Kynjamunur og COVID-19: „Það er eitthvað í gangi, það er alveg ljóst“

Konur virðast almennt síður veikjast alvarlega af COVID-19 en karlar. Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram. Sumar benda á umhverfis-, félagslega eða þjóðfélagslega þætti en aðrar á líffræðilegan mun kynjanna – á litninga og hormóna.

Arnar Pálsson, erfðafræðingur og prófessor í lífupplýsingafræði við Háskóla Íslands.
Arnar Pálsson, erfðafræðingur og prófessor í lífupplýsingafræði við Háskóla Íslands.
Auglýsing

Fljót­lega eftir að far­aldur kór­ónu­veirunnar braust út í Kína fóru að ber­ast fregnir af því að körlum væri hætt­ara við að veikj­ast alvar­lega af sjúk­dómnum og deyja. Á þessum fyrstu vikum var þó ekki hægt að stað­festa að það hefði bein­línis með eðli veirunnar að gera. Talið var að þetta mætti útskýra með því að kín­verskir karl­menn reyktu mun meira en konur og að starfs­um­hverfi þeirra væri oft ekki heilsu­sam­legt.

En eftir því sem veiran breidd­ist út til fleiri landa virt­ist sama mynstrið blasa við: Þegar komið væri yfir ákveð­inn aldur væru karl­menn í meiri­hluta þeirra sem veikt­ust alvar­lega. Nýlegar tölur frá Bret­landi sýna til dæmis að karl­menn eru helm­ingi lík­legri en konur til að lát­ast úr COVID-19 og rúm­lega 70 pró­sent þeirra sem lát­ist hafa á Ítalíu eru karl­menn.

Sam­kvæmt opin­berum tölum margra ríkja hafa fleiri karl­menn en konur lagst inn á gjör­gæslu­deildir sjúkra­húsa og fleiri karl­menn hafa einnig lát­ist. Þórólfur Guðna­son sótt­varna­læknir segir í svari við fyr­ir­spurn Kjarn­ans að hér á landi komi þessi sami kynja­munur fram í fjölda þeirra sem þurfa að leggj­ast inn á sjúkra­hús og gjör­gæslu. Tíu hafa lát­ist hér á landi vegna COVID-19, sex konur og fjórir karl­ar.

Auglýsing

Síð­ustu vikur hefur kynja­mun­ur­inn komið sífellt betur í ljós víða um heim. „En það er ekki vitað með vissu af hverju þetta stafar,“ segir Arnar Páls­son, erfða­fræð­ingur og pró­fessor í líf­upp­lýs­inga­fræði, í sam­tali við Kjarn­ann. Arnar hefur verið iðinn við að svara spurn­ingum almenn­ings á Vís­inda­vefnum og hefur lesið sér til um nið­ur­stöður rann­sókna sem þegar hafa verið gerðar á kynja­mun­in­um.

„Það er eitt­hvað í gangi, það er alveg ljóst,“ segir Arnar en setur þann fyr­ir­vara að enn eigi eftir að rann­saka heilmargt í þessu sam­bandi. „Sterk­ustu breyt­urnar við­ast vera aldur og kyn“. Nýleg bresk rann­sókn á 17 milljón Eng­lend­ingum sýnir að dán­ar­tíðni COVID-19 smit­aðra eykst mjög með aldri. Miðað við ald­urs­hóp­inn 50-60 ára er tvö­föld áhætta meðal 60-70 ára, 4,8-­föld hjá 70-80 ára og um 12,6-­föld hjá fólki eldra en átt­rætt. Til sam­an­burðar var dán­ar­tíðni karl­manna metin tvö­föld umfram kven­fólk.

„Það er ekki úti­lokað að kynja­mun­ur­inn skýrist af félags­legum eða atferl­is­legum þáttum að hluta,“ segir Arn­ar. „Eru karlar að hitt­ast oftar utan heim­il­is? Eru þeir með við­kvæm­ari önd­un­ar­færi vegna vinnu­um­hverfis eða lifn­að­ar­hátta?“

Ein­hverjar rann­sóknir sem gerðar hafa verið benda til þess að karlar séu ekki eins dug­legir og konur við að þvo sér um hend­urn­ar. Þá leita þeir sér síður lækn­is­hjálpar ef eitt­hvað bjátar á. En þegar mynstrið er farið að sýna sig í löndum um allan heim þá hafa vaknað grun­semdir um að umhverf­is­þætt­irnir séu ekki það sem fyrst og fremst valdi þessum mis­mun.

Fyrri rann­sóknir sem Sabra Klein, pró­fessor við lýð­heilsu­deild John Hop­k­ins-há­skóla, hefur gert sýna að við­bragð ónæm­is­kerfis karla við veiru­sýk­ingum er annað en hjá kon­um. Kenn­ingin er sú að ónæm­is­kerfi þeirra bregð­ist ekki við ákveðnum veirum í fyrstu en fari svo á yfir­snún­ing þegar á líð­ur. Sú hast­ar­lega ónæm­is­ræs­ing getur valdið meiri skaða en gagn­i. 

Arnar segir að ætla megi, m.a. með rann­sóknir Klein í huga, að und­ir­liggj­andi sé ein­hver líf­eðl­is­fræði­legur munur milli kynja að með­al­tali. Hann geti tengst ónæm­is­kerf­inu, horm­óna­bú­skapn­um, hvoru tveggja eða ein­hverju allt öðru.

Óvenju­leg ónæm­is­ræs­ing

Læknar hér á landi sem og ann­ars staðar hafa séð hversu mikil ónæm­is­ræs­ing verður hjá sjúk­lingum með COVID-19. Nýja kór­ónu­veiran virð­ist ræsa með ein­hverjum hætti ónæm­is­svar lík­am­ans meira en aðrar veir­ur.  Vís­bend­ingar eru um að það sé ekki aðeins veiru­sýk­ingin sjálf sem valdi alvar­legum veik­indum og jafn­vel dauða heldur þessi ofsa­fengna svörun ónæm­is­kerf­is­ins sem getur skaðað vefi líf­færa.

„Þá á eftir að svara spurn­ing­unni hvað veldur ofsa­við­bragði í ónæm­is­kerf­inu, af hverju ónæm­is­kerfi karla virð­ist frekar en kvenna fara á yfir­snún­ing,“ segir Arn­ar.

Kenn­ingar Klein og fleiri eru þær að skýr­ingin felist ef til vill í svoköll­uðum Toll-við­tökum en gen tveggja slíkra eru á X-litn­ing­um. Konur eru með tvo X-litn­inga en karlar með einn. „Og það að vera með tvö ein­tök af geni sem hefur vissa virkni gefur þér þá mögu­leika á meiri vörn gegn ákveðnum hlut­u­m,“ útskýrir Arn­ar. „Það gæti á ein­hvern hátt gert ónæm­is­kerfið betra til að takast á við til dæmis nákvæm­lega þessa veiru­sýk­ing­u.“

Toll-við­takar þekkja eins­þátta RNA erfða­efni veira, en veiran sem veldur COVID-19 hefur einmitt þannig erfða­efni.

Þegar eru vís­bend­ingar um að ónæm­is­kerfi kvenna bregð­ist fyrr við nýju kór­ónu­veirunni í kjöl­far sýk­ingar en karla. Það gæti skýrt það af hverju þær fái almennt mild­ari ein­kenni og í styttri tíma.

Auglýsing

Önnur til­gáta er sú að mis­mun­ur­inn teng­ist ólíkum horm­óna­bú­skap kynj­anna. Hins vegar er ýmis­legt sem grefur undan þess­ari hug­mynd. Áhættan á því að veikj­ast alvar­lega af COVID hækkar með aldr­in­um. Kyn­horm­ónar kvenna lækka með hækk­andi aldri. Frances Hayes, kven­sjúk­dóma­læknir við aðal­sjúkra­húsið í Massachu­setts, bendir á að sjö­tíu ára gömul kona sé með nán­ast sama magn af estrógen og jafn­aldri hennar af karl­kyni.

Ónæm­is­kerfi kvenna gæti verið að verja þær betur en karla fyrir alvar­legum veik­indum í far­aldr­inum nú en Klein bendir á að sömu við­takar og gagn­ast konum að því leyti eru þeir sem verða til þess að þær eru mun lík­legri en karlar til að fá sjálfsof­næm­is­sjúk­dóma. Talið er að konur séu um átta­tíu pró­sent þeirra sem fá slíka sjúk­dóma sem geta valdið miklu raski á dag­legu lífi fólks og jafn­vel alvar­legum lang­vinnum veik­ind­um.

Erfðir og sjúk­dómar

Þekkt er, af aug­ljósum ástæð­um, að sumir sjúk­dómar leggj­ast aðeins á karla og aðrir aðeins á kon­ur. Þetta eru sjúk­dómar sem tengj­ast æxl­un­ar­færum fólks.

Umhverfi og erfðir hafa einnig áhrif á það hvernig ólíkir sjúk­dómar leggj­ast á hvert og eitt okk­ar. „Margir umhverf­is­þættir geta stuðlað að sjúk­dómi og margir erfða­þættir sömu­leið­is,“ segir Arn­ar. „Sjúk­dómar eru mis­jafn­lega arf­geng­ir. Þannig að í sumum sjúk­dómum skipta umhverf­is­þættir mestu en í öðrum eru það erfða­þætt­ir. En flestir sjúk­dómar verða til við blöndu af þessu tvenn­u.“

COVID-19 er kár­lega umhverf­is­sjúk­dóm­ur, bendir Arnar á, „þarna er veira sem kemur úr umhverf­inu og inn í lík­amann. Kveikjan er umhverf­is­leg en síðan hafa nýjar rann­sókn­ir, meðal ann­ars á tví­burum, leitt í ljós að erfða­fræði­leg sam­setn­ing ein­stak­linga kunni að hafa áhrif á hversu alvar­lega fólk veik­ist af sjúk­dómn­um. En þetta á eftir að rann­saka miklu meira og nið­ur­stöð­unum ber því enn sem komið er að taka með fyr­ir­vara.“

Fleiri karlar en konur hafa þurft að leggjast inn á sjúkrahús og gjörgæslur hér á landi vegna COVID-19. Mynd: Þorkell Þorkelsson

Erfðir geta haft áhrif á lík­urnar á því að fólk smit­ast af sjúk­dómum og einnig hversu alvar­lega. „Það er þekkt hvað varðar margar veirur og sýkla. Sumir eru útsett­ari en aðrir fyrir ákveðnum sýk­ingum eftir því hver erfða­sam­setn­ing þeirra er. Það hefur til dæmis sýnt sig hvað varðar HIV-veiruna.“

Rann­sóknir á þessum þáttum taka langan tíma enda þarf að hafa svo margt í huga við fram­kvæmd þeirra. Það verður því vænt­an­lega eitt­hvað í að við fáum að vita nákvæm­lega hvað það er í erfðum okkar sem veldur þessum breyti­leika. „Þetta er opin spurn­ing ennþá og líka sú hversu sterkur erfða­þátt­ur­inn er í þessu sam­band­i.“

Arnar er í þann veg­inn að leggja loka­hönd á enn eitt svarið við spurn­ingu sem barst Vís­inda­vefn­um. Orðið vís­indi og vís­inda­menn hafa verið á allra vörum upp á síðkast­ið. Þeir hafa líka verið áber­andi í fréttum og við­tölum fjöl­miðla um allan heim.

Í dag svar­aði hann svo spurn­ingu blaða­manns Kjarn­ans á Vís­inda­vefn­um, um einmitt efni þess­arar grein­ar: Leggst COVID-19 harðar á karla en kon­ur?

Skynja sjúk­dóm­inn sem ógn

Vís­inda­vef­ur­inn hefur nýst almenn­ingi vel til að fræð­ast um far­ald­ur­inn frá ýmsum hlið­um. Fólk er meðal ann­ars for­vitið um hvernig veiran varð til, hvaðan hún kom og hvert hún er að fara. „Fólk skynjar þetta eðli­lega sem ógn og þá er nauð­syn­legt að það geti leitað sér traustra upp­lýs­inga.“

Arnar segir að sú ímynd sem kannski margir hafi haft af vís­inda­manni „að hann sitji einn í stól í sínu horni og rýni í skjöl og smá­sjár og reddi mál­un­um“ hafi von­andi breyst. „Þetta er hópa­vinna þar sem vís­inda­menn með ólíkan bak­grunn og þekk­ingu starfa saman að úrlausn mála.“

Hann segir það aðdá­un­ar­vert hversu margir vís­inda­menn hafa ein­hent sér í það að afla sér upp­lýs­inga um kór­ónu­veiruna og leggja svo sína þekk­ingu ofan á þær og rann­saka út frá ýmsum þátt­um. „Það má segja að allir þeir sem vett­lingi geta valdið hafi lagt sín lóð á vog­ar­skálar vís­ind­anna,“ segir hann. „Þessu fylgja þó skugga­hliðar og mold­viðri vegna þess að ýmis­legt er sagt og gert sem byggt er á veikum grunni. Þess vegna er svo mik­il­vægt að rýna í allt sem fram kemur og alhæfa ekk­ert án þess að stað­reynd­irnar liggi fyr­ir.“

Auglýsing

Þekk­ing á far­alds­fræði og smit­sjúk­dómum hefur auð­vitað reynst lyk­il­at­riði og þó að vís­inda­menn­irnir séu að læra eitt­hvað nýtt um veiruna á nán­ast hverjum degi þá eru grunn­fræðin til staðar til að byggja á. Mik­il­vægi vís­ind­anna hefur komið ber­lega í ljós síð­ustu mán­uði.

„Annað sem mér finnst aðdáund­ar­vert er hvað flestir eru sam­mála um að þekk­ingu og gögnum sé deilt með öðrum – án allra landamæra,“ segir Arn­ar. Þannig hafa yfir­völd og almenn­ingur til dæmis getað fylgst nokkuð náið með þróun far­ald­urs­ins í hverju landi fyrir sig. Vís­inda­menn hafa ekki látið sitt eftir liggja í þessu og deilt gögnum og nið­ur­stöðum sinna rann­sókna opin­ber­lega og með kol­leg­um. „Þetta er ekki ný aðferð, að opna vís­indin og deila gögnum með öðr­um. Þetta er oft gert en núna sést svo ber­sýni­lega hversu mik­il­vægt það getur ver­ið. Það hefur verið flott að fylgj­ast með þessu.“



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Starfslokasamningur fílanna
Danska ríkið greiddi nýlega jafnvirði 222 milljóna íslenskra króna vegna starfsloka fjögurra fíla sem ekki þurfa lengur að „vinna“. Dvalarheimili fílanna á Lálandi er 140 þúsund fermetrar að stærð.
Kjarninn 7. júní 2020
Flestir Íslendingar breyttu ekki áfengisnotkun sinni í faraldrinum
Fimmtán prósent Íslendinga drukku oftar eða mun oftar en venjulega í mars og apríl en flestir breyttu þó ekki áfengisnotkun sinni á þessu tímabili.
Kjarninn 6. júní 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
Björn Leví: Höfum hjakkað í sama farinu
„Á undanförnum árum höfum við verið að hjakka í sama farinu. Við höfum verið að nýta okkur þennan enn eina hvalreka sem ferðaþjónustan hefur verið,“ segir þingmaður Pírata.
Kjarninn 6. júní 2020
Leikhópurinn Lotta: Bakkabræður
Bakkabræður teknir í samfélagssátt
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Bakkabræður í uppsetningu Leikhópsins Lottu.
Kjarninn 6. júní 2020
Heil vika án nýrra smita
Nýgreind smit síðasta sólarhringinn: Núll. Greind smit síðustu sjö sólarhringa: Núll. Í dag eru tímamót í baráttu Íslendinga gegn COVID-19. Í baráttunni gegn litla gaddaboltanum, veirunni sem virðist ekki hafa tekist að finna líkama að sýkja í viku.
Kjarninn 6. júní 2020
Jói Sigurðsson, sem sést hér fyrir miðju á myndinni og Þorgils Sigvaldason, sem stendur lengst til hægri, fengu hugmyndina að CrankWheel árið 2014.
Hafa tekist á við vaxtarverki vegna heimsfaraldursins
CrankWheel er íslenskt nýsköpunarfyrirtæki sem hefur vaxið nokkuð að undanförnu vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins, enda gerir tæknilausn fyrirtækisins sölufólki kleift að leysa störf sín af hendi úr fjarlægð.
Kjarninn 6. júní 2020
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Viðtal við Christof Wehmeier
Kjarninn 6. júní 2020
Víða í Bandaríkjunum standa yfir mótmæli í kjölfar morðsins á George Floyd.
Vöxtur Antifa í Bandaríkjunum andsvar við uppgangi öfgahægrisins
Bandarískir ráðamenn saka Antifa um að bera ábyrgð á því að mótmælin sem nú einkenna bandarískt þjóðlíf hafi brotist út í óeirðir. Trump vill að hreyfingin verði stimpluð sem hryðjuverkasamtök en það gæti reynst erfitt.
Kjarninn 6. júní 2020
Meira úr sama flokkiInnlent