Mynd: Aðsend Heiðrún Lind Marteinsdóttir.
Mynd: Aðsend

Sjávarútvegurinn sterk stoð þegar aðrar bresta

Ísland er í alvarlegri efnahagskreppu. Þess er vænst að hundruð milljarða króna tap verði á rekstri ríkissjóðs á næstu misserum og atvinnuleysi er í hæstu hæðum. Kjarninn hitti fulltrúa bæði atvinnulífs og launafólks og fékk þeirra sýn á stöðu mála. Heiðrún Lind Marteinsdóttir framkvæmdastjóri SFS er næst í röðinni og ræðir hér stöðuna í sjávarútvegi.

Áhrif kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins á íslenskan sjáv­ar­út­veg hafa verið tölu­verð á árinu og veru­leik­inn sem blasir við núna í haust, vegna þess bakslags sem hefur orðið í bar­átt­unni við veiruna víða á helstu útflutn­ings­mörk­uðum er lægri verð, aukin birgða­söfnun vegna minni sölu og breyt­ingar á þeim afurðum sem héðan eru flutt­ar.

„Öll óvissa hefur mikil áhrif, upp á að fyr­ir­tæki geti skipu­lagt starf­semi sína og fram­leiðslu og viti hvað er framund­an,“ ­segir Heiðrún Lind Mart­eins­dótt­ir, fram­kvæmda­stjóri Sam­taka fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi (SFS), í sam­tali við Kjarn­ann. 

Blaða­maður hitti á hana í Húsi atvinnu­lífs­ins í Borg­ar­túni nýlega og spurði út í stöð­una í grein­inni í ljósi heims­far­ald­urs, þá við­var­andi umræðu sem er í sam­fé­lag­inu um gjald­töku af auð­lindum hafs­ins, áhrif Sam­herj­a­máls­ins og ýmis­legt fleira.

Heiðrún Lind segir sölu á sjáv­ar­af­urðum hafa orðið erf­iða í lok vetrar þegar veiran lét á sér kræla og þá hafi verið uppi veru­legar áhyggj­ur, en síðan hafi staðan batnað á ný í sum­ar. Nú þegar haustið bresti á sé aftur kippur til baka í sölu sjáv­ar­af­urða og mark­að­ur­inn fyrir ferskan fisk sé aftur orð­inn erf­ið­ur, enda sé veit­inga­húsum víða gert að loka í sótt­varna­skyni og sömu­leiðis fersk­fisk­borðum í mat­vöru­mörk­uð­um.

Auglýsing

„Ein­staka teg­undir eiga erfitt upp­drátt­ar, rækja, bleikja og sjó­fryst, sem dæmi. Það verða ýmis konar áskor­anir sem þarf að takast á við í vet­ur,“ segir Heiðrún Lind. „Ég nefni bara rækj­una sem dæmi, hún fer að mestu leyti á Bret­land. Og þegar öllum er fyr­ir­skipað að vinna að heiman þá kaupir sér eng­inn rækju­sam­lokur í hádeg­in­u.“ 

Lít­ill fiskur borð­aður á Zoom-fundum

Hún seg­ist vona að lang­tíma­á­hrif far­ald­urs­ins á sjáv­ar­út­veg­inn verði ekki mikil en að hún sjái fyrir sér erf­iðan vetur og jafn­vel erfitt næsta ár líka. „Dýr­ustu afurðir okk­ar, þessi ferski fisk­ur, hann er að fara inn á hátt borg­andi mark­aði, veit­inga­hús að miklu leyti og hót­el. En í ein­hverjum til­vikum hafa þessi veit­inga­hús þetta ekki af og munu ekki opna aft­ur,“ segir Heiðrún Lind. Hún nefnir líka að þverr­andi kaup­máttur í útflutn­ings­lönd­unum gæti haft áhrif á fisk­sölu. Einnig gætu fleiri fjar­fundir í við­skipta­líf­inu og færri við­skipta­ferð­ir, sem ýmsir spá að verði fram­tíðin þegar far­ald­ur­inn er að baki, haft áhrif á fisk­sölu. 

„Menn hafa til­einkað sér breytta tækni og þessi betri veit­inga­hús reiða sig á við­skipta­vini sem eru þar í við­skipta­legum erinda­gjörð­u­m,“ segir Heiðrún Lind, en margt bendir til þess að til fram­tíðar munu æ fleiri slíkir fundir fara fram úr fjar­lægð í gegnum Zoom eða Teams, en ekki á yfir máls­verði á veit­inga­húsi. „Við erum öll að til­einka okkur þá tækni og þó menn sjái það kannski ekki í fljótu bragði þá mun það hafa áhrif á fisk­sölu,“ segir Heiðrún Lind.

Afkoman 2019 „ljós í erf­iðum aðstæð­um“

Sjáv­ar­út­vegs­dag­ur­inn svo­kall­aði var hald­inn um miðjan mán­uð­inn. Þar var að venju birt sam­an­tekt um það hvernig íslenskum félögum í sjáv­ar­út­vegi vegn­aði í rekstri sínum á síð­asta ári. Nið­ur­staðan var heilt yfir mjög góð, eins og fjallað var um í frétta­skýr­ingu Kjarn­ans upp úr gögnum sem Deloitte tók saman fyrir SFS og ná til upp­gjörs um 90 pró­sent þeirra félaga sem starfa í íslenskum sjáv­ar­út­vegi. Sam­an­lagður hagn­aður í grein­inni nam 43 millj­örðum í fyrra.

Bára Huld Beck

„Þetta var gott ár í sjáv­ar­út­vegi og afkoman end­ur­speglar það. Við erum lánsöm hvað þetta varð­ar, enda þarf þjóð­fé­lagið nú sem aldrei fyrr að reiða sig á að atvinnu­greinar standi af sér skakka­föllin af völdum kór­ónu­veirunn­ar,“ segir Heiðrún Lind, sem talar um afkom­una sem „ljós í erf­iðum aðstæð­u­m.“ Hún segir að sam­drátt­ur­inn í sjáv­ar­út­vegi það sem af sé þessu ári sé meiri en á nýlegum erf­iðum árum í sjáv­ar­út­vegi.

„Það var minni sam­dráttur á fyrstu sjö mán­uðum árs­ins árið 2017, þegar sjó­manna­verk­fallið leiddi til þess að ekki var dreg­inn sporður úr hafi í sex vik­ur. Sama með efna­hags­hrun­ið, þá var fyrst og fremst lækkun á afurða­verði en magnið hélst til­tölu­lega stöðugt. Það var sam­dráttur 2008 og 2009 sem reynd­ist mjög erf­iður sjáv­ar­út­vegi, en við erum með meiri sam­drátt núna það sem af er þessu ári heldur en var í hrun­inu. Þetta hefur mikil og nei­kvæð áhrif á sjáv­ar­út­veg núna en fyr­ir­tækin eru, heilt yfir, vel í stakk búin inn í árferðið og sjáv­ar­út­vegur mun standa þetta af sér, en þetta verða erf­iðir næstu mán­uð­ir,“ segir Heiðrún Lind. 

Auglýsing

Sam­drátt­ur­inn sem hún ræðir hér um er í magni og verð­mæti í erlendri mynt, en gengi krón­unnar hefur á móti fall­ið. 

„Það hjálpar auð­vitað til. Þegar við sjáum lækkun á afurða­verði í erlendri mynt og minnkun í magni þá hjálpar til að krónan hafi gefið eft­ir. En, til lengri tíma litið þá er það jafn­vægi gjald­mið­ils­ins sem er hinn gullni með­al­veg­ur. Miklar sveiflur í gengi krónu eru ekki góð­ar, fyrir utan það að sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki eru auð­vitað líka með kostnað sem eykst við veik­ingu krónu, þau þurfa að reiða sig á að geta keypt aðföng, olíu, vara­hluti og ann­að, og þá er kannski síður heppi­legt að krónan veik­ist mik­ið. En veik­ing krónu, þegar verð í erlendri mynt lækkar og selt magn minn­kar, hún­léttir und­ir, ekki bara í sjáv­ar­út­vegi heldur í öllum útflutn­ing­i,“ segir Heiðrún Lind.

Ekki gefið að öll fyr­ir­tæki standi þetta af sér

Kór­ónu­veiru­kreppan og aðstæður á útflutn­ings­mörk­uðum koma á mis­mun­andi hátt við íslensk sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki. Heiðrún Lind segir að fyr­ir­tækin sem eru með meiri eins­leitni í fram­leiðslu eigi kannski erf­ið­ara um vik við að bregð­ast við aðstæðum og nefnir sem dæmi fyr­ir­tæki sem hafa fjár­fest mikið í fersk­fisk­vinnslu eigi erf­ið­ara með að færa sig yfir í frystar afurð­ir, hafi jafn­vel ekki frysti­geymslur fyrir þær. 

„En innan SFS eru tæp­lega 130 fyr­ir­tæki, þau eru jafn mis­jöfn og þau eru mörg. Þau fram­leiða ólíkar afurð­ir, eru mis­mun­andi að stærð og búa yfir æði mis­jöfnum fjár­hags­legum styrk. Það er ekki gefið að öll fyr­ir­tæki standi þetta af sér, en sjáv­ar­út­vegur heilt yfir sem gjald­eyr­is­skap­andi atvinnu­grein fyrir Íslend­inga þegar aðrar atvinnu­greinar bresta, á að geta staðið þennan storm af sér,“ segir Heiðrún Lind.

Alltaf til í að taka umræðu um gjald­töku

Við­var­andi umræða er í sam­fé­lag­inu um sjáv­ar­út­veg og það hversu miklu atvinnu­greinin skilar í fjár­hirslur rík­is­ins. Þessi umræða hefur verið hávær að und­an­förnu og skiptar skoð­an­ir, að venju. Heiðrún Lind segir ágætt að talað sé um sjáv­ar­út­veg, það sem hann skapar og skilar til sam­fé­lags­ins.

„Allt er þetta eðli­leg umræða og við eigum að taka hana, sama á hvaða tíma hún kem­ur. En það er hins vegar mik­il­vægt, nú sem fyrr, að við séum með traustar stoðir undir efna­hag lands­ins,“ segir Heiðrún Lind og nefnir að tvær hinar stóru stoð­irn­ar, ferða­þjón­ustan og álið, eigi nú undir högg að sækja.

„Þá hefði ég talið þeim mun mik­il­væg­ara að umræðan sner­ist um það hvernig við skjótum styrk­ari stoðum undir sjáv­ar­út­veg. Hvernig getur hann skapað meira verð­mæti? Umræð­an, því mið­ur, er stundum á þann veg eins og einu verð­mætin geti falist í veiði­gjaldi eða gjaldi fyrir nýt­ingu auð­lind­ar­inn­ar. Auð­linda­gjaldið er bara einn hluti af þeim verð­mætum sem sjáv­ar­út­vegur skilar til sam­fé­lags­ins, að sjálf­sögðu greiðir sjáv­ar­út­vegur skatta og gjöld til sam­fé­lags­ins, tekju­skatt eins og önnur fyr­ir­tæki, trygg­inga­gjald og svo fram­veg­is. Við greiðum góð laun og af þeim greiða starfs­menn útsvar og annað þess hátt­ar. Í því fel­ast verð­mæti en þau fel­ast líka, og ekki síð­ur, í því hvernig við getum hámarkað verð­mætið á afurð­unum þegar við flytjum þær úr land­i,“ segir Heiðrún Lind. 

Birgir Þór Harðarson

„Það að skatt­leggja grein­ina úr hófi mun leiða til þverr­andi sam­keppn­is­hæfni. Það mun draga úr fjár­fest­ing­um, það verður minna svig­rúm til að fjár­festa í nýsköpun og mark­aðs­starfi, öllu því sem á að leiða til verð­mæta­sköp­un­ar. Vel má vera að aukin gjald­taka leiði til þess að meiri fjár­munir fara í rík­is­sjóð til skamms tíma, en til lengri tíma litið mun það þýða þverr­andi sam­keppn­is­hæfni og minni verð­mæti. Og þannig að end­ingu minni verð­mæti til bæði rík­is­sjóðs og sam­fé­lags­ins. Mér finnst umræðan oft ein­földuð að þessu leyti, eins og að verð­mætin verði til með því að við fáum skatt í formi auð­linda­gjalds­ins. Ef að tekjur rík­is­ins á ári eru ríf­lega 900 millj­arðar króna,  þá hefur einn millj­aður til eða frá í formi veiði­gjalds ekki úrslita­á­hrif í því hvort okkur tak­ist að reka Land­spít­al­ann þannig að sómi sé af eða byggja tvær Hörpur á ári eða hvað sem að menn vilja að verði gert fyrir gjald af nýt­ingu auð­linda,“ ­segir Heiðrún Lind, sem segir þó að öll umræða eigi rétt á sér.

Halda verði fisk­vinnslu sam­keppn­is­hæfri

Hún sé þó oft á þann veg að sjáv­ar­út­veg­ur­inn sé svo stór og þar séu allir svo ríkir og skipta þurfi kök­unni öðru­vísi. „Við erum ekki með ríku­legri fisk­veiði­auð­lind en aðrar þjóðir sem við erum að keppa við. Við erum raunar mjög lítil í alþjóð­legu sam­hengi, á lista yfir 100 stærstu fyr­ir­tæki heims hefur eitt íslenskt fyr­ir­tæki ratað inn­,“ ­segir Heiðrún Lind, en það er Sam­herji og þar er starf­semi fyr­ir­tæk­is­ins á heims­vísu und­ir.

Að auki, segir Heiðrún Lind, veit hún ekki til þess að nein önnur þjóð sé með sjáv­ar­út­veg sem að engu leyti reiði sig á fram­lög úr rík­is­sjóði. Sjáv­ar­út­vegur sé að hluta rík­is­styrktur bæði í Evr­ópu­sam­band­inu og í Banda­ríkj­un­um. Við þetta þurfa íslensk fyr­ir­tæki að keppa, segir Heiðrún og tekur dæmi frá Pól­landi.

Vel má vera að aukin gjaldtaka leiði til þess að meiri fjármunir fara í ríkissjóð til skamms tíma, en til lengri tíma litið mun það þýða þverrandi samkeppnishæfni og minni verðmæti.

„[Pól­verjar] hafa verið að treysta veru­lega sam­keppn­is­hæfni sína í vinnslu sjáv­ar­af­urða og hafa meðal ann­ars verið að kaupa íslenskan fisk héðan óunn­inn til að vinna í Pól­landi. Þá má eðli­lega velta fyrir sér, hver er sam­keppn­is­hæfni íslenskrar fisk­vinnslu? Metn­aður okkar liggur auð­vitað í því að full­vinna afurð­irnar hér heima og skapa verð­mætin hér, en sam­keppn­is­hæfnin í íslenskri fisk­vinnslu fer þverr­andi og fram­legðin fer minnk­andi. Við greiðum laun hérna heima sem eru um þrisvar sinnum hærri en starfs­maður fisk­vinnslu í Pól­landi fær. Til við­bótar fá þessi fyr­ir­tæki svo styrki frá ESB og sínu heima­landi til þess að reka starf­semi sína,“ segir Heiðrún Lind.

Hún segir að til fram­tíðar þurfi að huga að því hvernig íslenskur sjáv­ar­út­vegur geti verið sam­keppn­is­hæfur í þessum efn­um, ella gæti farið svo að full­vinnsla afurða hér á landi borgi sig ekki og íslensku fyr­ir­tækin verði bara hrá­efn­is­út­flytj­end­ur, sem flytji óunn­inn fisk beint úr landi.

Auglýsing

„Við munum ekki keppa við þetta með því að skatt­leggja grein­ina enn frek­ar. Við munum ekki keppa við þetta með því að lækka laun í fisk­vinnslu og það er eng­inn vilji til þess, við viljum greiða góð laun. Hingað til höfum við keppt á grund­velli fjár­fest­inga, nýsköp­unar og tækni sem við sjálf höfum búið til í sam­starfi við íslensk tækni­fyr­ir­tæki og hug­vit. Þetta eitt og sér er orðin útflutn­ings­af­urð, sem er orðin ný stoð undir efna­hag­inn okk­ar. Þarna er til dæmis risa­stórt tæki­færi fyrir okkur til að skapa verð­mæti í sjáv­ar­út­vegstengdri tækni. Þarna getum við keppt og ætlum að keppa, en í þessu felst líka áskor­un, því í þessu felst að við erum með þessu að fækka störfum í hefð­bundnum störfum fisk­vinnslu og útgerð­ar,“ segir Heiðrún Lind en bætir við að í stað­inn verði til öðru­vísi störf við það að stýra vél­un­um, betri og lík­am­lega létt­ari störf.

Sam­eig­in­legt verk­efni sam­fé­lags­ins að takast á við sjálf­virkni­væð­ingu

Þetta sé þó áskor­un, því aðstoða verði þá sem missa þau störf sem vélar leysi af hólmi við að takast á við nýja til­veru. „Það er ekki bara verk­efni sjáv­ar­út­vegs, það hlýtur að vera sam­eig­in­legt verk­efni okkar sem sam­fé­lags, að takast á við þessa sjálf­virkni­væð­ingu. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn er bara fyrsta atvinnu­greinin af mörgum sem er komin í þessa veg­ferð og aðrar munu fylgja á eft­ir, þar sem sjálf­virkni og gervi­greind munu koma í auknum mæli inn. En ef við getum lækkað kostnað með því að auka tækni í vinnslu, þá getum við verið sam­keppn­is­hæf,“ segir Heiðrún Lind. 

Metn­að­ur­inn sjá­ist í fjár­fest­ing­unni

Hún segir að metn­aður íslenskra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja standi til þess að fjár­festa í tækn­inni, bæði á sjó og landi til að halda í sam­keppn­is­hæfni sína. Nefnir hún þar sex til sjö millj­arða fjár­fest­ingu í nýrri fisk­vinnslu Sam­herja á Dal­vík, sjö millj­arða fjár­fest­ingu Eskju á Eski­firði, þriggja millj­arða fjár­fest­ingu Brims í Reykja­vík og tveggja til þriggja millj­arða fjár­fest­ingu G.Run í Grund­ar­firði, í það einmitt að full­vinna afurðir í landi með hjálp nýj­ustu tækn­i.  „Við ætlum okkur síst af öllu að verða bara hrá­efn­is­út­flytj­andi, við ætlum að keppa í full­vinnslu afurða,“ segir Heiðrún Lind.

Öll nei­kvæð umræða hefur áhrif

Brátt verður liðið ár síðan að fjöl­miðlar ljóstr­uðu upp um mögu­lega sak­næma við­skipta­hætti Sam­herja í Namibíu og hefur málið síðan verið til rann­sóknar hjá þar til bærum yfir­völdum hér á Íslandi og ytra. Blaða­maður spurði Heiðrúnu Lind að því hvort hún teldi mál fyr­ir­tæk­is­ins hafa haft áhrif á ímynd íslensks sjáv­ar­út­vegs.

„Öll nei­kvæð umræða hefur að sjálf­sögðu áhrif á atvinnu­grein­ina í heild sinni og sér­stak­lega þegar stór og öflug fyr­ir­tæki eiga í hlut. En það er hins vegar þannig að hvert og eitt fyr­ir­tæki verður að svara fyrir sitt leyti hvernig það hagar starf­semi sinni og hvort að það starfi í sam­ræmi við lög og regl­ur. Sem sam­tök gerum við auð­vitað þá kröfu að allir fylgi þeim leik­reglum sem settar hafa ver­ið, af hálfu lög­gjafans og af hálfu sam­fé­lag­ins. Að mínu viti er það þó jákvætt í þessu ann­ars nei­kvæða máli, að það er til staðar lög­gjöf sem tekur á svona málum og þessum ásök­unum sem uppi eru. Málið er þá komið til rann­sóknar hjá þeim yfir­völdum sem eru til þess bær og við verðum að treysta þeim yfir­völd­um, og hugs­an­lega síðar dóm­stól­um, til að skera úr um hvort hátt­semin hafi verið í sam­ræmi við lög eða ekki. Að svo komnu máli verðum við að leyfa rétt­ar­rík­inu að hafa sinn gang,“ segir Heiðrún Lind.

Hún seg­ist ekki hafa heyrt af því að önnur íslensk fyr­ir­tæki hafi fengið fyr­ir­spurnir frá kaup­endum eða lent í vand­ræðum af ein­hverju tagi vegna máls Sam­herja.

„Þessar ásak­anir varða enda ekki starf­semi fyr­ir­tæk­is­ins á Íslandi. Mér finnst stundum ágætt að hugsa til þess að við sem mann­eskjur gerum mis­tök á hverjum ein­asta degi. Fyr­ir­tæki gera líka mis­tök. Með því er ég ekki að segja að það eigi ekki að hafa neinar afleið­ing­ar, en umhverfið má ekki verða þannig að fyr­ir­tæki eða stjórn­endur þeirra megi engin mis­tök gera. Væri það raun­in, þá væru ólík­lega teknar ákvarð­anir í erf­iðum aðstæð­um. Það væri ekki góð staða. En hvað þetta til­tekna mál áhrærir sem þú nefn­ir, þá hefur það ekki haft áhrif á íslenskan sjáv­ar­út­veg í heild sinni eða sölu íslenskra sjáv­ar­af­urða erlend­is. Bless­un­ar­lega.“

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnArnar Þór Ingólfsson
Meira úr sama flokkiViðtal