Mynd: Stjórnarskrárfélagið

Stjórnarskrárdraugurinn vakinn með öflugri undirskriftarsöfnun og peningum úr fortíðinni

Á árinu sem er að líða safnaði hópur alls rúmlega 43 þúsund undirskriftum til stuðnings nýju stjórnarskránni. Hópnum tókst að vekja athygli á sér með ýmsum hætti, meðal annars vel heppnuðu veggjakroti. Í vegferðinni naut hann fjármuna sem safnað var fyrir rúmum áratug. Og höfðu legið óhreyfðir á bankareikning norður í landi alla tíð síðan.

Nýja stjórnarskráin er orðin næstum áratugagömul. Saga hennar hófst haustið 2009 og henni átti að ljúka í október 2012, með ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig fór þó ekki. 

Þótt niðurstaða atkvæðagreiðslunnar hafi sú að 64,2 prósent þeirra sem tóku þátt hafi sagt já við því að tillögur svokallaðs stjórnlagaráðs yrðu lagðar til grundvallar að frumvarpi að nýrri stjórnarskrá þá er stjórnarskráin enn alveg eins og hún var þennan dag í október 2012. 

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tók frumvarpið svo til meðferðar, gerði á því breytingar og lagði fram á þinginu. Þar tókst ekki að koma því í gegn fyrir kosningarnar 2013 og þannig hafa mál staðið síðan þá. 

Ferli í átt frá nýrri stjórnarskrár

Þótt fyrirferðamikill og hávær hópur fólks sem vill nýju stjórnarskránna hafi haldið uppi linnulausri baráttu fyrir henni alla tíð síðan þá hefur lítið þokast. 

Í stjórnarsáttmála þeirrar óvenjulegu ríkisstjórnar sem nú situr að völdum – skipuð flokkum frá vinstri, yfir miðju og til hægri – kom fram að ríkisstjórnin myndi „halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og nýta meðal annars til þess aðferðir almenningssamráðs.“

Þeirri vinnu er nú lokið og hyggst Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra leggja fram frumvörp um nokkrar breytingar á stjórnarskrá á yfirstandandi þingi, en sem venjulegur þingmaður. 

Auglýsing

Þeim sem vilja umfangsmiklar breytingar á stjórnarskránni þykir ekki mikið til þeirra áforma koma. Það sást til að mynda á því að alls 15 þingmenn Samfylkingar, Pírata, Flokks fólksins og tveir utan flokka lögðu fram eigið frumvarp til stjórnskipunarlaga á Alþingi sem byggir á tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá, en með þeim breytingum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerði á því 2013. 

Það frumvarp á enga möguleika að verða samþykkt. Um táknræna framlögn var að ræða.

Söfnuðu 74 prósent fleiri undirskriftum en stefnt var að

Helst andstæðingar stjórnarskrárbreytinga töldu að sigurinn væri unnin í þessu máli. Með hverju árinu yrði erfiðara að vekja draug nýju stjórnarskrárinnar af því dái sem hann hafði verið í frá vorinu 2013. Von bráðar mætti taka tækin sem héldu í honum veiku lífi úr sambandi og nýja stjórnarskráin yrði öll um ókomna tíð. 

Við þær aðstæður, og þá stemmningu, réðust Samtök kvenna um nýja stjórnarskrá, í samvinnu við Stjórnarskrárfélag Íslands, í það verkefni sumarið 2020 að safna undirskriftum til að hvetja Alþingi til að klára samþykkt nýju stjórnarskrárinnar. 

Markmiðið var að safna að minnsta kostið 25 þúsund undirskriftum. Þegar undirskriftirnar voru afhentar Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra og öðrum fulltrúum stjórnmálaflokka þann 20. október, þegar átta ár voru liðin upp á dag frá því að þjóðaratkvæðagreiðslan hafði farið fram, höfðu 43.423 skrifað undir. Verkefnið hafði skilað því að Samtökum kvenna um nýja stjórnarskrá tókst að ná í 74 prósent fleiri undirskriftir en upphaflega var stefnt að. 

Ein fyrirsvarsmanna átaksins er Katrín Oddsdóttir, lögmaður og aðgerðarsinni.
Mynd: Bára Huld Beck

Samhliða tókst að endurvekja umræðu um það ferli sem félagið, og þeir sem að því standa, hafa barist fyrir að verði viðurkennt sem hið rétta til að smíða nýjan samfélagssáttmála. Það er ferli sem hófst með tveimur Þjóðfundum, sem haldnir voru 2009 og 2010, leiddi til kosninga til stjórnlagaþings og síðar til skipunar stjórnlagaráðs eftir að kosningin á stjórnlagaþingið var dæmd ólögmæt og þess frumvarps um innihald nýrrar stjórnarskrár sem hin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla fór svo fram um 20. október 2012. 

Þrjár milljónir frá einum aðila

Hópurinn sem stóð að undirskriftasöfnuninni vann allt starf sitt í sjálfboðavinnu. Til þess að ná nægjanlegri athygli þá þurfti fjármuni til að kosta birtingu á efni frá félaginu í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum þar sem vakin yrði athygli á söfnuninni. 

Þess vegna var farið að safna.

Fjáröflunin var með ýmsum hætti. Mest áhersla var lögð á framlög frá einstaklingum, framlög vegna sölu bóka og vegna sölu á töskum og bolum. Fyrstu framlögin komu inn á reikning Stjórnarskrárfélagsins í byrjun maí 2020 og í lok október höfðu alls safnast 4.415.184 krónur. 

Flest framlögin komu frá einstaklingum. Kjarninn fékk aðgengi að yfirliti yfir þau og þar sást að uppistaðan eru örframlög. Flestir einstaklingar gefa nokkur þúsund krónur. Samtals nema ofangreind framlög rúmlega 1,4 milljón króna.

Auglýsing

Þá stóðu eftir þrjár milljónir króna sem Stjórnarskrárfélaginu tókst að safna. Þær komu frá einum aðila.

Mauraþúfan sem safnaði milljónum

Í aðdraganda fyrri Þjóðfundarins, sem haldinn var 2009, var myndaður undirbúningshópur einstaklinga með afar ólíkan bakgrunn. Þessi hópur taldi sig eiga það sameiginlegt að hafa talað fyrir skipulagðri sameiginlegri umræðu og hugmyndavinnu meðal þjóðarinnar til þess að finna bestu leiðina til framfara við nýjar aðstæður. Hópurinn kallaði sig Mauraþúfuna með vísan til þess sem á ensku hefur verið kallað „Collective Intelligence“. Þegar samtökin voru formlega stofnuð, í september 2009, sagði í tilkynningu til fyrirtækjaskrár að tilgangur þeirra væri „að halda Þjóðfund og fylgja honum eftir.“

Um var að ræða hóp sem var nokkuð flæðandi að stærð. Um tíma kom starfaði tónlistarkonan Björk Guðmundsdóttir með honum. Um tíma Guðfinna Bjarnadóttir, fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Og um tíma var Ólafur Stephensen, fyrrverandi ritstjóri bæði Fréttablaðsins og Morgunblaðsins og núverandi framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda, á meðal þeirra sem sagðir voru tilheyra hópnum á heimasíðu Þjóðfundarins. 

Kjarninn í Mauraþúfunni voru þó þeir níu einstaklingar sem skipuðu stjórn samtakanna. Og skipa hana enn samkvæmt þeim gögnum sem aðgengileg eru í fyrirtækjaskrá.

Á meðal þeirra voru núverandi heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir, Halla Tómasdóttir sem síðar fór í forsetaframboð og frumkvöðullinn Guðjón Már Guðjónsson, oftast kenndur við OZ. Aðrir meðlimir voru Bjarni Snæbjörn Jónsson, Gunnar Jónatansson, Haukur Ingi Jónasson, María Ellingsen, Þorgils Völundarson og Lárus Ýmir Óskarsson, sem var kjörinn formaður stjórnar. 

Þjóðfundurinn sem fram fór árið 2009.
Mynd: Brian Suda

Fjölmargir aðilar, einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir og félagasamtök lögðu til fé svo að Þjóðfundurinn yrði að veruleika. Útlagður kostnaður við fundahaldið var áætlaður um 27 milljónum króna á endanum. Ríkisstjórn, Reykjavíkurborg og ríflega 70 fyrirtæki, sveitarfélög, félagasamtök, stofnanir og einstaklingar voru í hópi stuðningsaðila. Þar af lagði ríkisstjórn Íslands til sjö milljónir króna úr ríkissjóði og Reykjavíkurborg lánaði Laugardalshöllina undir fundinn. 

Einn launaður starfsmaður var við verkið, verkefnisstjórinn, Kristín Erna Arnardóttir. Hún var ráðin tímabundið og laun hennar greidd af þeim frjálsu framlögum, sem verkefnið hafði fengið.

Þegar Þjóðfundarverkefninu lauk voru enn til fjármunir. Samkvæmt því sem kom fram á styrktarsíðu verkefnisins átti að setja það fé sem eftir sat í „kostnað við eftirfylgni við Þjóðfundinn“. 

Féð var sett inn á bankareikning hjá Sparisjóði Suður-Þingeyinga og þar lá það fram á sumarið 2020. Þegar stjórn Mauraþúfunnar, sem hafði þá ekki hist árum saman, barst beiðni um styrk.

Beint framhald af Þjóðfundinum 2009

Sú beiðni kom frá stjórn Stjórnarskrárfélagsins. Í henni sitja Katrín Oddsdóttir formaður, Sigurður Hr. Sigurðsson ritari og Kristín Erna Arnardóttir gjaldkeri, sem hafði starfað við Þjóðfundinn 2009 sem verkefnastjóri.

Með beiðninni fylgdi áætlun um framkvæmd og kostnað verkefnisins. Í henni var meðal annars farið yfir hvernig tímalína þess yrði frá miðjum júlímánuði og fram að 20. október, þegar undirskriftir yrðu afhentar. Samkvæmt kostnaðaráætlun átti verkefnið að kosta um 3,3 milljónir króna. Þorri þess kostnaðar féll til vegna birtinga á auglýsingum.

Stjórn Mauraþúfunnar samþykkti beiðnina. Samkvæmt upplýsingum Kjarnans þá setti enginn í stjórn samtakanna sig á móti því að fjármununum sem legið höfðu á bankareikningi norður í landi í öll þessi ár yrði ráðstafað með þessum hætti. 

Auglýsing

Þann 15. september síðastliðinn voru þrjár milljónir króna millifærðar inn á reikning Stjórnarskrárfélagsins.  

Það er ekki hægt að þvo burt skilaboð sem eiga erindi

Kjarninn óskaði eftir því að fá að sjá yfirlit yfir útgjöld vegna undirskriftasöfnunar félagsins, og fékk það. Í þeim gögnum sést að kostnaður alls var rúmlega 16 prósent undir áætlun. Heildarkostnaður var tæplega 2,8 milljónir króna. Nær allur kostnaður var vegna birtingar á auglýsingum í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum, líkt og lagt hafði verið upp með í kostnaðaráætlun. Kostnaður við það átak sem vakti einna mesta athygli á verkefninu, þegar veggur sem þegar var þakinn veggjakroti var málaður með orðunum „Hvar er nýja stjórnarskráin?“, var sáralítill. Málningin kostaði 168 þúsund krónur og pizzur fyrir málaranna 22 þúsund krónur.

Sjálfboðaliðar á vegum verkefnisins höfðu vikum saman verið að koma skilaboðum þess fyrir á öðrum svæðum í höfuðborginni þar sem að veggjakrot var þegar til staðar. En í október var ákveðið að mála stórt vegglistaverk á vegg við bíla­stæði milli Sölv­hóls­vegar og Skúla­götu, við hlið atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Sú aðgerð var þó ekki á vegum Samtaka kvenna um nýja stjórnarskrá né Stjórnarskrárfélagsins, heldur stóð Narfi Þorsteinsson og skiltamálun hans fyrir henni.

Tveimur dögum eftir að verkið var fullklárað lét rekstrarfélag stjórnarráðsins háþrýstiþvo skilaboðin í burtu, eftir að ábending hafði borist frá ráðuneytinu. það var í fyrsta sinn sem að veggurinn, sem hefur verið útataður í veggjakroti árum saman, var þrifinn. Annar veggur við hlið hans sem er líka þakinn vegglist, en inniheldur ekki pólitísk skilaboð, fékk að standa óáreittur. 

Vegglistaverkið sem var háþrýstiþvegið af.
Mynd: Aðsend

Ákvörðun stjórnarráðsins að þrífa skilaboðin í burtu var það besta sem gat gerst fyrir undirskriftasöfnunina. Athæfið varð frétt á öllum miðlum landsins og það rataði í umræður í þingsal þar sem Jón Þór Ólafs­son, þingmaður Pírata, sagði meðal annars: „Það er tákn­rænt að þegar stjórn­völd kom­ast ekki lengur upp með það að sópa nýju stjórn­ar­skránni undir teppið þá bein­línis háþrýsti ­þvo þau burt sann­leik­ann um van­virð­ingu þeirra við þjóð­ar­vilj­ann.“ 

Í kjölfarið réðst Stjórnarskrárfélagið í að mála vegglistaverkið á annan vegg, skammt frá þeim sem hafði verið þrifinn. Það verk stendur enn.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar