisa frímerkjaheimsins og frægasta frímerki Bandaríkjanna saman á uppboði
Á dögunum var mesta fágæti frímerkjaheimsins boðið upp, 165 ára gamalt einstakt frímerki frá Bresku Gvæjana sem seldist á milljarð króna. Á uppboðinu mátti einnig finna þekktasta prentgalla bandarískrar frímerkjasögu – flugvélina Jenny á hvolfi.
Kjarninn 12. júní 2021
Meira eftir höfundinnBirna Stefánsdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar