Íslenskan og börnin

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur átjándi pistillinn.

Auglýsing

18. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að tala sem mest við börn á mál­töku­skeiði, lesa fyrir þau og með þeim, og vera þeim góð mál­fyr­ir­mynd.

Fyrstu árin í lífi okkar eru mál­töku­skeið. Þá erum við að soga í okkur málið í umhverfi okk­ar, greina það – ósjálfrátt og ómeð­vitað – finna kerfi og reglur í því, beita þessum regl­um, og athuga – líka ósjálfrátt og ómeð­vitað – við­brögð umhverf­is­ins við því sem við segj­um. Iðu­lega reyn­ast regl­urnar sem við þótt­umst finna óná­kvæmar – of þröng­ar, of víðar eða gall­aðar á annan hátt – en við end­ur­skoðum þær þá út frá við­brögðum umhverf­is­ins.

En til að við náum góðu valdi á þessu mik­il­væga og stór­kost­lega tæki, tungu­mál­inu, þurfum við að heyra það sem mest í umhverf­inu (eða sjá, ef um tákn­mál er að ræða). Mik­il­væg­asta máláreitið fá börn í sam­tölum. Það er grund­vall­ar­at­riði að tala við barn­ið, gefa því færi á að svara, bregð­ast við svar­inu, og skapa þannig gagn­virkni. Á mál­töku­skeið­inu þurfa börnin að hafa góðar mál­fyr­ir­myndir – for­eldra, leik­skóla­kenn­ara og aðra í umhverf­inu – sem sinna þeim, sýna þeim áhuga, og efla mál­þroska þeirra.

Um sex ára aldur erum við flest komin með vald á meg­in­þáttum mál­kerf­is­ins en það táknar þó ekki að mál­tök­unni sé lok­ið. Við eigum enn eftir að ná valdi á ýmsum flóknum atriðum og und­an­tekn­ing­um, og við höldum vit­an­lega áfram að auka orða­forða okkar og til­einka okkur ýmis fín­gerð blæ­brigði í mál­notkun langt fram eftir aldri – jafn­vel ævina á enda. Lestur fyrir börn og með þeim er mjög mik­il­vægur til að auka orða­forða barn­anna og styrkja mál­kerfi þeirra.

Auglýsing

Þegar börn verða eldri og eru farin að lesa sjálf er mik­il­vægt að halda að þeim fjöl­breyttu les­efni til að þau læri ann­ars konar orða­forða en fæst með venju­legum ynd­is­lestri, og nái valdi á fjöl­skrúð­ugri og flókn­ari setn­inga­gerðum en not­aðar eru í sam­tölum og afþrey­ing­ar­efni. Þetta þarf að kenna sér­stak­lega, með því að láta börn og ung­linga lesa við­eig­andi texta. Það þarf líka að stór­auka fram­boð á fjöl­breyttu fræðslu- og afþrey­ing­ar­efni á íslensku.

Nauð­syn­legt er að huga sér­stak­lega að börnum sem hafa annað heim­il­is­mál en íslensku. Til að eiga mög­u­­leika á að öðl­ast móð­ur­máls­færni í ís­­lensku þurfa tví­­tyngd börn að verja 50% af vöku­­tíma sínum í íslensku mál­um­hverfi. Íslenski skóla­dag­ur­inn nær ekki þessu hlut­falli og tím­inn sem börnin hafa með for­eldrum sínum þegar þau koma heim er varla nógu langur til að byggja upp móð­ur­máls­færni í heim­il­is­mál­inu held­ur, auk þess sem trú­legt er að þau eyði tals­verðum hluta hans í enskum mál­heimi – sjón­varpi, tölvu­leikjum o.s.frv. Það er hugs­an­legt að við séum að ala upp börn sem ekki ná móð­ur­máls­færni í neinu máli. Það er mjög alvar­legt.

Grund­völlur að fram­tíð íslensk­unnar er lagður á mál­töku­skeiði. Það er ekk­ert jafn­mik­il­vægt og sam­tal við full­orðið fólk til að byggja upp auð­ugt mál­kerfi og styrka mál­kennd barna. Þess vegna er stytt­ing vinnu­tím­ans eitt af því mik­il­væg­asta sem við getum gert til að styrkja íslensk­una – að því til­skildu að for­eldrar verji auknum frí­tíma ekki í eigin snjall­tækjum heldur til sam­veru og sam­tals með börnum sín­um. Þannig stuðlum við að því að börnin okkar geti áfram notað íslensku á öllum sviðum – og vilji gera það.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir þrír mælast með meira fylgi en ríkisstjórnin
Ný könnun sýnir að Samfylking, Píratar og Viðreisn eru með meira sameiginlegt fylgi en Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsóknarflokkurinn. Ekki yrði hægt að mynda þriggja flokka stjórn án þess að bæði Sjálfstæðisflokkur og Samfylking sætu í henni.
Kjarninn 29. september 2020
Eftir samrunan er búist við að TM verði dótturfélag Kviku.
Samrunaviðræður Kviku og TM hafnar
Stjórnir Kviku banka og TM samþykktu í dag að hefja viðræður um sameiningu félaganna tveggja í dag.
Kjarninn 28. september 2020
Jacinda Ardern, forsætisráðherra Nýja-Sjálands.
Ardern vill fresta lokun álvers Rio Tinto með ríkisstuðningi
Forsætisráðherra Nýja-Sjálands er tilbúin að niðurgreiða rafmagn til Rio Tinto til þess að seinka lokun álvers á þeirra vegum þar í landi, nái hún kjöri í næstu kosningum.
Kjarninn 28. september 2020
Jón Snædal
Dánaraðstoð eða líknardráp
Kjarninn 28. september 2020
Alma Möller, landlæknir.
Fólk sem fékk COVID hefur fengið lungnabólgu löngu síðar
Dæmi eru um að fólk sem fékk COVID-19 í vetur hafi fengið lungnabólgu mörgum vikum síðar. Það er mat bæði landlæknis og sóttvarnalæknis að þó að ónæmi fyrir kórónuveirunni sé til staðar hjá þessum hópi verði hann að fara varlega.
Kjarninn 28. september 2020
Jón Steindór Valdimarsson
Hálfur björgunarhringur dugar skammt
Kjarninn 28. september 2020
Drífa Snædal
Vitræn umræða um efnahagsmál: Átta atriði sem Samtök atvinnulífsins mættu hafa í huga
Kjarninn 28. september 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
„Þetta er alls ekki búið“
„Við megum ekki slaka á,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir. „Þetta er alls ekki búið.“ Varúðarráðstafanir séu „klárlega“ komnar til að vera í einhverja mánuði í viðbót.
Kjarninn 28. september 2020
Meira úr sama flokkiÁlit