Mynd: Birgir Þór

Er tími fimm flokka stjórna eða minnihlutastjórna runninn upp?

Á hinum Norðurlöndunum eru átta til tíu flokkar á þingi og hefð er fyrir myndum ríkisstjórna margra flokka eða minnihlutastjórna sem njóta verndar annarra gegn falli. Íslenska flokkakerfið hefur þróast hratt í sömu átt síðastliðinn rúma áratug og nýjasta kosningaspá Kjarnans sýnir að erfitt yrði að mynda ríkisstjórn eftir gömlum hefðum. Eru nýir tímar fram undan í íslenskum stjórnmálum?

Það hvort Flokkur fólks­ins nái inn manni í kom­andi kosn­ingum getur ráðið úrslitum um myndun næstu rík­is­stjórnar ef styðj­ast á við hefðir í þeim efn­um, sam­kvæmt nýj­ustu kosn­inga­spá Kjarn­ans og Bald­urs Héð­ins­son­ar.

Fylgi Flokks fólks­ins mælist 4,7 pró­sent og því senni­legt að flokk­ur­inn nái inn kjör­dæma­kjörnum manni í ein­hverju kjör­dæmi. Ef flokk­ur­inn bætir við sig nokkrum atkvæð­um, og fer yfir fimm pró­sent þrösk­uld­inn, þá fær hann jöfn­un­ar­menn. Og þá, miðað við núver­andi stöðu, er rík­is­stjórnin fall­in. Hún næði ein­ungis 31 þing­manni út úr 47,8 pró­sent sam­eig­in­legu fylgi sínu.

Ef Flokkur fólks­ins næði inn einum kjör­dæma­kjörnum þing­manni en engum jöfn­un­ar­manni myndi rík­is­stjórnin rétt halda með 32 þing­menn gegn 31. Ef  Flokkur fólks­ins næði hins vegar ekki inn á þing myndi það þýða að stjórn­ar­flokk­arnir fengu 33 þing­menn og hefðu þriggja manna meiri­hluta. 

Fimm flokka þarf til án Sjálf­stæð­is­flokks

Til að mynda rík­is­stjórn án Sjálf­stæð­is­flokks þyrfti alltaf fimm flokka, eða minni­hluta­stjórn. Þannig væri til að mynda hægt að mynda fimm flokka stjórn frá miðju til vinstri með aðkomu Fram­sókn­ar­flokks, Vinstri grænna, Sam­fylk­ing­ar, Pírata og Sós­í­alista­flokks (53,7 pró­sent sam­eig­in­legt fylg­i), sem hefði 36 þing­menn á móti 27, ef Flokkur fólks­ins nær ekki inn. Slík stjórn myndi skilja Sjálf­stæð­is­flokk, Mið­flokk og Við­reisn, allt flokka sem stað­setja sig hægra megin við þá flokka sem hana myndu mynda, eftir í stjórn­ar­and­stöðu. For­dæmi eru fyrir fimm flokka stjórnum á hinum Norð­ur­lönd­un­um. Sitj­andi rík­is­stjórn Finn­lands sam­anstendur til að mynda af slíkum fjölda flokka. 

Niðurstöður kosningaspárinnar 6. september 2021

Sá mögu­leiki væri einnig fyrir hendi að t.d. þrír stærstu flokk­arnir innan þess­arar blokkar yrðu minni­hluta­stjórn með 24 þing­menn, en að Píratar og Sós­í­alista­flokk­ur­inn myndu verja hana falli gegn því að fá til­tekin stefnu­mál sín í far­veg. Eða að Sjálf­stæð­is­flokkur og einn flokkur til myndi minni­hluta­stjórn, fáist aðrir tveir flokkar til að verja hana falli.

Það er fyr­ir­komu­lag sem tíðkast víða á Norð­ur­lönd­unum en minni­hluta­stjórnir eru við stjórn­völ­inn í Nor­egi, Sví­þjóð og Dan­mörku sem stend­ur. Flokka­kraðak er ekki nýtt fyr­ir­bæri í stjórn­málum þessa helstu nágranna­landa okk­ar. Það eru níu flokkar á þingi í Nor­egi og kann­anir benda til þess að sá fjöldi hald­ist í kosn­ingum þar í landi um næstu helgi. Í Dan­mörku eru flokk­arnir tíu auk þess sem fjórir þing­menn koma frá Fær­eyjum og Græn­landi. Í Finn­landi eru tíu flokkar á þingi, og tveir þeirra ein­ungis með einn þing­mann. Í Sví­þjóð eru flokk­arnir átta. 

Er kom­inn tími á minni­hluta­stjórn?

Engin hefð er þó fyrir því að mynda minni­hluta­stjórn í kjöl­far kosn­inga hér­lend­is. Síð­asta slíka stjórnin var mynduð í nokkra mán­uði snemma árs 2009 þegar Sam­fylk­ingin og Vinstri græn mynd­uðu minni­hluta­stjórn fram að kosn­ingum sem fóru fram í apríl það ár. Þeir flokkar voru með 27 þing­menn á þeim tíma en Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn varði stjórn­ina falli með sína sjö þing­menn. 

Auglýsing

Þeir flokkar sem eru í hægra hólfi stjórn­mál­anna, Sjálf­stæð­is­flokk­ur, Fram­sókn­ar­flokk­ur, Við­reisn og Mið­flokk­ur, geta fræði­lega myndað fjög­urra flokka rík­is­stjórn með í mesta lagi 35 þing­menn. Nái Flokkur fólks­ins inn færi sá fjöldi þó niður í 33.

Ólík­legt verður að telj­ast að þessi fjórir flokkar nái saman í ljósi þess að per­sónu­leg sam­skipti ýmissa for­svars­manna þeirra eru með þeim hætti að vart er flötur á sam­starfi, auk þess sem Við­reisn hefur sett stórar kerf­is­breyt­ingar sem Sjálf­stæð­is­flokkur og Mið­flokkur eru mót­falln­ir, efst á kosn­inga­stefnu sína. Þar ber helst að nefna breyt­ingar á fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­inu og gjald­miðla­mál. 

Þróun fylgis framboða í kosningaspánni
Kosningaspáin er unnin í aðdraganda kosninga til Alþingis 2021.
B C D F M P S V Aðrir

Þá er ótal­inn sá mögu­leiki að sitj­andi stjórn­ar­flokkar taki einn nýjan flokk með sér í rík­is­stjórn. Sá flokkur yrði ekki Sam­fylk­ing, Píratar eða Sós­í­alista­flokkur Íslands, enda hafa þeir allir úti­lokað sam­starf með Sjálf­stæð­is­flokkn­um. Því yrði um Við­reisn (sex þing­menn) eða Mið­flokk (fjóra þing­menn) að ræða. Hvort það stærð­fræði­dæmi myndi ganga upp í raun­veru­leik­an­um, þegar máta þyrfti stefnu­mál flokk­anna saman og mynda starf­hæfa rík­is­stjórn, er svo önnur spurn­ing.

Fram­sókn hress­ist en Vinstri græn og Píratar að dala

Litlar breyt­ingar urðu á fylgi flokka milli kosn­inga­spáa. Helst ber að nefna að Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn bætti við sig 0,9 pró­sentu­stigum og mælist nú með einu pró­sentu­stigi meira fylgi en flokk­ur­inn fékk í síð­ustu kosn­ing­um. Þá halda Vinstri græn áfram að dala og hafa nú tapað tveimur pró­sentu­stigum frá 25. ágúst, og mæl­ast með 11,7 pró­sent fylgi. Verði það nið­ur­staðan á kom­andi kjör­degi mun flokkur for­sæt­is­ráð­herra tapa næstum þriðj­ungi af fylgi sínu milli kosn­inga. 

Píratar hafa líka verið að missa flugið og eru nú að mæl­ast með 2,2 pró­sentu­stigi minna en þeir mæld­ust með um miðjan síð­asta mán­uð, eða 10,4 pró­sent. Það er þó enn yfir kjör­fylgi Pírata 2017. 

Þótt flokkur Ingu Sæland mælist minnstur á meðal þeirra sem eiga möguleika á að koma manni inn á þing þá getur endanlegt fylgi hans ráðið úrslitum um myndum ríkisstjórna, þrátt fyrir að Flokkur fólksins yrði ekki í þeim ríkisstjórnum.
Mynd: Bára Huld Beck

Stöð­ug­leiki virð­ist vera kom­inn í fylgi Sós­í­alista­flokks­ins sem hefur verið á svip­uðum slóðum í þremur kosn­inga­spám í röð eftir hraða aukn­ingu vik­urnar á und­an. Mið­flokk­ur­inn virð­ist ekk­ert vera að ná að hress­ast og hefur nú ekki mælst með yfir sjö pró­sent fylgi frá því um miðjan júní. Sam­fylk­ingin er við kjör­fylgi, Við­reisn rúmum þremur pró­sentu­stigum yfir því og Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn um pró­sentu­stigi undir því sem sem hann fékk haustið 2017. Sá síð­ast­nefndi er áfram sem áður langstærsti flokkur lands­ins með 24,3 pró­sent fylgi.

Auglýsing

Þær kann­anir sem liggja til grund­vallar nýj­ustu kosn­inga­spánni eru eft­ir­far­andi:

  • Skoð­ana­könnun MMR í sam­starfi við Morg­un­blaðið 18 - 24. ágúst (vægi 18,0 pró­sent)
  • Skoð­ana­könnun Mask­ínu í sam­starfi við Frétta­stofu Stöðvar 2, Bylgj­unnar og Vísis 13 – 23. ágúst (9,6 pró­sent)
  • Þjóð­ar­púls Gallup 16. ágúst-29. ágúst (vægi 35,9 pró­sent)
  • Skoð­ana­könnun MMR í sam­starfi við Morg­un­blaðið 24 - 3. sept­em­ber (vægi 36,5 pró­sent)

Hvað er kosn­­inga­­spá­in?

Fyrir hverjar kosn­ingar um allan heim birta fjöl­miðlar gríð­ar­legt magn af upp­lýs­ing­um. Þessar upp­lýs­ingar eru oftar en ekki töl­fræði­leg­ar, byggðar á skoð­ana­könn­unum þar sem fólk hefur verið spurt hvernig það upp­lifir stjórn­málin og hvað það getur ímyndað sér að kjósa. Stjórn­mála­fræð­ingar og fjöl­miðlar kepp­ast svo við að túlka nið­ur­stöð­urnar og veita almenn­ingi enn meiri upp­lýs­ingar um stöð­una í heimi stjórn­mál­anna.

Auglýsing

Allar þessar kann­anir og allar mögu­legar túlk­anir á nið­ur­stöðum þeirra kunna að vera rugl­andi fyrir hinn almenna neyt­anda. Einn kannar skoð­anir fólks yfir ákveðið tíma­bil og annar kannar sömu skoð­anir á öðrum tíma og með öðrum aðferð­um. Hvor könn­unin er nákvæm­ari? Hverri skal treysta bet­ur? Svarið er oftar en ekki óljóst því vand­inn er að hinn almenni kjós­andi hefur ekki for­sendur til að meta áreið­an­leika hverrar könn­un­ar.

Þar kemur kosn­inga­spáin til sög­unn­ar.

Kosn­­­inga­­­spálíkan Bald­­­urs Héð­ins­­­sonar miðar að því að setja upp­­­lýs­ing­­­arnar sem skoð­ana­kann­­­anir veita í sam­hengi. Fyr­ir­liggj­andi skoð­ana­kann­­­anir eru teknar saman og þeim gefið vægi til þess að spá fyrir um úrslit kosn­­­inga. Nið­ur­stöður spálík­ans­ins eru svo birtar hér á Kjarn­anum reglu­lega í aðdrag­anda kosn­inga.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar