Mynd: Bára Huld Beck

Tengdar útgerðir fá tæp sex ár til að koma sér undir kvótaþak

Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur kynnt drög að frumvarpi um breyttar skilgreiningar á því hvað teljist tengdir aðilar í sjávarútvegi. Þeir sem lagabreytingin hefur áhrif á munu hafa fram á fiskveiðiárið 2025/2026 til að koma sér undir lögbundið kvótaþak.

Sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra hefur kynnt drög að frum­varpi um breyttar skil­grein­ingar á því hvað telj­ist tengdir aðilar í sjáv­ar­út­vegi. Þeir sem laga­breyt­ingin hefur áhrif á munu hafa fram á fisk­veiði­árið 2025/2026 til að koma sér undir lög­bundið kvóta­þak.

Til stendur að breyta lögum á þann hátt að skil­grein­ing á tengdum aðilum í sjáv­ar­út­vegi verði útvíkkuð og gerð skýr­ari. Áfram sem áður, að minnsta kosti um sinn, mega tengdir aðilar halda á allt að 12 pró­sent kvóta og þurfa að eiga meiri­hluta í annarri útgerð til að telj­ast lög­lega tengd­ir. 

Í frum­varpi sem Krist­ján Þór Júl­í­us­son, sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra, hefur kynnt í drögum í sam­ráðs­gátt stjórn­valda er bráða­birgða­á­kvæði kynnt til sög­unnar sem segir að fari afla­hlut­deild útgerða í eigu tengdra aðila, sem ekki töld­ust tengdir áður en lögin tóku gildi, yfir áður­nefnd mörg þá munu þeir hinir sömu frá frest til loka fisk­veiði­árs­ins 2025/2026 til að fara niður fyrir kvóta­þak­ið. Það hefst 1. sept­em­ber 2025.

Því munu stór­út­gerðir lands­ins, sem mögu­lega fara yfir áður­nefnt kvóta­þak verði frum­varpið að lög­um, fá tæp sex ár að óbreyttu til að koma sér í lög­lega stöð­u. 

Eft­ir­lit verið í lama­sessi

Frum­varps­drög­in, sem sett voru inn í sam­ráðs­gátt stjórn­valda á föstu­dag, byggja á vinnu verk­efna­stjórnar um bætt eft­ir­lit með fisk­veið­i­­auð­lind­inni. Hún var skipuð í mars 2019, í kjöl­far þess að Rík­is­end­ur­skoðun skil­aði svartri stjórn­sýslu­út­tekt á Fiski­stofu í jan­úar 2019. 

Þar var meðal ann­ars bent á að Fiski­stofa kanni ekki hvort yfir­­­ráð tengdra aðila í sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegi yfir afla­hlut­­­deildum væri í sam­ræmi við lög. Þ.e. að eft­ir­lits­að­il­inn með því að eng­inn hópur tengdra aðila ætti meira en 12 pró­­­sent af heild­­­ar­afla væri ekki að sinna því eft­ir­liti í sam­ræmi við lög. 

Hingað til hefur eft­ir­litið með þessu verið þannig háttað að starfs­­­menn frá Fiski­­­stofu hafa farið tvisvar á ári og spurt sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegs­­­fyr­ir­tækin um hversu miklum kvóta þau og tengdir aðilar halda á. Sam­­­kvæmt skýrslu Rík­­­is­end­­­ur­­­skoð­unar var um tvö dags­verk að ræða á ári. „Fiski­­­stofa treystir nán­­­ast alfarið á til­­­kynn­ing­­­ar­­­skyldu fyr­ir­tækja við eft­ir­lit með sam­­­þjöppun afla­heim­ilda,“ sagði í skýrsl­unni.

Rík­­is­end­­ur­­skoðun sagði í skýrslu sinni að ráð­­­ast þyrfti í end­­­ur­­­skoðun á ákvæðum laga um stjórn fisk­veiða um „bæði yfir­­­ráð og tengsl aðila svo tryggja megi mark­visst eft­ir­lit með sam­­­þjöppun afla­heim­ilda“. 

Hluta af vinnu flýtt vegna Sam­herj­a­máls­ins

Í verk­efna­stjórn­inni sitja Sig­­urður Þórð­­ar­­son, sem er for­­mað­­ur, Bryn­hildur Bene­dikts­dótt­ir, sér­­fræð­ingur á skrif­­stofu sjá­v­­­ar­út­­­vegs- og fisk­eldis í atvinn­u­­vega- og nýsköp­un­­ar­ráðu­­neyt­inu, Elliði Vign­is­­son, sveit­­ar­­stjóri, Hulda Árna­dótt­ir, lög­­­maður og Oddný G. Harð­­ar­dótt­ir, alþing­is­­mað­ur Sam­fylk­ing­ar­inn­ar.

Í nóv­­em­ber 2019, í kjöl­far Sam­herj­­a­­máls­ins, óskaði Krist­ján Þór eftir því að verk­efna­stjórnin myndi skila þeim hluta vinnu sinnar sem snéri að tengdum aðilum fyrir 1. jan­úar 2020. Henni var skilað skrif­­lega 30. des­em­ber 2019. 

Eftir að viðskiptahættir Samherja í Namibíu og víðar voru opinberaðir ákvað ríkisstjórnin að flýta vinnu við breytingar á skilgreiningu á tengdum aðilum í sjávarútvegi.
Mynd: Wikileaks

Í til­­lög­unum var hvorki tekin afstaða til reglna um hámarks­afla­hluts­deild né kröfu um hlut­­fall meiri­hluta­­eignar í tengdum aðil­­um. Þau mál er enn til skoð­unar hjá nefnd­inni og verður fjallað um þau í loka­­skýrslu henn­­ar, sem á að skila í mars 2020. 

Í til­­lög­un­um, sem voru fimm tals­ins, fólst að skil­­grein­ing á tengdum aðilum verði látin ná til hjóna, sam­­búð­­ar­­fólks og barna þeirra, að ákveðin stjórn­­un­­ar­­leg tengsl milli fyr­ir­tækja leiði til þess að fyr­ir­tækin eru talin tengd nema sýnt sé fram á hið gagn­­stæða, að skil­­greint verði hvað felst í raun­veru­­legum yfir­­ráðum, að aðilar sem ráða meira en sex pró­­sent af afla­hlut­­deild eða 2,5 pró­­sent af krókafla­hlut­­deild skulu til­­kynna til Fiski­­stofu áætl­­aðan sam­runa, eða kaup í félagi sem ræður yfir hlut­­deild eða kaup á hlut­­deild og koma kaupin ekki til fram­­kvæmda nema sam­­þykki Fiski­­stofu liggi fyrir og að Fiski­­stofu verði veittar auknar heim­ildir til afla gagna.

Fost­ur­börn munu telj­ast til tengdra aðila

Frum­varpið sem kynnt var í sam­ráðs­gátt­inni á föstu­dag tekur til allra þeirra til­lagna sem verk­efna­stjórnin lagði fram. Að ein­hverju leyti gengur það lengra þar sem fóst­ur­börn munu líka telj­ast tengdir aðil­ar.

Í því segir enn fremur að tengsl skuli talin milli aðila sem stjórnað sé af sömu ein­stak­lingum nema að sýnt sé fram á hið gagn­stæða. Raun­veru­leg yfir­ráð skap­ist af rétti, með samn­ingum eða með ein­hverjum öðrum hætti sem ann­að­hvort sér­stak­lega eða sam­an­lagt, og með hlið­sjón af stað­reyndum eða laga­legum atriðum sem við eiga, gerir aðila kleift að hafa afger­andi áhrif á félag, einkum með: 

  1. eign­ar­haldi eða rétti til að nota eignir félags, allar eða að hluta, 
  2. rétti eða samn­ingum sem veita afger­andi áhrif á sam­setn­ingu, atkvæða­greiðslu, eða ákvarð­anir stofn­ana félags. 

Yfir­ráð öðl­ast aðilar sem: 

  1. eru rétt­hafar eða eiga til­kall til réttar sam­kvæmt samn­ingum þar að lút­andi, eða 
  2. þrátt fyrir að vera ekki hand­hafar slíks réttar eða eiga ekki til­kall til réttar sam­kvæmt slíkum samn­ingum hafa mögu­leika til að beita slíkum rétt­ind­um.

Sam­herji og Síld­ar­vinnslan stundum tengd en stundum ekki

Þau útgerð­ar­fyr­ir­tæki sem munu telj­ast tengdir aðilar sam­kvæmt frum­varps­drög­unum munu þó fá, líkt og áður sagði, mörg ár til að koma mál­efnum sínum í lög­legan far­veg, verði þeir brot­legir við lögin eftir að þau taka gildi. Sam­kvæmt bráða­birgða­á­kvæði munu þeir fá til fisk­veiði­árs­ins 2025/2026 til þess. 

Nokkrir tengdir hópar eru mjög umsvifa­­­miklir í íslenskum sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegi og halda á stórum hluta úthlut­aðs kvóta. 

Á meðal þeirra er Sam­herji, stærsta sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegs­­­fyr­ir­tæki lands­ins. Í sept­­­­­em­ber 2019 var Sam­herji, sem nýlega var ásakað um vafa­­­­sama og mög­u­­­­lega ólög­­­­lega við­­­­skipta­hætti víða um heim, með 7,1 pró­­­­­­sent úthlut­aðs kvót­a. Útgerð­­­­­ar­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­ar, sem er í 100 pró­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­­­­­sent kvót­ans og Sæból fjár­­­­­­­­­fest­inga­­­­­fé­lag heldur á 0,64 pró­­­­­sent hans. 

Síld­­­­­­ar­vinnslan, sem er Sam­herji á beint og óbeint 49,9 pró­sent hlut í, hefur alltaf haldið því fram að fyr­ir­tækið og Sam­herji væru ekki tengdir aðil­ar. Þor­steinn Már Bald­vins­son var samt sem áður for­stjóri Sam­herja og stjórn­ar­for­maður Síld­ar­vinnsl­unnar árum saman allt þar til að hann sagði af sér, að minnsta kosti tíma­bund­ið, báðum stöðum vegna Sam­herj­a­máls­ins í nóv­em­ber 2019. Kjarn­inn greindi frá því í þeim mán­uði að sam­kvæmt kynn­ingum sem er að finna í þeim gögnum sem Wiki­leaks birti sam­hliða opin­berun nokk­urra fjöl­miðla á Sam­herj­a­mál­inu komi skýrt fram að Sam­herji hafi kynnt Síld­ar­vinnsl­una sem upp­sjáv­ar­hluta sam­stæðu sinnar erlendis og birt myndir af starf­semi fyr­ir­tæk­is­ins. 

Ef Sam­herji og Síld­ar­vinnslan yrðu flokk­aðir sem tengdir aðilar myndi sam­eig­in­legur kvóti sam­stæð­unnar fara langt yfir lög­bundið kvóta­þak, enda heldur Síld­ar­vinnslan á 5,3 pró­­­­­­sent allra afla­heim­ilda og sjá­v­­­­­­­ar­út­­­­­­­­­­­vegs­­­­­­fyr­ir­tækið Berg­­­­­­ur-Hug­inn er síðan með 2,3 pró­­­­­­sent kvót­ans, en það er að öllu leyti í eigu Síld­­­­­­ar­vinnsl­unn­­­­­­ar. 

Sam­an­lagt er afla­hlut­­­­­­deild þess­­­­­­ara aðila er því rúm­­­­­lega 16,6 pró­­­­­­sent.

Sam­herj­i/­Síld­ar­vinnslan þarf þó ekki að hafa áhyggjur af því að þurfa að losa sig við kvóta í nán­ustu fram­tíð. Enn hafa engar breyt­ingar verið kynntar á því ákvæði að það þurfi að eiga meiri­hluta í öðru útgerð­ar­fyr­ir­tæki til að telj­ast tengdur og því er 49,9 pró­sent eign­ar­hlut­ur­inn enn undir því marki. Jafn­vel þótt að ein­hver þeirra boð­uðu breyt­inga sem eru í frum­varps­drögum Krist­jáns Þórs um tengda aðila myndu ná yfir Sam­herj­a/­Síld­ar­vinnsl­una þá munu fyr­ir­tækin hafa mörg ár til að finna lausn á þeirri stöð­u. 

Bræður ekki tengdir aðilar

Mögu­legt er að frum­varpið hafi áhrif á fleiri risa í íslenskum sjáv­ar­út­vegi. Brim er það sjá­v­­­­­ar­út­­­­­­­vegs­­­­fyr­ir­tæki sem heldur á mestum kvóta, en félagið fór yfir hámark sem lög heim­ila í kvóta, í króka­afla­hlut­­­deild í þorski, í nóv­­­­em­ber þegar stjórn þess sam­­­­­þykkti samn­inga um kaup á tveimur sjá­v­­­­­­­ar­út­­­­­­­­­­­vegs­­­­­­fyr­ir­tækjum í Hafn­­­­­­ar­­­­­­firði, Fisk­vinnsl­unni Kambi og Grá­brók. Hjálmar Krist­jáns­­­­son átti 39 pró­­­­sent í Kambi og allt hlutafé í Grá­brók. Brim var því að kaupa eignir af bróður for­­­­stjóra síns. Sam­an­lagt kaup­verð nam rúm­­­­­­lega þremur millj­­­­­­örðum króna. 

Stærsti eig­andi Brim er Útgerð­­­­­­ar­­­­­­fé­lag Reykja­vík­­­­­­­­­­­ur, sem á um 46,26 pró­­­­­­sent hlut í því félagi eftir að hafa selt stóran hlut til­ K­G ­Fisk­verk­unar fyrir skemmstu. Það félag var 1. sept­­­­­­em­ber síð­­­­­­ast­lið­inn með 3,9 pró­­­­­­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Auk þess var félagið Ögur­vík (í eigu Brims) með 1,3 pró­­­­­­sent afla­hlut­­­­­­deild. 

Þann 10. des­em­ber síð­­­ast­lið­inn greindi Kjarn­inn frá því að Útgerð­­­­ar­­­­fé­lag Reykja­víkur hefði keypt 33,3 pró­­­­sent hlut K­G ­fisk­verk­unar í eign­­­­ar­halds­­­­­­­fé­lag­inu Krist­ján Guð­­­­munds­­­­son ehf., sem átti 37 pró­­­­sent í Útgerð­­­­ar­­­­fé­lagi Reykja­vík­­­­­­­ur. 

Brim er það útgerðarfyrirtæki sem heldur á mesti aflahlutdeild.
Mynd: Brim

Í orð­­­­send­ingu sem Kjarn­­­­anum barst frá Útgerð­­­­ar­­­­fé­lagi Reykja­víkur í kjöl­far ofan­greindra tíð­inda sagði að þar með séu „rofin fjár­­­­hags­­­­leg tengsl á milli bræðr­anna Guð­­­­mundar og Hjálm­­­­ars Krist­jáns­­­­sona. Eign­­­­ar­hald félaga þeirra bræðra á hlutafé í Brimi hf. er aðskil­ið.“

Útgerð­­­­ar­­­­fé­lag Reykja­víkur er þar af leið­andi að upp­­­i­­­­­stöðu í eigu Guð­­­­mundar Krist­jáns­­­­son­­­­ar, sem er einnig for­­­­stjóri Brims. Eign­­­­ar­hlutur félags­­­­ins í Brim er nú 36,13 pró­­­­sent. Auk þess eiga tvö tengd félög þess hlut, þar af á FISK-­­­­Seafood eign­­­­ar­halds­­­­­­­fé­lag, í 100 pró­­­­sent eigu Útgerð­­­­ar­­­­fé­lags Reykja­vík­­­­­­­ur, 10,05 pró­­­­sent hlut. Sam­tals á þessi sam­­­­staða Guð­­­­mundar Krist­jáns­­­­sonar því nú 46,26 pró­­­­sent í sjá­v­­­­­ar­út­­­­­­­vegs­ris­an­­­­um. 

Félag Hjálm­­­­ars Þór Krist­jáns­­­­son­­­­ar, KG  Fisk­verkun á Rifi, er líka á meðal stærstu eig­enda Brims, með 6,5 pró­­­­sent eign­­­­ar­hlut. 

Þeir bræður eru ekki skil­­­­greindir sem fjár­­­­hags­­­­lega tengdir og verða það ekki heldur ef frum­varp Krist­jáns Þórs verður að lög­um, enda telj­ast bræður ekki til tengdra aðila sam­kvæmt því. Við­mæl­endur Kjarn­ans sem komu að mótun til­lagn­anna sögðu að það hefði meðal ann­ars verið vegna þess systkin séu ekki alltaf sátt eða í sam­starf­i. 

Sam­an­lagður kvóti þess­­­­ara þriggja félaga (Brims, Ögur­víkur og Útgerð­­ar­­fé­lags Reykja­vík­­­ur), sem eru ekki skil­­­­greind sem tengd, var 15,6 pró­­­­sent í byrjun sept­­­­em­ber síð­­­­ast­lið­ins. Sú tala gæti hafa tekið breyt­ingum enda mikil við­­skipti átt sér stað innan þessa mengis síð­­­ustu mán­uði. Von er á nýjum tölum frá Fiski­stofu um úthlut­aðar afla­hlut­deild stór­út­gerða á næstu vik­um. 

Lít­ill hópur með rúm­­­lega helm­ing

Kaup­­­­fé­lag Skag­­­­firð­inga á síðan FISK Seafood, sem heldur á 5,3 pró­­­­sent heild­­­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­­­sent í Vinnslu­­­­stöð­inni í Vest­­­­manna­eyjum sem er með fimm pró­­­­sent heild­­­­ar­afla­hlut­­­­deild. Þá eign­að­ist FISK allt hlutafé í Soff­an­­­­ías Cecils­­­­son hf. síðla árs 2017, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,3 pró­­­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­­­ar­kvóti þess­­­­ara þriggja ótengdu aðila 10,6 pró­­­­sent, og er því undir 12 pró­­­­sent mark­inu þótt þeir yrðu skil­­­­greindir með öðrum hætti.

Sú breyt­ing hefur hins vegar orðið á, frá 1. sept­­­­em­ber síð­­­­ast­liðn­­­­um, að Útgerð­­­­ar­­­­fé­lag Reykja­víkur keypti ríf­­­­lega 10,18 pró­­­­sent hlut FISK Seafood í Brim, sem FISK hafði keypt í ágúst m.a. af líf­eyr­is­­­­sjóðnum Gildi, á 6,6 millj­­­­arða króna, á tæp­­­­lega átta millj­­­­arða króna þann 9. sept­­­­em­ber. Hagn­aður FISK var, sam­­­­kvæmt þessu hátt í 1,4 millj­­­­arðar króna á nokkrum dög­­­­um. Í grein sem nokkrir sveit­­­­ar­­­­stjórn­­­­­­­ar­­­­menn í Skaga­­­­firði skrif­uðu á vef­inn Feyki (í eigu Kaup­­­­fé­lags Skag­­­­firð­inga) 20. sept­­­­em­ber 2019 var óvænt greint frá því að um 4,6 millj­­­­arðar króna af þessum tæp­­­­lega átta millj­­­­arða króna kaup­verði hefði verið greitt með afla­heim­ild­­­­um. „Það þýðir um 10 pró­­­­sent aukn­ingu í afla­heim­ildum FISK Seafood í tonnum og um leið umtals­verða aukn­ingu í umsvifum félags­­­­ins hér á heima­slóð­un­um,“ sagði í grein­inn­i. 

Sam­an­lagt héldu þau félög sem talin voru upp hér að ofan, og tengj­­­­ast Sam­herja, Útgerð­­­­ar­­­­fé­lagi Reykja­víkur og Kaup­­­­fé­lagi Skag­­­­firð­inga, en eru samt sem áður ekki tengdir aðil­­­­ar, alls á 42,2 pró­­­­sent af öllum kvóta í land­inu í byrjun sept­­­em­ber 2019. 

Ef við er bætt Vísi og Þor­birni í Grinda­vík, sem héldu sam­an­lagt á 8,4 pró­­­­sent af heild­­­­ar­kvót­­­­anum og voru í sam­eig­ing­­­­ar­við­ræð­um um nokk­­­urra mán­aðar skeið, þá fer það hlut­­­­fall yfir 50 pró­­­­sent. Vísir og Þor­björn slitu hins vegar nýverið þeim við­ræð­u­m. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar