Mynd: Bára Huld Beck

Nokkrar tillögur um breytt fiskveiðistjórnunarkerfi komnar fram

Þrír stjórnarandstöðuflokkar hafa kynnt frumvörp um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða á fyrstu dögum nýs þings. Öll snúa þau að því að endurskilgreina hvað teljist tengdir aðilar og hafa þann tilgang að sporna við því að veiðiheimildir safnist á fáar hendur. Ríkisstjórnin ætlar að skipa nefnd til að „kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum og meta þjóðhagslegan ávinning fiskveiðistjórnunarkerfisins.“

Á síð­asta kjör­­tíma­bili lagði þing­­flokkur Við­reisnar auk þing­­manna Pírata og Sam­­fylk­ingar fram frum­varp um breyt­ingar á lögum um stjórn fisk­veiða sem fól í sér að sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tæki sem hefðu meira en eitt pró­­sent af heild­­ar­afla á sínum höndum þyrftu að skrást á hluta­bréfa­­mark­að. Ef fyr­ir­tæki réðu yfir 8-12 pró­­sentum heild­­ar­afla­hlut­­deildar gætu ein­stakir hlut­hafar og aðilar honum tengdir ekki farið með meira en tíu pró­­sent hluta­fjár eða atkvæð­is­rétt­­ar.

Þing­flokkur Við­reisnar hefur nú lagt frum­varpið fram aft­ur, í þetta sinn einn síns liðs. Til­gang­ur­inn er sagður þrí­þætt­ur. Í fyrsta lagi er því ætlað að auka gagn­sæi fjár­hags­upp­lýs­inga með kröfum um skrán­ingu á skipu­legum hluta­bréfa­mark­aði. Í öðru lagi felur það í sér kröfu um dreifða eign­ar­að­ild stærri útgerð­ar­fyr­ir­tækja. Í þriðja lagi afmarkar það með skýr­ari hætti en gild­andi lög það hámark í heild­ar­afla­hlut­deild sem ein­stakir aðilar eða tengdir aðilar geta ráðið yfir.

Við­reisn hefur líka lagt á ný fram frum­varp um tíma­bind­ingu veiði­heim­ilda til 20 ára. Ef það yrði að lögum myndi heild­ar­afla­hlut­deild í öllum teg­undum fyrn­ast um fimm pró­sent á ári og sama hlut­deild í kjöl­farið seld á upp­boðs­mark­aði til 20 ára í senn. 

Þing­flokkur Flokks fólks­ins hefur líka lagt aftur fram frum­varp sem áður hefur komið fram en hlaut ekki braut­ar­gengi um breyt­ingu á lögum um stjórn fisk­veiða. Til­gangur þess er að tryggja „virka sam­keppni og sporna við því að veiði­heim­ildir safn­ist á fáar hend­ur.“ 

Ef frum­varpið yrði að lögum myndi skil­grein­ing á tengdum aðilum breyt­ast þannig að aðilar mættu eiga, beint eða óbeint, 20 pró­sent af hlutafé eða stofnfé í öðru fyr­ir­tæki sem heldur á kvóta. Það þak er í dag 50 pró­sent. Auk þess yrðu eft­ir­lits­heim­ildir Fiski­stofu efldar umtals­vert svo stofn­unin geti rann­sakað með „við­hlít­andi hætti hvort tengsl séu á milli aðila“.

Vilja miða við lög um pen­inga­þvætti

Þing­flokkur Sam­fylk­ing­ar­innar er ekki eft­ir­bátur kollega sinna í stjórn­ar­and­stöð­unni og leggur fram sitt eigið frum­varp um breyt­ingu á lögum um stjórn fisk­veiða. Líkt og í hinum til­fell­unum er um end­ur­fram­lagn­ingu að ræða. 

Frum­varpið miðar að því að hrinda í fram­kvæmd til­lögum verk­efna­stjórnar um bætt eft­ir­lit með fisk­veiði­auð­lind­inni sem verk­efna­stjórnin skil­aði til sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra 30. des­em­ber 2019, en Oddný Harð­ar­dótt­ir, þing­maður Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, sat í þeirri verk­efna­stjórn. 

Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, sat í verkefnastjórninni.
Mynd: Bára Huld Beck

Efni frum­varps­ins er meðal ann­ars það að lagðar eru til breyt­ingar á skil­grein­ingu hug­taks­ins „tengdir aðil­ar“ í lögum um stjórn fisk­veiða. Í frum­varpi Sam­fylk­ing­ar­innar er í fyrsta lagi lagt til að miðað verði við að aðilar telj­ist tengdir fari annar aðil­inn með að minnsta kosti 25 pró­sent hluta­fjár, stofn­fjár eða atkvæð­is­réttar í hin­um, til sam­ræmis við lög um aðgerðir gegn pen­inga­þvætti og fjár­mögnun hryðju­verka. Í öðru lagi er lagt til að til tengdra aðila telj­ist lög­að­ilar sem stjórnað er af sömu ein­stak­lingum og hjón, sam­búð­ar­fólk, börn þeirra og fóst­ur­börn auk lög­að­ila í þeirra eigu. Í þriðja lagi er lögð til ítar­legri skil­grein­ing á því hvað felist í raun­veru­legum yfir­ráðum en kveðið er á um í gild­andi lögum um stjórn fisk­veiða. Að lokum er kveðið á um máls­með­ferð Fiski­stofu þegar sam­an­lögð afla­heim­ild ein­stakra aðila og tengdra aðila er yfir sex pró­sent af heild­ar­verð­mæti allra teg­unda sem sæta tak­mörk­unum á leyfi­legum heild­ar­afla.

Rík­is­stjórnin ætlar að skipa nefnd

Þegar áður­nefnd loka­skýrsla verk­efna­stjórnar um bætt eft­ir­lit með fisk­veiði­auð­lind­inni var brit kom í ljós að hún gerði engar til­­­­lögur að breyt­ingum á kvóta­­­­þaki eða kröfu um hlut­­­­­fall meiri­hluta­­­­­eignar í tengdum aðil­­um. 

Krist­ján Þór Júl­í­us­son, þáver­andi ráð­herra mála­flokks­ins, hafði þá þegar lagt fram tvenn drög að frum­vörpum um breyt­ingu á ýmsum lögum á sviði fisk­veiði­stjórn­un­ar. Annað fjall­aði um skil­­grein­ingu tengdra aðila í sjá­v­­­ar­út­­­vegi í sam­ráðs­­gátt stjórn­­­valda, sem byggði á vinnu verk­efna­­stjórn­­­ar­inn­­ar. Í þeim drögum kom fram að þeir sem laga­breyt­ingin myndi hafa áhrif á myndu hafa fram á fisk­veið­i­­árið 2025/2026 til að koma sér undir lög­­­­bundið kvóta­­­­þak, eða sex ár. Kvóta­þakið myndi hins vegar áfram vera óbreytt, hveri og ein ein­ing mætti halda á allt að 12 pró­sent af úthlut­uðum kvóta.

Annað frum­varp­ið, það sem snýr ekki að frek­ari skil­grein­ingu á tengdum aðilum var svo lagt fram í apríl síð­ast­liðn­um, lít­il­lega breytt, en var ekki afgreitt fyrir þing­lok. Í grein­ar­gerð þess sagði að meg­in­til­gangur þess væri að koma á heild­stæðu við­ur­laga­kerfi vegna brota á lögum á sviði fisk­veiði­stjórn­ar, að heim­ildir Fiski­stofu til að sinna raf­rænu eft­ir­liti yrðu styrktar og að hug­takið raun­veru­leg yfir­ráð við fram­kvæmd reglna um hámarks­afla­hlut­deild yrði afmarkað bet­ur.

Kristján Þór Júlíusson var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á síðasta kjörtímabili.
Mynd: Bára Huld Beck

Í þing­mála­skrá nýrrar rík­is­stjórn­ar, sem var birt í síð­ustu viku kemur fram að nýr ráð­herra mála­flokks­ins, Svan­dís Svav­ars­dótt­ir, ætli að leggja það fram að nýju í jan­úar 2022. 

Í stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórn­ar­innar er greint frá því að skipuð verður nefnd til að kort­leggja áskor­anir og tæki­færi í sjáv­ar­út­vegi og tengdum greinum og meta þjóð­hags­legan ávinn­ing fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­is­ins. Þar seg­ir: „Nefnd­inni verði falið að bera saman stöð­una hér og erlendis og leggja fram til­lögur til að hámarka mögu­leika Íslend­inga til frek­ari árang­urs og sam­fé­lags­legrar sáttar um umgjörð grein­ar­inn­ar. Nefndin falli einnig um hvernig hægt er að auka gagn­sæi í rekstri fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi og þá sér­stak­lega meðal stærstu fyr­ir­tækja lands­ins. Þá meti nefndin árangur af atvinnu- og byggða­kvóta og strand­veiðum til að styðja við atvinnu­líf í lands­byggð­un­um.“

Stór­aukin sam­þjöppun milli ára

Þegar Fiski­­stofa tók saman kvóta­­stöðu allra útgerða í fyrra­haust var nið­­ur­­staðan sú að engin ein útgerð héldi á meiri kvóta en lög heim­ila, en sam­­kvæmt því má engin ein tengd blokk hald á meira en tólf pró­­sent af heild­­ar­verð­­mæti úthlut­aðra afla­heim­ilda hverju sinni. Brim, sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tæki sem er skráð á mark­að, var efst á list­­anum yfir þær útgerðir sem héldu á mestu með 10,45 pró­­sent af úthlut­uðum kvóta. 

Tíu stærstu útgerð­­irnar héldu sam­an­lagt á 53,1 pró­­sent af kvót­an­­um. Það var svipuð staða og hafði verið árin á und­­an. 

Fiski­­stofa, sem hefur eft­ir­lit með því að yfir­­ráð ein­stakra aðila yfir afla­hlut­­deildum fari ekki umfram lög­­bundin mörk, birti nýja sam­an­­tekt á sam­­þjöppun afla­hlut­­deildar í byrjun síð­asta mán­að­ar. Þar birt­ist ný staða. Nú er ein útgerð, Brim, komin yfir lög­­bundið kvóta­­þak og tíu stærstu útgerð­­irnar halda nú á 67,45 pró­­sent á öllum úthlut­uðum kvóta. 

Fjórar blokkir eru með yfir­ráð yfir 60 pró­sent af öllum kvóta sem úthlutað hefur verið á Íslandi. Sú stærsta, sem hverf­ist um Sam­herja, heldur á yfir 22 pró­sent af öllum kvóta. 

Meira í arð en opin­ber gjöld

Hagur sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja lands­ins, sam­tala arð­greiðslna og auk­ins eigin fjár þeirra, hefur vænkast um meira en 500 millj­arða króna frá banka­hruni. Geir­inn greiddi sér meira út í arð, alls 21,5 millj­arða króna, í fyrra en hann greiddi í öll opin­ber gjöld, alls 17,4 millj­arða króna. Inni í þeirri tölu eru veið­i­­­gjöld (4,8 millj­­arðar króna), tekju­skattur (7,3 millj­­arðar króna) og áætlað trygg­inga­gjald (5,3 millj­­arðar króna). 

Þetta er í eina skiptið á síð­­­ustu fimm árum sem sjá­v­­­ar­út­­­veg­­ur­inn hefur greitt minna í opin­ber gjöld en hann tók út í arð­greiðsl­­ur. Raunar hefur geir­inn ein­ungis einu sinni greitt jafn lítið í bein opin­ber gjöld innan árs á því tíma­bili og hann gerði í fyrra, en það var árið 2017 þegar heild­­ar­greiðslur hans í opin­ber gjöld voru 15,8 millj­­arðar króna. 

Heild­­ararð­greiðslur út úr sjá­v­­­ar­út­­­vegi frá byrjun árs 2016 og út síð­­asta ár nema 70,5 millj­­örðum króna. Á sama tíma hefur geir­inn greitt 35,9 millj­­arða króna í veið­i­­­gjöld, eða rétt rúm­­lega 50 pró­­sent af þeirri upp­­hæð sem eig­endur sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækja hafa fengið í arð. 

Kann­anir sýna að almenn­ingur vill breyt­ingar

Í aðdrag­anda síð­­­ustu kosn­­inga voru gerðar ýmsar kann­­anir á skoðun almenn­ings á stjórn fisk­veiða hér­­­lend­­is. Í könnun sem MMR vann fyrir Öldu - félag um sjálf­­­bærni og lýð­ræði kom meðal ann­­ars fram 66 pró­­­sent lands­­­manna, tveir af hverjum þrem­­­ur, voru óánægðir með núver­andi útfærslu á kvóta­­­kerfi í sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegi. Þar af sögð­ust 38 pró­­­sent vera mjög óánægð með hana. 

Í sömu könnun kom fram að 64 pró­­­sent lands­­­manna, næstum tveir af hverjum þrem­­­ur, telja að núver­andi útfærsla á kvóta­­­kerf­inu ógni lýð­ræð­inu.

Loks var birt nið­­­ur­­­staða könn­unar sem Gallup gerði fyrir þrýst­i­hóp­inn Þjóð­­­ar­­­eign. Í henni var fólk spurt hvort það styddi að mark­aðs­­­gjald væri greitt fyrir afnot af fiski­miðum þjóð­­­ar­inn­­­ar. Nið­­­ur­­­staðan var sú að 77 pró­­­sent aðspurðra var fylgj­andi því og ein­ungis 7,1 pró­­­sent var and­vígt slíkri kerf­is­breyt­ingu. Afger­andi meiri­hluti kjós­­­enda allra flokka var fylgj­andi breyt­ing­unni þótt stuðn­­­ing­­­ur­inn væri minni hjá kjós­­­endum Fram­­­sókn­­­ar­­­flokks, Sjálf­­­stæð­is­­­flokks og Mið­­­flokks en þeim sem ætla að kjósa aðra flokka.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar