Mynd: Anton Brink

Glundroðinn í íslenskum stjórnmálum

Íslensk stjórnmál eru stödd á breytingaskeiði. Samfélagið hefur breyst hratt á skömmum tíma og hræringar í stjórnmálalandslaginu endurspegla það ástand. Nær árleg hneykslismál hrista svo reglulega upp í öllu saman og breyta stöðunni algjörlega.

Þann 30. nóv­em­ber 2017 tók óvenju­leg rík­is­stjórn við stjórn­ar­taumunum á Íslandi. Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dótt­ur, sem varð önnur konan til að gegna emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra í Íslands­sög­unni. Það var þó ekki kyn ráð­herr­ans sem var óvenju­leg­ast við stjórn­ina heldur hvaða flokkar skip­uðu hana. Þar sett­ust saman að völdum sá flokkur í hin póli­tíska lit­rófi Íslands sem skil­greinir sig lengst til vinstri, sá sem skil­greinir sig lengst til hægri og íhalds­samur rúm­lega 100 ára gam­all miðju­flokkur sem er vanur því að stjórna í þá átt sem vindar blása hverju sinn­i. 

Þessi staða var afleið­ing af miklum póli­tískum glund­roða und­an­far­inna ára. Sá glund­roði hefur ýmsar birt­ing­ar­mynd­ir, til dæmis þá að ein­ungis ein rík­is­stjórn hefur setið út heilt kjör­tíma­bil frá árinu 2007. Það var fyrsta tveggja flokka vinstri­st­jórn lýð­veld­is­sög­unnar undir for­sæti Jóhönnu Sig­urð­ar­dótt­ur, skipuð Sam­fylk­ingu og Vinstri græn­um. 

Sú stjórn náði þó rétt að haltra yfir marklín­una sem minni­hluta­stjórn og var síðan refsað grimmi­lega í kosn­ingum í apríl 2013 þegar fylgi rík­is­stjórn­ar­flokk­anna fór úr því að vera yfir 51 pró­sent í að vera 23,8 pró­sent. Sam­fylk­ingin tap­aði 16,9 pró­sentu­stigum milli kosn­inga, sem er það mesta sem nokkur flokkur hefur nokkru sinni tapað á einu kjör­tíma­bil­i. 

Þarna var tónn sleg­inn sem hefur verið nokkuð stöð­ugur síð­an. Tónn mik­illa sveiflna og ófyr­ir­sjá­an­leika. Frá því að Jóhanna hætti hafa fjórir for­sæt­is­ráð­herrar setið á fimm árum. Svo virð­ist sem stjórn­mála­leg festa Íslend­inga hafi að mestu horfið með banka­hrun­inu og eft­ir­málum þess.

Staða turns­ins gjör­breytt

Frá því að Íslend­ingar fóru að ráða sér sjálfir hafa Sjálf­stæð­is­flokkur og Fram­sókn­ar­flokkur oft­ast nær stjórnað Íslandi, annað hvort saman eða í sitt­hvoru lagi. Nær ómögu­legt hefur verið að mynda stjórn án ann­ars þeirra.

Sér­stak­lega hefur Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn verið hryggjar­stykkið í íslenskum stjórn­mál­um. Hann hefur haldið um stjórn­ar­taumanna í þrjú af hverjum fjórum árum frá því að Ísland fékk sjálf­stæð­i. 

Það á líka við um nýjasta skeiðið í Íslands­sög­unni, en ef undan er skilið kjör­tíma­bilið 2009-2013 þá hefur hann átt aðild að öllum rík­is­stjórnum sem setið hafa frá árinu 1991.

Þótt Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn sé enn stærsti flokkur lands­ins sam­kvæmt nið­ur­stöðum síð­ustu kosn­inga, og sá sem ráðið hefur mestu síð­ast­liðna ára­tugi, þá er staða hans gjör­breytt frá því sem áður var.

Síð­asti for­maður hans sem mynd­aði rík­is­stjórn sem sat út heilt kjör­tíma­bil var Davíð Odds­son. Hrun­stjórn Geirs H. Haarde féll eftir rúm­lega eins og hálfs árs setu í byrjun árs 2009. Rík­is­stjórn Sig­mundar Davíð Gunn­laugs­sonar féll eftir þrjú ár vorið 2016 vegna Panama­skjal­anna og kosið var um haust­ið, hálfu ári áður en kosn­ingar voru fyr­ir­hug­að­ar. 

Og rík­is­stjórn Bjarna Bene­dikts­son­ar, sem tók við völdum í jan­úar 2017 eftir nokk­urra mán­aða stjórn­ar­kreppu, sat í ein­ungis 247 daga þar til að hún sprakk vegna upp­reist æru-­máls­ins um miðjan sept­em­ber í fyrra. 

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn, sem lengi var reglu­lega með 35-40 pró­sent fylgi, hefur nú fjórar kosn­ingar í röð fengið undir 30 pró­sent atkvæða. Í fyrra fékk flokk­ur­inn 25,3 pró­sent sem er næst versta útkoma hans frá upp­hafi. Í nýlegum könn­unum hefur fylgi hans mælst um og undir 20 pró­sent. Staða Sjálf­stæð­is­flokks­ins sem turns­ins í íslenskum stjórn­málum virð­ist því á hröðu und­an­haldi.

Fjór­flokk­ur­inn sem heild ekki svipur af sjón

Sög­u­­lega hafa fjórir flokkar verið und­ir­­staðan í íslenskum stjórn­­­mál­­um. Þeir hafa stundum skipt um nafn en á hinu póli­­tíska lit­rófi hafa þeir raða sér nokkuð skýrt frá vinstri til hægri í ára­tugi. Sam­an­lagt hafa þessir fjórir flokk­­ar, sem í dag heita Vinstri­hreyf­­ingin grænt fram­­boð, Sam­­fylk­ing­in, Fram­­sókn­­ar­­flokk­­ur­inn og áður­nefndur Sjálf­­stæð­is­­flokk­­ur­, oft­ast nær verið með um 90 pró­­sent allra atkvæða. Kerfið sem var við lýði hér­lendis frá lýð­veld­is­stofnun og fram á eft­ir­hrunsárin er oft kallað 4+1 kerf­ið. Það sam­an­stóð af ofan­greindum fjór­flokki og oft einum tíma­bundnum til við­bót­ar, sem end­ur­spegl­aði með ein­hverjum hætti stemmn­ingu hvers tíma. Dæmi um það var til dæmis Banda­lag jafn­­að­­ar­­manna, Kvenna­list­inn, Borg­­ara­­flokk­ur­inn, Þjóð­vaki og Frjáls­­lyndi flokk­ur­inn. 

Sveiflast öfga á milli

Það má segja að í kosningunum 2016 hafi konur, fjölbreytni og frjálslyndi verið sigurvegararnir. Viðreisn, Píratar og Björt framtíð, allt nýir eða nýlegir stjórnmálaflokkar með afar frjálslyndar áherslur, fengu samtals 21 þingmann.

Aldrei höfðu fleiri konur verið kjörnar á þing, eða 30. Metið fram að þeim tíma voru 27 þing­konur af þeim 63 þing­mönnum sem eru kjörn­ir. Konur voru því 47,6 prósent þingheims. Þá voru tveir innflytjendur kjörnir á þing.

Ári síðar var kosið aftur og þá var niðurstaðan allt önnur. Björt framtíð hvarf og tapaði fjórum þingmönnum, Píratar töpuðu fjórum og Viðreisn þremur. Í stað þessara ellefu komu nákvæmlega ellefu þingmenn Miðflokks og Flokks fólksins, sem voru að uppistöðu karlaflokkar með róttækar og að einhverju leyti þjóðernislegar einangrunarhyggjuáherslur í stórum málum.

Konum á þingi fækkaði um sex í kosningum í október 2017. Hlut­fall kvenna fór niður í 38 pró­sent og hafði ekki verið lægra eftir hrun. Og enginn innflytjandi var eftir í þingmannahópnum.

Þetta eðli breytt­ist þó mjög í kosn­ing­unum 2013 þegar sam­an­lagt fylgi hefð­bundnu flokk­anna fjög­urra datt niður í 74,9 pró­sent. Í kosn­ing­unum 2016 féll það svo niður í 62 pró­sent eftir að hafa mælst rétt yfir 50 pró­sentum í nokkrum skoð­ana­könn­un­um. Í þeim kosn­ingum fengu flokkar stofn­aðir eftir 2012 38 pró­sent atkvæða.

Þeir náðu aðeins að klóra sig til baka í síð­ustu kosn­ingum en sam­eig­in­legt fylgi þeirra var samt ein­ungis 65 pró­sent. Og þá fjölg­aði flokk­unum sem eiga full­trúa á Alþingi um einn. Þeir eru nú átta og hafa aldrei verið fleiri. Færa má rök fyrir því að klofn­ingur hafi átt sér stað úr þeim öll­u­m. 

Nú hefur Sós­í­alista­flokkur Íslands, sem náði inn kjörnum full­trúa í fyrsta sinn í síð­ustu sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ing­um, stillt sér upp til vinstri við Vinstri græn. Frjáls­lynt og alþjóða­sinnað fólk klauf sig úr Sjálf­stæð­is­flokknum og stofn­aði Við­reisn. Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son yfir­gaf Fram­sókn­ar­flokk­inn og stofn­aði Mið­flokk­inn í kringum sjálfan sig. Og tölu­verð sam­legð virð­ist vera í áherslu­málum þeirra sem bjóða sig fram fyrir ann­ars vegar Pírata og hins vegar Sam­fylk­ing­una. 

Til við­bótar hefur Flokkur fólks­ins, popúl­ískur flokkur sem leggur aðal­á­herslu á að skil­greina sig sem tals­mann fátækra lands­manna, nú náð inn full­trúum í tveimur kosn­ingum í röð, þ.e. þing­kosn­ing­unum 2017 og í sveita­stjórn­ar­kosn­ing­unum í vor. 

Fylgi­spekt Íslend­inga við stjórn­mála­flokka virð­ist ein­fald­lega vera á hröðu und­an­haldi. Og blæ­brigða­munur milli manna virð­ist vera nóg til að annar stofni nýjan stjórn­mála­flokk.

Leiðir Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar skildu árið 2016. Sigmundur Davíð náði þó ótrúlegri endurkomu haustið 2017, sem nú er í uppnámi vegna Klausturmálsins.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Vegna þessa hefur mikið verið rætt um að auka traust og festu í íslenskum stjórn­mál­um. Bjarni Bene­dikts­son, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins, sagði til að mynda að „brestir í smá­flokka­kerf­inu“ hefðu orsakað það að slitnað hefði upp úr síð­ustu rík­is­stjórn. „Ég vil sjá að nýju stjórn­ar­sam­starf sem byggir á tveimur sterkum flokk­um. Ég held að það kosti minnstar mála­miðl­anir milli flokka og ef slík stjórn verður í boði eftir kosn­ingar þá verði það lang sterkasti kost­ur­inn,“ sagði Bjarni við fjöl­miðla. 

Rúmum mán­uði síðar var kosið á ný og flokk­unum á þingi fjölg­aði úr sjö í átta. Mikið vant­aði upp á til þess að hægt yrði að mynda tveggja flokka stjórn.

Breið rík­is­stjórn gegn kerf­is­breyt­ingum

Hin óvenju­lega rík­is­stjórn Vinstri grænna, Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks var mynduð við þessar aðstæð­ur. Hug­mynda­fræði­lega skil­greina flokk­arnir sig sem mjög ólíka en þeir eiga þó umtals­verða íhalds­semi sam­eig­in­lega. Á þeim grunni byggir rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dótt­ur. Hún situr á tíma þar sem efna­hags­legar aðstæður eru þær bestu sem nokkru sinni hafa verið uppi hér­lendis og stjórnin getur þar af leið­andi aukið fjár­fram­lög til helstu mála­flokka umtals­vert án þess að ráð­ast í neinar grund­vall­ar­breyt­ingar á þeim kerfum sem Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hafa að mestu byggt upp innan íslenskrar stjórn­sýslu.

Þetta stjórn­ar­sam­starf yrði Vinstri grænum alltaf erfitt, enda Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn skil­greindur höf­uð­and­stæð­ingur margra flokks­manna. Almennt virt­ist stjórn­ar­sam­starfið þó mæl­ast ansi vel fyrir í byrj­un. Í könnun MMR í des­em­ber 2017 sögð­ust 66,7 lands­manna styðja nýju rík­is­stjórn­ina. Það var umtals­vert meiri stuðn­ingur en nokkur rík­is­stjórn hefur mælst með eftir hrun. 

Það fjar­aði þó hratt undan þessum stuðn­ingi. Hraðar en áður hafði hefur mælst og í nóv­em­ber, þegar tæpt ár var liðið frá því að rík­is­stjórnin sett­ist að völd­um, var stuðn­ing­ur­inn kom­inn undir 40 pró­sent. 

Á einu ári höfðu Vinstri græn tapað um 40 pró­sent af fylgi sínu sam­kvæmt könn­un­um, Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn var að mæl­ast með sínu verstu stöðu nokkru sinni í könn­unum og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hafði líka tapað fylgi frá kosn­ing­unum 2017, sem þó voru þær verstu í rúm­lega 100 ára sögu flokks­ins. Rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir hefðu verið óra­fjarri því að ná að mynda rík­is­stjórn ef kosið hefði verið um miðjan nóv­em­ber.

Stjórn­ar­and­stöðu­blokkir styrkt­ust

Stjórn­ar­and­stöðu­flokk­arnir fimm nutu þessa ástands mjög. Þeir skiptu sér upp í tvær blokk­ir. Önnur skil­greinir sig sem frjáls­lynda og alþjóða­sinn­aða með áherslu á rót­tækar kerf­is­breyt­ing­ar. Flokk­arnir sem henni til­heyra eru Sam­fylk­ing, Við­reisn og Pírat­ar. Sam­hljómur þess­ara þriggja flokka, og myndun rík­is­stjórnar Katrínar Jak­obs­dótt­ur,  sýnir að íslensk stjórn­mál eru farin að hverf­ast í meiri mæli um íhalds­semi- og frjál­synd­isás­inn frekar en hinn hefð­bundna vinstri-hægri ás.

Þessir þrír flokkar fengu sam­tals 28 pró­sent atkvæða í kosn­ing­unum 2018. Í nýj­ustu könnun MMR mæld­ust þeir sam­eig­in­lega með 39 pró­sent fylgi. Sam­an­lagt fylgi flokk­anna þriggja hefur því auk­ist um 39 pró­sent á rúmu ári. Miðað við það fylgi myndi blokkin geta orðið val­mögu­leiki fyrir annað hvort Vinstri græn eða Fram­sókn­ar­flokk­inn að loknum kosn­ing­um. 

Hin blokkin var skipuð Mið­flokknum og Flokki fólks­ins, tveimur popúl­ískum flokkum sem hverf­ast um leið­toga sína sem náðu manni inn á þing í fyrsta sinn haustið 2017. Þessir tveir flokkar höfðu átt mikla sam­leið í mörgum mál­um. Og þeim gekk vel.

Það átti sér­stak­lega við um Mið­flokk­inn, sem stofn­aður var skömmu fyrir kosn­ing­arnar 2017 utan um Sig­mund Davíð Gunn­laugs­son. Sá flokkur náði besta árangri sem nýr flokkur hefur nokkru sinni náð í kosn­ingum í fyrra­haust, þegar hann fékk 10,9 pró­sent atkvæða. Það sem af er ári hafði flokknum líka tek­ist vel upp í að reka sína fleyga-póli­tík, þar sem tekið er hörð og ein­föld afstaða í oft flóknum málum og búinn til ómögu­legur and­stæð­ingur úr öllum sem eru á önd­verðu máli. Besta dæmið um þetta var í tengslum við þriðja orku­pakka Evr­ópu­sam­bands­ins sem virt­ist ætla að verða stórpóli­tískt vand­ræða­mál fyrir rík­is­stjórn­ina nán­ast alveg upp úr þurru.

Bára Halldórsdóttir setti íslensk stjórnmál enn og aftur í uppnám með símanum sínum. Vert er að taka fram að síminn á myndinni er ekki sá sem hún notaði við upptökuna á Klaustri. Henni hefur síðan áskotnast nýr.
Mynd: Bára Huld Beck

Eftir því sem fleiri fleygar voru reknir niður því meira varð fylgi Mið­flokks­ins. Í nóv­em­ber mæld­ist það 13,1 pró­sent og hafði aldrei mælst hærra. Sam­an­lagt fylgi Mið­flokks­ins og Flokks fólks­ins mæld­ist 20,7 pró­sent. Þetta voru alvöru leik­end­ur. 

En svo fóru sex þing­menn þess­ara tveggja flokka saman á Klaust­ur­bar­inn að kvöldi 20. nóv­em­ber 2018 og hinn árlegi skandall, sem skók allt stjórn­mála­lands­lag­ið, varð. 

Leitin að festu í glund­roð­anum

Lang­tíma afleið­ingar Klaust­urs­máls­ins eiga eftir að koma í ljós. En skamm­tíma­af­leið­ing­arnar eru aug­ljós­ar. Sam­eig­in­legt fylgi Mið­flokks­ins og Flokks fólks­ins helm­ing­ast. Sá fyrr­nefndi myndi rétt skríða inn á þing ef kosið yrði í dag en hinn myndi falla út. 

Rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir upp­lifa mestu fylg­is­aukn­ingu sem þeir hafa fengið á kjör­tíma­bil­inu og það er athygl­is­vert að hún er vegna afleiks ann­arra flokka, ekki vegna verka rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Sam­eig­in­legt fylgi flokk­anna þriggja mæld­ist 8,6 pró­sentu­stigum meira þann 15. des­em­ber en það gerði þremur vikum áður. Lang­mesta aukn­ingin var hjá Fram­sókn­ar­flokknum sem náði til baka þorra þess fylgis sem tálg­ast hafði af honum vegna til­vistar Mið­flokks­ins.

Ef núver­andi fylgi flokka myndi hald­ast að næstu kosn­ingum væri upp ansi áhuga­verð staða. Popúlista­flokk­unum myndi fækka um að minnsta kosti einn og ef Mið­flokk­ur­inn næði inn yrði fjöldi þing­manna hans í besta falli fjór­ir. 

Rík­is­stjórn­ar­flokk­arn­ir, þrátt fyrir Klaust­ur­máls­með­vind­inn, næðu ekki meiri­hluta og það myndi miðju­blokk Sam­fylk­ing­ar, Við­reisnar og Pírata ekki heldur ger­a. 

Leitin að festu í glund­roð­anum myndi því halda áfram.

Traustið sem hvarf

Þessar miklu væringar hafa komið á tímum þar sem traust til stjórnmála, og raunar flestra stofnana samfélagsins, hefur verið í sögulegu lágmarki og pólitísk hneykslismál sem hrista í stoðunum eru að minnst kosti árlegum viðburður.

Þann 1. febrúar 2008 treystu 42 prósent þjóðarinnar Alþingi. Ári síðar, þegar bankahrunið var búið að eiga sér stað, var það traust komið niður í 13 prósent. Árið 2011 var það komið niður í ellefu prósent. Ári síðar í tíu prósent.

Traustið fór loks aðeins að rísa árið 2013 en það gerðist hægt. Snemma árs 2016 mældist það 17 prósent. Guðni Th. Jóhann­es­son, for­seti Íslands, fjall­aði um þetta vanda­mál við fyrstu þing­setn­ing­una sína í emb­ætti, í des­em­ber 2016. Þar sagði hann meðal ann­ars: „Fleira hrundi en bankar haustið 2008. Fólki fann­st ­þingið hafa brugð­ist. Þótt margt hafi breyst til batn­aðar er ljóst að ekki hefur skap­­ast á ný það ­traust sem þarf að ríkja milli þings og þjóð­­ar. Íslend­ingar dæma alþing­is­­menn af verk­um þeirra, fram­komu og starfs­hátt­u­m.“

Áhrif Klaustursmálsins eftir að koma fram

Síðustu tvö árin hefur traustið tekið töluvert við sér, þrátt fyrir fordæmalaus hneykslismál á borð við Panamaskjölin og uppreist æru-málið, sem bæði sprengdu ríkisstjórnir. Í síðustu traustkönnun Gallup mældist það 29 prósent.

Til að vinna enn frekar að því markmiði að auka traust á stjórnmálin skipaði ríkisstjórnin starfshóp. Hann starfshóp sem skilaði í maí 25 tillögum sem skyldu innleiddar til að ná því markmiði. Á meðal þess sem hann lagði til var að hagsmunavörðum, á ensku „lobbyistar“, sem eiga sam­skipti við stjórn­mála­menn og stjórn­sýslu yrði gert að skrá sig sem slíka, hags­muna­skrán­ing ráð­herra yrði útvíkkuð til maka og ólög­ráða barna og reglur yrðu settar um starfs­val eftir opin­ber störf sem koma ættu í veg fyrir að „starfs­fólk stjórn­sýslu eða kjörnir full­trúar gangi inn í störf hjá einka­að­ilum vegna aðgangs að upp­lýs­ingum úr opin­beru starf­i“.

Það verður athyglisvert að sjá hvaða áhrif Klaustursmálið mun hafa á traust borgaranna gagnvart Alþingi. Sérstaklega í ljósi þess að 74 til 91 prósent landsmanna sögðust hlynnt því í nýlegri könnun að sexmenningarnir sem áttu hin umdeildu samskipti á Klausturbar 20. nóvember myndu segja af sér, en enginn þeirra hefur gefið í skyn að hann ætli sér að gera slíkt. Þá er þingmaður Samfylkingarinnar farinn í leyfi eftir að hafa verið áminntur af trúnaðarnefnd flokksins fyrir að brjóta gegn siðareglum og sniðgengið stefnu flokks­ins gegn ein­elti og áreitni með framkomu sinni gagnvart konu síðastliðið sumar.

Íslendingar telja stjórnmál vera spillt

En það var ekki bara traust sem hvarf. Rannsóknir sýndu að Íslendingar töldu að spilling hefði aukist mjög í stjórnmálum. Í grein Sigrúnar Ólafsdóttur, prófessors í félagsfræði, sem hún birti á Kjarnanum í október 2017, kom meðal annars fram að árið 2003 hafi 31 pró­sent lands­manna talið að spill­ing væri frekar eða mjög útbreidd á meðal íslenska stjórn­mála­manna. Eftir hrunið rauk hlut­fall þeirra sem voru þeirrar skoð­unar upp í 77 pró­sent. Eftir að Panama­skjölin opin­ber­uðu aflands­fé­lagaum­fang íslenskra ráða­manna var hlut­fall þeirra sem töldu að spill­ing væri mikil í íslenskum stjórn­málum 78 pró­sent.

Ný mæl­ing var gerð vorið 2017, þegar ný rík­is­stjórn var nýtekin við og engin hneyksl­is­mál í umræð­unni. Þá mæld­ist hlut­fall þeirra sem töldu að spill­ing væri í íslenskum stjórn­málum 68 pró­sent.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar