Mynd: RÚV/Skjáskot Bryndís Kristjánsdóttir

Telur að rannsókn á fjárfestingarleið verði að vera „ítarleg og heildstæð“

Skattrannsóknarstjóri gat ekki rannsakað gögn sem embættið fékk fyrir um fjórum árum um þá sem nýttu sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands með tæmandi hætti. Ástæðan var mannekla og annir við önnur verkefni. Alls náði úrtakskönnun embættisins til eitt prósent þeirra sem fóru leiðina. Nauðsynlegt sé sannreyna og rekja til enda uppruna fjármuna í hverju og einu þeirra tilvika sem til rannsóknar verði tekin, ef skipa á rannsóknarnefnd um leiðina.

Embætti skattrannsóknarstjóra hefur ekki haft tök á því að rannsaka að fullu þau gögn sem það hefur fengið afhent um þá aðila sem nýttu sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands vegna manneklu og „annarra aðkallandi verkefna“. 

Embættið hefur einungis framkvæmt úrtakskönnun sem náði til ellefu einstaklinga sem búsettir voru hérlendis og úr þeirri könnun tekið eitt mál til frekari rannsóknar, þar sem grunur er um undanskot á fjármagnstekjum er nemur á þriðja hundrað milljóna króna. 

Alls nýttu 1.072 einstaklingar og lögaðilar sér fjárfestingarleiðina og því náði úrtakskönnun skattrannsóknarstjóra yfir um eitt prósent þátttakanda sem nýttu sér leiðina. 

Þetta kemur fram í umsögn skattrannsóknarstjóra um þingsályktunartillögu um að rannsóknarnefnd verði skipuð til að fara í saumanna á fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands sem skilað var í síðustu viku. Undir umsögnina skrifar Bryndís Kristjánsdóttir skattrannsóknarstjóri.

Þar segir  enn fremur að skattrannsóknarstjóri hafi ekki haft tök á að sinna frekari rannsókn en lýst er hér að ofan. „Er því ekki að svo stöddu hægt að draga neinar almennar ályktanir á grundvelli athugana skattrannsóknarstjóra á þeim gögnum varðandi fjárfestingaleið Seðlabanka Íslands sem embættið fékk aðgang að og frá var greint í framangetinni umsögn þess frá árinu 2016.“ 

Embættið telur að ef upplýsa eigi hvort fjárfestingarleið Seðlabanka íslands hafi verðið nýtt til að flytja til Íslands fjármuni sem uppruna eiga í tekjum sem ekki hafa verið taldar réttilega fram til skatts hér á landi og þá eftir atvikum jafnframt hvort peningaþvætti hafi átt sér stað, verði að fara fram ítarleg og heildstæð athugun er bæði taki til einstaklinga og lögaðila. 

Auk þess telur skattrannsóknarstjóri að til að upplýsa umrædd efni með viðhlítandi hætti sé nauðsynlegt að sannreyna og rekja til enda uppruna fjármuna í hverju og einu þeirra tilvika sem til rannsóknar eru tekin. „Er ljóst að það kallar í mörgum ef ekki flestum tilvikum á öflun frekari gagna frá umsækjendum sjálfum og eftir atvikum öðrum aðilum til viðbótar þeim gögnum sem fram hafa verið lögð við afgreiðslu umsókna um nýtingu fjárfestingarleiðarinnar.“

Skoðaði nokkra einstaklinga búsetta hérlendis

Skattrannsóknarstjóri fékk gögn um þá einstaklinga, ekki lögaðila á borð við einkahlutafélög, árið 2016, eða fyrir tæpum fjórum árum síðar. Þegar þau voru sam­keyrð við gögn sem emb­ætti skatt­rann­­sókn­­ar­­stjóra keypti sum­­­arið 2015 á 37 millj­­ónir króna, og sýndu eignir Íslend­inga í þekktum skatta­­skjól­um, kom í ljós að 21 ein­stak­l­ingar fór fjár­­­fest­inga­­leið­ina var einnig í skatta­­skjóls­­gögn­un­­um. 

Í umsögn skattrannsóknarstjóra um skipun rannsóknarnefndar á fjárfestingarleiðinni, sem skilað var inn í síðustu viku, segir að greining og frekari úrvinnsla ofangreindra gagna hafi þurft að afmarka, sökum „annarra aðkallandi verkefna og takmarkaðs mannafla“. 

Í byrjun árs 2018, fyrir tveimur árum síðan, lágu fyrir niðurstöður forskoðunar ellefu tilvika er vörðuðu nýtingu fjárfestingarleiðarinnar og voru þau tilvik „valin úr mengi tilvika þar sem aðilar voru einstaklingar búsettir hér á landi á tíma útboðs auk þess sem um hafði rætt fjárfærslur fyrir ofan ákveðna fjárhæð.“

Fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands

Fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leið Seðla­­­­­­banka Íslands, sem einnig var nefnd 50/50 leið­in, var gríð­­­­­­ar­­­­­­lega umdeild aðferð sem Seðla­­­­­­bank­inn beitti til minnka hina svoköll­uðu snjó­­­­­­hengju, krón­u­­­­­­eignir erlendra aðila sem fastar voru innan fjár­­­­­­­­­­­magns­hafta og gerðu stjórn­­­­­­völdum erfitt fyrir að vinna að frek­­­­­­ari losun þeirra hafta. Sam­­­­­­kvæmt henni gátu þeir sem sam­­­­­­þykktu að koma með gjald­eyri til Íslands skipt þeim í íslenskar krónur á hag­­­­­­stæð­­­­­­ara gengi en ef þeir myndu gera það í næsta banka.

Þeir sem tóku á sig „tap­ið“ í þessum við­­­­­­skiptum voru aðilar sem áttu krónur fastar innan hafta en vildu kom­­­­­­ast út úr íslenska hag­­­­­­kerf­inu með þær. Þeir sem „græddu“ voru aðilar sem áttu erlendan gjald­eyri en voru til­­­­­­­­­­­búnir að koma til Íslands og fjár­­­­­­­­­­­festa fyrir hann. Seðla­­­­­­bank­inn var síðan í hlut­verki milli­­­­­­­­­­­göng­u­að­ila sem gerði við­­­­­­skiptin mög­u­­­­­­leg. Líkt og verslun sem leiddi heild­­­­­­sala og neyt­endur sam­­­­­­an.

Alls fóru fram 21 útboð eftir fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leið­inni frá því í febr­­­­­­úar 2012 til febr­­­­­­úar 2015, þegar síð­­­­­­asta útboðið fór fram. Alls komu um 1.100 millj­­­­­­ónir evra til lands­ins á grund­velli útboða fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­­­­­­ar­inn­­­­­­ar, sem sam­svarar um 206 millj­­­­­­örðum króna.

Ef þeir sem komu með þennan gjald­eyri til Íslands hefðu skipt þeim á opin­beru gengi Seðla­­­­­­bank­ans, líkt og venju­­­­­­legt fólk þarf að gera, hefðu þeir fengið um 157 millj­­­­­­arða króna fyrir hann. Virð­is­aukn­ingin sem fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leiðin færði eig­endur gjald­eyr­is­ins í íslenskum krónum var því 48,7 millj­­­­­­arðar króna. Skil­yrt var að binda þyrfti féð sem fært var inn í landið með þessu hætti í fast­­­­­­eign­um, verð­bréf­um, fyr­ir­tækjum eða öðrum fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­kost­­­­­­um. Því má segja að þeir sem hafi nýtt sér fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­ina hafi fengið um 20 pró­­­­­­sent afslátt af þeim eignum sem þeir keyptu.

794 inn­­­­­­­­­­­lendir aðilar komu með pen­inga inn í íslenskt hag­­­­­­kerfi í gegnum útboð fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leiðar Seðla­­­­­­banka Íslands. Pen­ingar þeirra námu 35 pró­­­­­­sent þeirrar fjár­­­­­­hæðar sem alls komu inn í landið með þess­­­­­­ari leið, en hún tryggði um 20 pró­­­­­­sent afslátt á eignum sem keyptar voru fyrir pen­ing­anna á Íslandi. Alls fengu þessir aðilar 72 millj­­­­­­arða króna fyrir þann gjald­eyri sem þeir skiptu í íslenskar krónur sam­­­­­­kvæmt skil­­­­­­málum útboða fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­­­­­­ar­inn­­­­­­ar. Afslátt­­­­­­ur­inn, eða virð­is­aukn­ing­in, sem þeir fengu með þessu umfram það ef þeir hefðu skipt gjald­eyr­inum á skráðu gengi Seðla­­­­­­bank­ans er um 17 millj­­­­­­arðar króna.

Það mengi sem skattrannsóknarstjóri skoðaði sneri þó einungis að einstaklingum, ekki lögaðilum eins og einkahlutafélögum. Til að setja það í samhengi við umfang þeirra sem nýttu sér fjárfestingarleiðina þá voru alls samþykkar umsóknir frá 754 einstaklingum en 318 lögaðilum um að fara leiðina, eða alls 1.072 aðila. Skattrannsóknarstjóri skoðaði einungis einstaklinga sem búsettir voru á Íslandi, en þeir voru 231. Því innihélt mengið sem skattrannsóknarstjóri valdi 11 tilvik til að skoða úr, tæplega 22 prósent þeirra einstaklinga og lögaðila sem nýttu leiðina. Þau ellefu tilvik sem embættið tók til forskoðunar eru um eitt prósent þeirra sem tóku þátt í útboðum leiðarinnar.

Í umsögn skattrannsóknarstjóra segir að fjárhæð tekinna tilboða frá einstaklingum búsettum á Íslandi hafi verið tæplega sex milljarðar króna. Fjárhæð tekinna tilboða frá einstaklingum alls nam samtals um 24 milljörðum króna en tekin tilboð lögaðila námu samtals um 96 milljörðum króna, þ.e. samtals um 120 milljarðar króna. Því kom mengið sem skattrannsóknarstjóri valdi ellefu tilvik til að forskoða úr einungis með fimm prósent þeirrar upphæðar sem flutt var til landsins í gegnum fjárfestingarleiðina. 

Ofan á þetta komu þeir sem ferjuðu peninga inn eftir leiðinni inn með sömu upphæð til viðbótar og þeir keyptu fyrir inn í landið, en án virðisaukningar. Heildarumfang leiðarinnar var því yfir 200 milljarðar króna.

Undanskot upp á hundruð milljóna króna

Líkt og Kjarninn hefur áður greint frá þá leiddi eitt þessara tilvika til að að skattrannsókn var hafin vegna þeirra fjárfærslna sem um hafði rætt.  Í því máli er grunur um und­an­skot fjár­magnstekna er nemur á þriðja hund­rað millj­óna króna.

Rannsókn þess máls er nýlega lokið og var búist við því að ákvörðun um hvort málinu yrði vísað til refsimeðferðar eða ekki yrði tekin seint á síðasta ári. Sú ákvörðun hefur hins vegar dregist verulega og í umsögn skattrannsóknarstjóra um þingsályktunartillögu um rannsókn á fjárfestingarleiðinni kemur fram að hún hefur enn ekki verið tekin, þrátt fyrir að rannsókn sé lokið. Þar segir orðrétt að í samráði við embætti ríkisskattstjóra hafi verið „tekin ákvörðun um að áframhaldandi skoðun gagnanna yrði í fyrstu á forræði þess embættis sem eftir atvikum myndi vísa aftur málum til skattrannsóknarstjóra í þeim tilvikum er athugun myndi vekja grun um refsiverð brot.“ Eftir rannsókn skattrannsóknarstjóra á málinu er það nú komið til ríkisskattstjóra sem mun mögulega vísa því aftur til skattrannsóknarstjóra ef athugun ríkisskattstjóra vekur grun um refsiverð brot. 

Ríkisskattstjóri hefur hins vegar líka verið með umrædd gögn um þá sem nýttu sér fjár­fest­ing­ar­leið­ina árum saman. Til að koma í veg fyrir tví­verknað sam­mælt­ust skattemb­ættin tvö, samkvæmt því sem Bryndís Kristjánsdóttir skattrannsóknarstjóri sagði við Kjarnann í fyrra, um að þau yrðu skoðuð frekar undir for­merkjum eft­ir­lits á sínum tíma. Ef við þá skoðun myndu vaknar grunur um skatt­svik ber að til­kynna skatt­rann­sókn­ar­stjóra þar um sem myndi taka ákvörðun um fram­hald máls­ins. 

Svo virðist vera sem að breyting hafi orðið á því verklagi á síðustu vikum og ákvörðun um framhald málsins nú komin til ríkisskattstjóra.

Ómögulegt að fá upplýsingar um þá sem nýttu leiðina

Kjarninn greindi frá því fyrr í dag að Seðla­banki Íslands leggist ekki sér­stak­lega gegn því að fram fari rann­sókn á flutn­ingi fjár til lands­ins á grund­velli fjár­fest­ing­ar­leiðar hans telji Alþingi lík­legt að slík rann­sókn bæti ein­hverju við þá rann­sókn sem þegar hefur farið fram á vegum rík­is­skatt­stjóra og skatt­rann­sókn­ar­stjóra á leið­inni.

Sið­fræði­stofnun Háskóla Íslands hefur líka skilað umsögn um til­lög­una þar sem fram kemur að hún styðji tillöguna um rannsókn. 

Seðla­banki Íslands hefur hingað til ekki viljað upp­lýsa um hverjir það voru sem nýttu sér leið­ina, og borið fyrir sig þagn­ar­skyldu­á­kvæði laga um bank­ann. ­Bjarni Bene­dikts­­son, fjár­­­mála- og efna­hags­ráð­herra, svar­aði fyr­ir­spurn um málið á Alþingi í síð­asta mán­uði og tók sama pól í hæð­ina og Seðla­bank­inn. Hann taldi sér ekki heim­ilt að birta nöfn þeirra sem fluttu fjár­­­magn til Íslands í gegnum fjár­­­fest­ing­­ar­­leið­ina. 

Máli sínu til stuðn­­ings vísar Bjarni í úrskurð úrskurð­­ar­­nefndar um upp­­lýs­ing­­ar­­mál vegna kæru Kjarn­ans á synjun Seðla­­banka Íslands um aðgang að upp­­lýs­ing­unum frá því í jan­úar 2019. Í þeim úrskurði sagði meðal ann­­ars að for­taks­­laus þagn­­ar­­skylda Seðla­­banka Íslands gagn­vart við­­skipta­­mönnum sínum komi í veg fyrir að slíkar upp­­lýs­ingar séu gerðar opin­berar „óháð hags­munum almenn­ings af því að fá að kynna sér þær.“

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar