Auglýsing

Valda­taka lýð­skrumara víða um heim hefur á mjög skömmum tíma sett hlut­ina í nýtt sam­hengi. Ljóst er að fundin hefur verið leið til þess að virkja kraft þeirra sem upp­lifa sig fórn­ar­lömb nútíma­lifn­að­ar­hátta, telja sig ekki vera að njóta afrakst­urs þeirra, hræð­ast breyt­ingar og kalla eftir ein­földun lausnum á flóknum vanda­mál­um. Í veg­ferð­inni felst algjört skeyt­ing­ar­leysi fyrir sann­leik­anum og stað­reynd­um. Og þegar kafað er í skrumið kemur oftar en ekki í ljós að hags­mun­irnir sem drífa það áfram eru í hróp­legri and­stöðu við þá hags­muni sem látið er að liggja að séu í fyr­ir­rúmi.

Þótt það sé erfitt að sjá það í fljótu bragði þá hefur þessi aft­ur­för líka jákvæðar hlið­ar. Ein þeirra er sú að fjöl­miðl­ar, sem árum saman hafa háð mikla varn­ar­bar­áttu, eru að ganga í gegnum end­ur­nýjun líf­daga. Mik­il­vægi þeirra er að opin­ber­ast fyrir almenn­ingi og hann er að átta sig á að leitin að sann­leik­anum innan um offram­boð af steypu er mun auð­veld­ari ef hæfir blaða- og frétta­menn eru að vinna að honum alla daga með almanna­hags­muni að leið­ar­ljósi.

Stærstu rót­grónu fjöl­miðlar hins ensku­mæl­andi heims – miðlar á borð við The New York Times, The Was­hington Post og The Guar­dian – hafa brugð­ist við þess­ari stöðu með því að leita til almenn­ings um að styðja við staf­rænan frétta­flutn­ing sinn. Og það hefur leitt af sér þá stöðu að áskrif­endum hefur fjölgað gríð­ar­lega. Þeir sem borga fyrir þjón­ustu The New York Times hafa til að mynda aldrei verið fleiri. Og í hvert sinn sem Don­ald Trump kallar fjöl­miðla­fyr­ir­tækið „The fail­ing New York Times“ þá fjölgar áskrif­end­um.

Auglýsing

Skila­boðin eru skýr. Alvöru fréttir og stað­reyndir skipta máli. Og þær kosta.

Hið óeðli­lega ástand

Ástandið á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði er mjög óeðli­legt. Nær öll einka­rekin fjöl­miðla­fyr­ir­tæki eru rekin með tapi ef leið­rétt er fyrir þeim sem annað hvort fjár­magna sig með síauk­inni skuld­setn­ingu þar sem afskriftir eru tekju­færðar og þeim sem fá óbeina styrki frá völdum atvinnu­vegum í gegnum aug­lýs­ingar í syst­ur-­syllu­miðl­um.

Stærsta einka­rekna fjöl­miðla­fyr­ir­tæki lands­ins er 365 miðl­ar. Það félag, sem hét einu Rauð­sól, keypti alla fjöl­miðla „gamla“ 365 í nóv­em­ber 2008 á 1,5 millj­arð króna og með yfir­töku skulda. Gamla 365 ehf., sem var end­­­ur­­­nefnt Íslensk afþrey­ing ehf., fór í þrot og kröf­u­hafar þess töp­uðu 3,7 millj­­­örðum króna. Á meðal kröfu­hafa þess voru íslenskir líf­eyr­is­sjóðir og rík­is­bank­inn Lands­banki Íslands.

Þeir stjórn­ar­menn gamla 365 sem sam­þykktu snún­ing­inn greiddu sjóði í eigu rík­is­bank­ans Lands­banka Íslands óupp­gefna upp­hæð fyrir að falla frá skaða­bóta­máli á hendur sér vegna þessa snún­ings. Í mál­inu höfðu dóm­kvaddir mats­­menn kom­ist að þeirri nið­­ur­­stöðu að gamla 365 ehf. hefði verið ógjald­­fært á þeim tíma sem fjöl­mið­l­­arnir voru seldir til Rauð­sólar og því hefði átt að gefa félagið upp til gjald­­þrota­­skipta sam­­kvæmt lög­­­um. 365 hefur því fengið að kom­ast upp með að brjóta lög og borga sig frá afleið­ingum þess, með til­heyr­andi afleið­ingum fyrir sam­keppni á fjöl­miðla­mark­aði. Hið opin­bera hefur haft beina aðkomu að þessu ferli, t.d. með því að banki sem er að öllu leyti í eigu rík­is­ins heim­il­aði það.

365 miðlar töp­uðu 1,4 millj­arði króna á árinu 2014 og ef það hefði fært skatta­skuld sem það hefur þegar verið dæmt til að greiða í rekstr­ar­reikn­ing 2015 hefði tapið verið 350 millj­ónir króna það árið. 365 skuld­aði tíu millj­arða króna í lok árs 2015 og þær skuldir hafa farið hratt vax­andi, sér­stak­lega eftir að félagið var end­ur­fjár­magnað hjá Arion banka haustið 2015, án sýni­legra við­skipta­legra for­sendna.

Stærstu hlut­hafar fyr­ir­tæk­is­ins, félög í eigu Ingi­bjargar Pálma­dótt­ur, og aðilar þeim tengdum hafa mætt botn­lausu tapi með hluta­fjár­aukn­ingum úr aflands­fé­lög­um. Í lok árs 2015 var til að mynda greiddar 550 millj­ónir króna úr slíkum inn í félagið fyrir nýtt hluta­fé. Raunar er uppi­staðan af eign­ar­haldi fyr­ir­tæk­is­ins í gegnum aflands­fé­lög. Og skugga­stjórn­andi þess situr á saka­manna­bekk í hrun­máli.

Nú ætla stærstu líf­eyr­is­sjóðir lands­ins, að hluta til þeir sömu og töp­uðu millj­örðum króna á gjald­þroti gamla 365, að verð­launa sama fólk með því að gera það að stærstu ein­stak­lings­fjár­fest­unum í Voda­fone. Fjar­skipta­fyr­ir­tæki sem LSR, Líf­eyr­is­sjóður verzl­un­ar­manna og Gildi eiga saman um þriðj­ung í. Líf­eyr­is­sjóð­irnir eru að kaupa aftur eign­irnar sem teknar voru af þeim í snún­ingi haustið 2008. Enn og aftur truflar það stjórn­endur líf­eyr­is­sjóð­anna lítið að strjúka kval­ara sín­um.

Næst stærsta einka­rekna fjöl­miðla­fyr­ir­tæki lands­ins er Árvak­ur, sem gefur m.a. út Morg­un­blaðið og heldur úti mbl.is. Árvakur hefur tapað umtals­verðum fjár­­hæðum á und­an­­förnum árum. Rekstr­­­ar­tap félags­­­ins er að minnsta kosti 1,5 millj­arði króna frá því að nýir eig­endur tók við félag­inu árið 2009. Sömu eig­endur (96 pró­sent þeirra eru tengdir útgerð­ar­fyr­ir­tækj­um) hafa sett að minnsta kosti 1,2 millj­arða króna inn í félagið og fengið sam­tals 4,5 millj­arða króna afskrif­aða hjá Íslands­banka, sem er nú í eigu rík­is­ins, í tveimur lot­um.

Þriðja stærsta einka­rekna fjöl­miðla­fyr­ir­tæki lands­ins er Pressan/Vef­pressan, sem rekur ýmsa vefi, DV, sjón­varps­stöð­ina ÍNN, tíma­rita­út­gáf­una Birt­ing og alls­konar svæð­is­miðla. Í árs­reikn­ingum má sjá að skuldir þess sex­föld­uð­ust á milli áranna 2013 og 2015 og stóðu í lok þess árs í 444 millj­ónum króna.

Engar upp­lýs­ingar eru aðgengi­legar um hverjir það eru sem lána fyr­ir­tæk­inu þetta fé, skráðir eig­endur þess hafa ekki viljað upp­lýsa um það og Fjöl­miðla­nefnd telur sig ekki hafa heim­ildir til að krefj­ast þeirra upp­lýs­inga.

Sér­hags­munir kaupa sér leið að almenn­ingi

Ástæða þess að þetta er rifjað upp hér er til þess að skerpa á því hversu óeðli­leg staða þess­ara þriggja fyr­ir­tækja er á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði. Fyrir því má færa sterk rök að öll óeðli­leg­heitin í kringum rekst­ur, afskriftir og fjár­mögnun 365, afskriftir og með­gjöf útgerðar til Árvak­urs og skulda­fen Vef­pressunnar sem eng­inn fær að vita hver stendur að baki, séu rót þess vanda sem íslenskur fjöl­miðla­mark­aður á við að etja.

Þessi þrjú fyr­ir­tæki taka til sín þorra þeirra tekna sem eru í boði á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði og þar af leið­andi súr­efni frá fyr­ir­tækjum sem eru að reyna að reka sig með eðli­legum hætti á rekstr­ar­legum for­send­um. Til við­bótar tekur RÚV til sín risa­stóran skerf af aug­lýs­inga­mark­aði, helstu fjár­mögn­ung­ar­leið íslenskra fjöl­miðla. Tekjur þessa rík­is­rekna fyr­ir­tækis af sam­keppn­is­rekstri voru 2,9 millj­arðar króna á árinu 2015. Fyrir þá upp­hæð mætti reka Kjarn­ann í sirka eina mannsævi.

Svo hafa sprottið upp fyr­ir­bæri eins og skráði fjöl­mið­ill­inn Vegg­ur­inn.­is. Hann er hluti af fyr­ir­tækja­sam­steyp­unni Mark­aðs­mönnum sem sinnir einnig mark­aðs­störf­um, ráð­gjöf og vef­um­sjón, m.a. fyrir stjórn­mála­menn og erlend stór­iðju­fyr­ir­tæki. Það sem birt­ist á þeim miðli er oft á tíðum hreinn áróður og þá oft­ast í takti við mál­stað þeirra sem kaupa aðra þjón­ustu af sam­steyp­unni.

Svona er stað­an. Að baki öllum ofan­greindum fyr­ir­tækj­um, að RÚV und­an­skildu, liggja sér­hags­muna­öfl sem vilja hafa áhrif í gegnum miðl­anna. Það er því miður stað­reynd. Með því er ekki verið að segja að sú fjöl­miðlun sem stunduð sé á miðl­unum sé öll vegna sér­hags­muna. Því fer fjarri og á þeim vinnur fullt af stál­heið­ar­legu og færu fjöl­miðla­fólki sem vinnur frá­bært starf. En öll hafa sýnt af sér afbrigði sér­hags­muna­gæslu fyrir þá sem að baki þeim standa.

Það hefur meira að segja verið opin­berað að eig­endur Morg­un­blaðs­ins hafi sett sér póli­tíska stefnu­skrá sem póli­tískir rit­stjórar voru svo ráðnir til að fylgja. Sú póli­tík og hags­muna­gæsla hefur meðal ann­ars birst skýrt í nýloknum kjara­deilum sjó­manna og útvegs­manna. Hjá 365 eru dæmin um afskipti eig­enda, og vensla­manna þeirra, af rit­stjórn og málum þar sem þeir sjálfir eru and­lag frétta orðin svo mörg og þekkt að óþarfi er að telja þau öll upp. Um það má t.d. lesa hér og hér.

Hin barna­lega en nauð­syn­lega hug­sjón

Það eru brátt fjögur ár síðan að vinna Kjarn­ans hófst. Síðan þá höfum við reynt mis­mun­andi útgáfu­form, gert ótal mörg mis­tök og reynt að læra af þeim. Mark­mið okkar hefur hins vegar aldrei breyst. Við viljum upp­lýsa almenn­ing um það sem er að ger­ast í sam­fé­lag­inu og styðj­ast við stað­reynd­ir, ekki til­finn­ingu, á meðan að við gerum það. Við viljum greina hlut­ina og setja þá í sam­hengi þannig að almenn­ingur átti sig á mik­il­vægi þeirra og umfangi.

Við höfum notið stuðn­ings frá­bærra hlut­hafa á þessum tíma. Um er að ræða hóp sem er með mikla reynslu úr nýsköp­un­ar­geir­anum hér­lendis sem ákvað að takast á með okkur við það ótrú­lega krefj­andi verk­efni að byggja upp staf­rænan fjöl­miðil sem leggur áherslu á umfjöllun um stjórn­mál, efna­hags­mál og við­skipti á ör- og fákeppn­is­mark­aðnum Íslandi. Stuðn­ingur þeirra hefur gert okkur kleift að byggja upp það sem við höfum nú í hönd­un­um. Sterkt vöru­merki sem nýtur trausts, sterkar dreifi­leið­ir, mik­il­vægan les­enda­hóp og erindi í íslensku sam­fé­lagi. Þetta höfum við getað gert án þess að stofna til neinna skulda og án þess að sleppa því að greiða einn ein­asta reikn­ing.

En skila­boð hlut­hafa hafa líka verið mjög skýr um að við þurfum að sníða okkur stakk eftir vexti. Mark­miðið er alltaf sjálf­bærni í rekstri, því ekk­ert tryggir betur sjálf­stæði fjöl­mið­ils en nákvæm­lega það. Starfs­fólkið hefur þess vegna unnið þrek­virki á fyrst eng­um, svo lágum launum árum sam­an. Það hefur gengið í öll störf sem þarf og fórnað ótrú­lega mörgu, meðal ann­ars fjöl­mörgum betur laun­aðri atvinnu­tæki­færum, fyrir upp­bygg­ingu Kjarn­ans.

Höfum gert gagn

Og við höfum gert hell­ings gagn. Við upp­lýstum um Borg­un­ar­mál­ið, eitt mesta við­skipta­hneyksli Íslands­sög­unn­ar. Fyrir það fékk Magnús Hall­dórs­son rann­sókn­ar­blaða­manna­verð­launin á síð­asta ári. Við höfum gert úttektir um að karlar stjórni nær öllum pen­ingum á Íslandi, fjallað ítar­lega um menn­ing­ar­legan ras­isma sem hefur fest rætur hér­lendis og skrifað meira en nokkur annar fjöl­mið­ill um skipt­ingu gæð­anna í sam­fé­lag­inu okk­ar. Við höfum birt trún­að­ar­gögn sem áttu skýrt erindi við almenn­ing þrátt fyrir að eft­ir­lits­stofn­anir eða hags­muna­að­ilar hafi hótað okkur kærum fyrir lög­brot sem fela í sér fang­els­is­dóma. Við höfum veitt stjórn­völdum skýrt og sterkt aðhald á for­dæma­lausum tímum þar sem fjöl­miðlar sátu undir stans­lausum ásök­unum um loft­árásir og óheið­ar­leika.

Við höfum kraf­ist birt­ingar á skýrslum og upp­lýs­ingum sem reynt hefur verið að fela og síðan greint þær upp­lýs­ingar fyrir les­endur okk­ar. Við höfum fjallað mest allra fjöl­miðla um aflands­fé­lög, eignir Íslend­inga í erlendum skatta­skjólum og fjár­fest­inga­leið Seðla­bank­ans sem leyfir þeim að koma með þær eignir heim á afslætti. Við höfum verið leið­andi í umfjöllun um hús­næð­is­mál og haft það að leið­ar­ljósi að skýra flókna stöðu þar fyrir les­end­um. Við höfum lagt áherslu á nýj­ungar í fjöl­miðlun á Íslandi á borð við morg­un­póst­inn okk­ar, Stað­reynda­vakt­ina, Kosn­inga­spá, Þing­sæta­spá, Í beinni og Tíu stað­reynd­ir. Svo fátt eitt sé nefnt.

Þú ræður

For­seti Banda­ríkj­anna sagði í gær á Twitter að gagn­rýnir fjöl­miðlar væru óvinir almenn­ings. Sú stað­hæf­ing kemur í kjöl­far þess að fjöl­miðlar hafa sýnt gríð­ar­lega nauð­syn­legt aðhald gagn­vart þeim lygum og afbök­unum sem ein­kennt hafa stjórn­ar­tíð hans. Við þekkjum sömu orð­ræðu hér­lend­is. Á síð­asta kjör­tíma­bili voru fjöl­miðlar bein­línis skil­greindir sem óvinir ráð­andi afla af þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra og hirð­inni í kringum hann. 

Í þessu ljósi verður að skoða þá stöðu sem hefur teikn­ast upp á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði eftir banka­hrun, og rakin var hér á und­an. Stöðu sem felur í sér að sér­hags­muna­að­ilum hefur verið leyft að sölsa undir sig nán­ast allan einka­rek­inn fjöl­miðla­markað sam­hliða því sem kerf­is­bundið hefur verið ráð­ist á RÚV til að grafa undan til­veru þess. Nauð­syn frjálsra og óháðra fjöl­miðla hefur því lík­ast til aldrei verið meiri en nákvæm­lega núna.

Á þeim tíma sem Kjarn­inn hefur verið til hefur engum tek­ist að tengja okkur við sér­hags­muna­gæslu með mál­flutn­ingi sem á sér ein­hverja stoð í raun­veru­leik­an­um. Hægri menn kalla okkur vinstri miðil og vinstri menn kalla okkur hægri mið­il. Það er í raun varla til sá merki­miði sem ekki hefur verið reynt að hengja á okk­ur. En þeir merki­miðar eiga það sam­eig­in­legt að fest­ast ekki, enda ómögu­legt að rök­styðja ávirð­ing­arnar með vísun í skrif okk­ar. Og það er kannski mesta hól sem við getum feng­ið.

Við erum ekki full­kom­in. Við munum áfram gera mis­tök og reyna að læra af þeim. En við erum að þessu af hug­sjón. Og við ætlum að halda áfram. Í ljósi þess ástands sem ríkir á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði þá þurfum við á þeim sem við vinnum fyr­ir, þér, að halda til að geta vax­ið. Ann­ars verður sér­hags­muna­öfl­un­um, sem berj­ast fyrir eigin fram­gangi gegn almenn­ingi, eft­ir­látið þetta mik­il­væga svið. Þau eru mjög til í að borga fyrir það.

Hægt er að styrkja Kjarn­ann með því að ganga í Kjarna­sam­fé­lagið og greiða fast mán­að­ar­legt fram­lag til að efla starf­semi hans. Það gerir þú með því að smella hér.

Á end­anum er það í höndum almenn­ings að ákveða hvernig fjöl­miðlaum­hverfi hann vill.

Yfir til þín, takk fyrir stuðn­ing­inn og lest­ur­inn hingað til.

Meira úr sama flokkiLeiðari
None