Straumhvörf í samskiptum - Verður Keflavíkurherstöðin opnuð aftur?

17938921808_5428fcc37a_b.jpg
Auglýsing

Aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna Robert O. Work átti nýverið fund með íslenskum ráðamönnum um samstarf ríkjanna í öryggis- og varnarmálum, auk þess sem hann skoðaði mannvirki og búnað á Keflavíkurflugvelli. Í kjölfarið voru sagðar fréttir af því að Bandaríkjamenn vildu mögulega auka viðveru sína hér, en þeir lögðu herstöðina á Miðnesheiði niður með skömmum fyrirvara árið 2006 eftir hátt í 60 ára starfsemi.

Fram hefur komið að frumkvæðið að fundinum hafi ekki komið frá íslenskum stjórnvöldum og engar formlegar viðræður hafi átt sér stað um þessar vangaveltur. Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra áréttaði að þetta væri að frumkvæði Bandaríkjamanna en ekki stæði til að opna herstöðina aftur. Þetta snérist um að viðvera yrði hugsanlega meiri, eins og aukna loftrýmisgæslu – og þar með meiri nýtingu mannvirkja á Keflavíkurflugvelli.

Engin ástæða virðist því vera til að gera of mikið úr þessum fréttum og að Bandaríkjamenn séu í þann veginn að opna Keflavíkurherstöðina aftur. Á það ber að líta að enn er í gildi varnarsamningur milli ríkjanna, auk þess sem Ísland er stofnaðili að NATO. Núverandi varnarumsvif á Íslandi, þ.m.t. vegna loftrýmisgæslu sem Bandaríkjamenn hafa tekið virkan þátt í, byggja á þeim tveim stoðum. Ef hins vegar einhver fótur er fyrir auknum áhuga Bandaríkjamanna á frekari nærveru á Íslandi á ný er mjög brýnt að brugðist sé við af yfirvegun.

Auglýsing

140527-F-NI989-029

 

Mikilvægt er að rifja upp samkomulag sem gert var í kjölfar brottfarar Bandaríkjamanna frá Íslandi árið 2006. Þar er tilgreint í einföldu máli hvernig varnarsamstarfi ríkjanna skuli háttað eftir að fastri viðveru varnarliðs nýtur ekki lengur við. Þar segir að ríkin hafi „með hliðsjón af þeim breytingum sem orðið hafa á öryggismálum í heiminum [...] náð eftirfarandi samkomulagi um aðgerðir sem munu verða til þess að tryggja tvíhliða varnarsamstarfið og leggja traustan grundvöll að framtíðarsamstarfi ríkjanna á sviði varnar- og öryggismála.“

Nú er ekki alveg ljóst hvernig þetta samkomulag hefur verið efnt, þó þátttaka Bandaríkjanna í loftrýmisgæslu NATO sé líkast til sýnilegasta birting þess. Hins vegar hlýtur ákvæðið um breyttar forsendur – sem er í raun útgangspunktur samkomulagsins – að kalla á að ríkin setjist að samningaborðinu og endurskoði framkvæmd varnarsamstarfsins á yfirvegaðan hátt, í stóru samhengi við NATO samstarfið.

Þrátt fyrir að samskipti ríkjanna hafi formlega verið góð, að undanskilinni viðvarandi togstreitu vegna hvalveiða, má segja að Íslendingum hafi tekist óhönduglega upp varðandi varnar- og öryggismálasamstarf ríkjanna. Togstreita einkenndi samstarfið allt frá því Bandaríkjamenn vildu draga úr umsvifum á Keflavíkurflugvelli snemma á sjöunda áratug síðustu aldar.

Íslendingar gerðu kröfur um viðveru orrustuþota, kröfur sem að einhverju leyti voru byggðar á því að halda uppi atvinnu á Suðurnesjum fremur en öryggisfræðilegu mati. Einnig þverneituðu íslensk stjórnvöld að taka nokkurn þátt í kostnaði við rekstur og viðhald Keflavíkurflugvallar, þrátt fyrir sífellt minni varnartengda umferð, en undir það síðast var hún orðin langt undir tíunda hluta notkunar vallarins.

Á síðustu augnablikum samningaviðræðna buðu íslensk stjórnvöld þó fram nokkra tugi milljóna í kostnaðarþátttöku, en það reyndist of lítið og koma allt of seint. Samningatækni Íslands virðist í baksýnisspeglinum hafa byggst á fremur illa ígrundaðri „allt eða ekkert“ afstöðu, þar sem aldrei var gert ráð fyrir niðurstöðunni „ekkert“ – eins og reyndin síðan varð.

140514-F-NI989-220

Er áhugi Bandaríkjamanna á Norðurslóðum og Íslandi að vakna á ný?


Óhætt er að segja að Bandaríkjamenn hafi lítið látið sig Norðurslóðir varða þar til á allra síðustu árum. Bandaríkin er nú í forystu í Norðurskautsráðinu og hafa lagt mikla áherslu á að taka umhverfismál föstum tökum. Ummæli Works ráðherra nú má túlka á þann hátt að Bandaríkjamenn vilji einnig láta meira til sín taka í öryggismálum Norðurslóða.

Ástæðan er að hluta til breytt staða Rússa og segir hann að vegna aukinnar ógnar sem stafi af Rússum séu norrænir ráðamenn ólmir til aukins samstarfs í öryggis- og varnarmálum. M.a. var það haft eftir ráðherranum að vegna aukinnar umferðar rússneskra flugvéla umhverfis Ísland, kalli Íslendingar nú eftir auknum viðbúnaði Bandaríkjamanna.

Þótt íslenskir ráðamenn hafi nefnt auknar ferðir rússneskra herflugvéla í nágrenni landsins er varasamt að taka þessi orð bandaríska ráðherrans um að Íslendingar upplifi mikla vá mjög alvarlega. Staðreyndin er sú að Rússar hófu þessi flug að nýju haustið 2006 og er villandi að tala um einhverja aukningu sem túlka mætti sem beina ógn. Þetta ber þó að sjálfsögðu að skoða í samhengi við framkomu Rússa annars staðar í Evrópu – þ.m.t. á norðurslóðum – breytingar á utanríkisstefnu þeirra og þá stöðu sem komin er upp í samskiptum þeirra við önnur ríki.

Ef Bandaríkjamenn eru í raun að sýna frumkvæði er mikilvægt fyrir Íslendinga að taka það föstum tökum. Hér stendur yfir stefnumótun í öryggis- og varnarmálum þar sem metnir eru þeir þættir sem ógna öryggi landsins og það er almennur vilji íslenskra stjórnvalda að sem best samstarf geti tekist með ríkjunum vegna þeirrar vinnu.

Án þess að farið sé í einhverja leiki við Bandaríkjamenn er þó grundvallaratriði að „halda kúlinu“ og tala allra síst á þeim nótum sem gefið gætu til kynna að hér ríkti örvænting gagnvart Rússum eða einhverjum öðrum. Skynsamlegt væri að leggja áherslu á víðtækt öryggis- og varnarmálasamstarf auk þeirrar herverndar af hálfu Bandaríkjamanna sem felst í varnarsamningi ríkjanna, óháð fastri viðveru bandarísks herafla hér.

140514-F-NI989-014

Stafar Íslendingum einhver sérstök ógn af Rússum?


Stutta svarið við því er nei og ummæli um aukna hættu af Rússum vegna aukinna umsvifa þeirra á norðurslóðum, sem gripin eru á lofti og enduróma án frekari skýringa, eru ekki uppbyggileg. Mikilvægt er að átta sig á því hvað felst í auknum umsvifum á norðurslóðum – eru það kafbátaferðir á Eystrasalti eða uppbygging herstöðvar langt norð-austur í Íshafi?

Rússar eru óútreiknanlegir og engin ástæða til annars en tortryggja gjörðir þeirra, en mikilvægt er þó að leggja ekki aukin umsvif í Norður-Íshafi að jöfnu við t.d. atburði á Krímskaga. Helstu fræðimenn á sviði norðurslóðamála segja að megináhersla þeirra sé á að viðhalda stöðugleika og stuðla að samvinnu á svæðinu.

Yrði norðursiglingaleiðin, meðfram norðurströnd Rússland til Asíu, reglulegur valkostur þýddi það róttæka breytingu á landfræðipólitísku umhverfi í Norður-Íshafi. Rússar hafa lagt í talsverðar fjárfestingar í höfnum og annarri nauðsynlegri þjónustu meðfram þessari 17.500 km löngu strandlengju. Augljóslega er því mikilvægt fyrir þá að sýna fram á hernaðarlega getu til þess að stjórna svæðinu.

Að sama skapi skal árétta að aðstæður í Íshafinu eru hreinlega svo erfiðar að ekkert ríki getur haldið úti sjálfstæðum björgunarsveitum, nógu öflugum til að bregðast við þegar slys ber að höndum, án þess að hernaðarleg úrræði komi til. Það er því mikil einföldun að tala eins og þarna sé um óyggjandi merki útþenslustefnu Rússa að ræða.

Ekki skal þó gert lítið úr alvarleika framferðis Rússa í Úkraínu og utanríkisstefnu þeirra, sem almennt er ögrandi, t.d. gagnvart Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum. Samstaða Íslands með nágrönnum og bandamönnum gagnvart Rússum er mjög mikilvæg. Brýnt er að Íslendingar sýni ábyrga framkomu gagnvart því öryggismálasamstarfi sem hefur verið í þróun á Norðurlöndunum með aðkomu Eystrasaltsríkjanna.

Breyttar aðstæður – þörf á endurskoðun varnarsamnings?


Óhætt er að segja að staða Íslands sé talsvert breytt frá því að Varnarsamningurinn var gerður árið 1951. Þá voru Íslendingar vanmáttugir þiggjendur, höfðu einungis land að bjóða gegn vernd og lítið til málanna að leggja í öryggis- og varnarmálasamstarfi. Þótt Ísland sé og muni ávallt verða vanmáttugt þegar kemur að hervörnum höfum við nú margt annað að bjóða í slíku samstarfi.

Um leið og mörkuð er þjóðaröryggisstefna væri lag að leggja grunn að nýju tímabili í samskiptum Bandaríkjanna og Íslands með endurskoðun Varnarsamningsins, eða a.m.k. nýs samkomulags um framkvæmd hans eins og gert var árið 2006 – og áður með sérstökum bókunum á tíunda áratug síðustu aldar. Þar gæti útgangspunkturinn verið víðtækt samstarf, í samhengi við NATO aðild, þar sem eigin þjóðaröryggisstefna hins sjálfstæða, fullvalda ríkis er grundvallaratriði.

Tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna byggði í upphafi á aðild beggja ríkja að NATO. Þær undirstöður virtust fúna talsvert á samningstímanum eins og kom berlega í ljós vorið 2006 þegar Bandaríkjamenn ákváðu einhliða að kalla varnarliðið heim. NATO kom þá hvergi að málum og hvorki ráðfærðu Bandaríkin sig við bandalagið, né óskaði Ísland ráðlegginga þess þegar þar var komið sögu. Aðkoma bandalagsins í kjölfarið var öll í skugga orðins hlutar.

Reynslan kennir því Íslendingum að ef Bandaríkjamenn myndu eiga hér fasta viðveru á Íslandi að nýju – sama hvert umfangið gæti orðið – er líkast til affarasælast fyrir báða aðila að það byggi þá vandlega á grunni samstarfs og sameiginlegrar aðildar ríkjanna að NATO. Að sama skapi er mjög mikilvægt að breið pólitísk sátt ríki um næstu skref og að utanríkisráðherra og utanríkismálanefnd eigi með sér gott samstarf og samráð um framhaldið.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Women Empowerment – bók eftir Eddu Falak
„Kynþokki er allavega og við ættum ekki að vera hræddar við að sýna hann“
Edda Falak safnar nú fyrir bók sem ber nafnið „Women Empowerment“ á Karolina Fund.
Kjarninn 9. maí 2021
Mótmælandi steytir hnefa í borginni Cali en þar hafa átök milli mótmælenda og lögreglu orðið hve hörðust í mótmælunum sem staðið hafa yfir frá því 28. apríl í Kólumbíu.
Mótmæla harðræði lögreglu í Kólumbíu
Mótmæli hafa staðið yfir í Kólumbíu í á aðra viku. Upphaflega voru það breytingar á sköttum sem fólk mótmælti en síðar varð það harðræði lögreglu sem dró fólk af stað. Félagasamtök segja að hátt á fjórða tug mótmælanda hafi látist vegna aðgerða lögreglu.
Kjarninn 9. maí 2021
Odd Emil Ingebrigtsen, sjávarútvegsráðherra Noregs.
Norski sjávarútvegsráðherrann segir að Samherji sé með „laskað mannorð“
Sjávarútvegsráðherra Noregs segist gruna að Samherji sé að reyna að komast í kringum reglur um eignarhald erlendra aðila á norskum fiskveiðikvóta og hefur gripið til aðgerða. Hann felur ekki neikvæðni sína í garð Samherja.
Kjarninn 9. maí 2021
Jón Gnarr
Af þrælmennum
Kjarninn 9. maí 2021
Borgarstjórar skyldaðir til handabanda
Umræður um handabönd hafa, og það ekki í fyrsta sinn, ratað inn í danska þingið. Þingmenn vilja skylda borgarstjóra landsins til að taka í höndina á nýjum ríkisborgurum, en handabandið er skilyrði ríkisborgararéttar.
Kjarninn 9. maí 2021
Ari
„Vægi loftslagsmálanna minnkar ekki þessa dagana“
Þingmaður VG segir að ef Íslendingar standi við það sem þeir hafa samþykkt af áætlunum um loftslagsmál og geri aðeins betur hafi þeir að minnsta kosti staðið við sinn skerf í málaflokknum.
Kjarninn 8. maí 2021
Brynjar Níelsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins.
Býður sig fram í 2. sæti – stefnir á að verða í framvarðasveit flokksins í Reykjavík
Brynjar Níelsson ætlar að bjóða fram krafta sína fyrir Sjálfstæðisflokkinn fyrir næstu kosningar en hann hefur verið á þingi síðan 2013.
Kjarninn 8. maí 2021
Nichole Leigh Mosty
Ég vil tala um innflytjendur
Leslistinn 8. maí 2021
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None